Назым Қызайбай

Назым Қызайбай — Қазақстанның әйелдер бокс құрамасының капитаны, елдің тарихындағы алғашқы үш дүркін әлем чемпионы. Оның жолы титулдан титулға түзу созылған жоқ. Екінші және үшінші алтынның арасында тоғыз жыл, өткізіп алған екі Олимпиада, Нью-Делидегі сәтсіздік жатыр. 2024 жылы ол ақыры олимпиадалық рингке шығып, Парижден қола алып оралды. 2025 жылы қайтадан әлемнің ең мықтысы атанды, ал 2026 жылдың жазында өзі үшін жаңа салмақта Әлем кубогын жеңіп алды. Мақсатын жасырмайды — Лос-Анджелес-2028-дің алтыны.

Шыққан тегі мен отбасы

Толық аты — Назым Абайқызы Қызайбай. 1993 жылы 14 қыркүйекте Алматы облысы Іле ауданындағы Жетыген ауылында туған. Отбасында бес бала болған, Назым — ортаншысы, үшінші бала. Жағдайлары мәз емес еді. Алтыншы-жетінші сыныпта ол велосипед алу үшін қияр терген: жарты күнге 750 теңге төлейтін. Анасына қарбыз егуге де көмектескен.

Боксқа қалай келді

Бұл туралы әртүрлі нұсқа бар. Inbusiness-ке берген сұхбатында ол спорт мектебіне баскетболға жазылуға барып, боксты таңдағанын айтқан. Бес айдан кейін Қазақстан чемпионатын ұтып алған. Оған Пекин-2008 олимпиада чемпионы Бақыт Сәрсекбаев шабыт берген. Euronews басылымының жазуынша, ол бокстан бұрын көркем гимнастикамен айналысқан, ал бокспен 2008 жылы шұғылдана бастаған.

Алматыдағы Жоғары спорт шеберлігі мектебінде оқыды. Жеке жаттықтырушысы — Жұмабек Өмірзақов, құрамада онымен Вадим Присяжнюк жұмыс істейді.

Алғашқы медальдар: 2011–2012

2011 жылы Қызайбай Түркияда өткен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатында қола алды. Бір жылдан соң ересектер арасында да қола жеңіп алды: бұл жолы AIBA-ның Қытайдың Циньхуандао қаласындағы әлем чемпионаты, 48 келіге дейінгі салмақ.

Чеджу-2014 және Астана-2016: қатарынан екі алтын

2014 жылдың қарашасында Чеджу аралында ол әлем чемпионатын жеңіп алды. Финалда үнді боксшысы Сарджубала Девиді 3:0 есебімен ұтты. Euronews бұл титулды бокстағы қазақстандық әйелдердің алғашқы әлем чемпиондығы деп атайды.

2016 жылдың мамырында Қызайбай бұл табысын қайталады, енді өз елінде — Астанадағы әлем чемпионатында. Алматы әкімі Бауыржан Байбек оған көліктің кілтін, бір миллион теңгенің сертификатын және спортзалға жылдық абонемент сыйлады. Ыңғайсыз жағдай да болды. Жаттықтырушысының айтуынша, бұрынғы әкім Ахметжан Есімов ақша салынған конверт берген, бірақ ол тек «велосипедке» ғана жетерлік еді. Жаттықтырушы бұл соманы «күлкілі» деп атады.

Рио мен Токиосыз

Екінші титулдан кейін ол олимпиадалық санатқа — 51 келіге дейінгі салмаққа ауысты. Бірақ Рио-2016-ға іріктеу алдында ауырып қалып, алғашқы жекпе-жегінде жеңілді. Федерация Ойындарға Жайна Шекербекованы жіберді. 2017 жылы Қызайбай Қазақстан чемпионатының финалында оны жеңді, бірақ уақыт өтіп кеткен еді. 24.kz мәліметінше, Токио-2020-ға іріктеуді пандемияға байланысты өткізіп алды.

Есесіне Азия чемпионаттарынан медаль алды: 2021 жылы Дубайда алтын, 2022 жылы Амманда қола.

Нью-Дели-2023: сәтсіздік

2023 жылы Нью-Делидегі әлем чемпионатында (50 келіге дейін) ол алғашқы жекпе-жектің өзінде вьетнамдық Нгуен Тхи Тамға төрешілер шешімімен жеңілді. Кездесуден кейін Қызайбай тактикалық қателік жібергенін мойындады: «Ол бойшаң, мен тым алыстап кетіп жүрдім». Тағы былай деді: «Маған жеңіп кеткендей көрінді. Жаттықтырушы да бәрі жақсы деді, бірақ есепті көргенде ол басқаның пайдасына болып шықты».

