Бибісара Асаубаева

Блицтен үш әлем чемпиондығы, үміткерлер турнирінде екінші орын, Norway Chess-тегі жеңіс және шахмат олимпиадаларының екі күміс медалі — бәрі 23 жасқа дейін. Бибісара Асаубаева — Қазақстанның басты шахматшы қызы әрі әлемдегі ең мықтыларының бірі: 2026 жылғы қазанда ол ФИДЕ-нің әйелдер рейтингінде жетінші орында. Соған қарамастан сол жылдың жазында жалақысы үш есе қысқарғандықтан, ол Президентке хат жазуға мәжбүр болды.

Шығу тегі және отбасы

Бибісара Ерханқызы Асаубаева 2004 жылғы 26 ақпанда Таразда дүниеге келді. Анасы Лиана Таңжарықова көп жылдан бері қызының менеджері. Ата-анасы Бибісара әлі кішкентай кезінде ажырасқан. Ол 15 жылдан астам бойы тәрбиелеп келе жатқан өгей әкесін «папа» деп атайды, ал туған әкесімен араласпайды. Бала кезінде ағасы Нұри оның спарринг-серіктесі болды.

Шахматқа оны атасы үйретті. «Шахматты төрт жасымда ойнай бастадым», — деп еске алады ол. Forbes Kazakhstan дерегінше, оған Александра Костенюктің таққа отыруы туралы телерепортаж шабыт берген. Кейін Алматыдағы «Дебют» клубы болды. Қуыршақпен ойнамаған: «Бала кезімде қуыршақ ойнаған емеспін». Есесіне көркем гимнастикамен айналысып, бірнеше рет Астана чемпионы атанды.

Вундеркинд (2011–2016)

2011 жылы жеті жасар Бибісара ФИДЕ-нің әйелдер арасындағы шебері атағын алды — бұл рекорд. Одан кейін балалар арасындағы әлем чемпионаттары басталды:

• 2011, Бразилия — 8 жасқа дейінгілер арасында алтын;
• 2012, Румыния және 2013, Грекия — 9 жасқа дейінгілер арасында алтын;
• 2016, Грузия — 12 жасқа дейінгілер арасында алтын;
• 2017, Уругвай — 14 жасқа дейінгілер арасында күміс.

Мәскеу және оралу (2016–2019)

2016–2017 жылдары отбасы