Париж-2024: алғашқы Олимпиада

Жолдаманы Бангкоктегі соңғы лицензиялық турнирде алды. Ширек финалда КХДР боксшысы Кан Хян Суды 5:0 есебімен жеңді, үшінші раундта қарсыласын нокдаунға жіберді.

Парижде, 50 келіге дейінгі салмақта, Қызайбай үш айналымнан өтті:

• 1/16 финал — италиялық Соррентино, 4:1;
• 1/8 финал — бразилиялық де Алмейда, 5:0;
• ширек финал — колумбиялық Валенсия, 4:1.

Жартылай финалда ол әлем және Азия ойындарының қазіргі чемпионы, қытайлық У Юйге 1:4 есебімен жол берді. Нәтиже — қола. Өзі мұны ашық айтты: көздегені бұл емес, алтын еді.

Ниш-2025: үшінші титул

2025 жылдың наурызында Сербияның Ниш қаласында өткен IBA әлем чемпионатында Қызайбай 48 келіге дейінгі салмаққа оралып, қайтадан ең мықты атанды. Финалда ресейлік Юлия Чумгалакованы төрешілердің бірауызды шешімімен жеңді. Осылайша Қазақстанда бокстан алғашқы үш дүркін әлем чемпионы пайда болды. Қасым-Жомарт Тоқаев мұны қазақстандық бокс тарихындағы «бірегей жетістік» деп атады. Алматы әуежайында оны енді әйелдер құрамасының капитаны ретінде қарсы алды.

Ливерпуль-2025 және Әлем кубогы-2026

2025 жылдың қыркүйегінде Ливерпульдегі World Boxing әлем чемпионатында ол финалға жетіп, үнді боксшысы Минакшиге 1:4 есебімен жеңілді. Күміс оның әлем чемпионаттарындағы бесінші медалі болды.

2026 жылдың наурызында BoxRec Қызайбайды әйелдердің pound-for-pound рейтингінде жетінші орынға қойды. Маусымда ол Қытайдың Гуйян қаласында World Boxing Әлем кубогын жеңіп алды. 54 келіге дейінгі салмақта бірінші рет шықты. Финалда италиялық Сирин Шаарабиді жеңді.

Оның күші неде

Қызайбай — әуесқой бокстағы ұзақ мансаптың сирек үлгісі. Әлем чемпионатындағы алғашқы ересек медалі — 2012 жылы, соңғысы — 2025 жылы. Ол сәтсіздіктен кейін қайта көтеріле біледі: өткізіп алған Олимпиадалар да, бірінші айналымда шығып қалу да, іріктеуде жеңілу де оны тоқтатқан жоқ. Әр жылдары міндетке қарай салмағын да ауыстырды: 48, 50, 51 және 54 келі.

Марапаттары

• 2014, 2016 және 2025 жылдардағы әлем чемпионы;
• 2024 жылғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері;
• 2025 жылғы әлем чемпионатының күміс (World Boxing), 2012 жылғы қола жүлдегері;
• 2021 жылғы Азия чемпионы;
• халықаралық дәрежедегі спорт шебері, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері (2016);
• «Құрмет» ордені (2024).

Жеке өмірі

Қызайбай тұрмыс құрмаған. Шетелдікпен байланысы туралы қауесетке нақты жауап бермеді: «Мұны тек уақыт көрсетеді. Мойындамаймын да, жоққа шығармаймын да». Саясатқа баруды жоспарламайды — болашағын спорттан көреді, мансабы аяқталған соң жаттықтырушы болғысы келеді.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

Қызайбай Қазақстанның әйелдер құрамасының капитаны болып қала береді. 54 келіде Әлем кубогын жеңген соң ол басты мақсатына — Лос-Анджелес Олимпиадасының алтынына қарай жолын жалғастырып жатыр.

Дереккөздер: Wikipedia — өмірбаяны мен медальдары, Kazinform — туған жері, атақтары мен марапаттары, Inbusiness — балалық шағы мен боксқа келуі, Kapital.kz — Париж-2024 қоласы, 24.kz — үшінші әлем чемпиондығы, Sports.kz — Нью-Делидегі сәтсіздік, Euronews — 2026 жылғы портрет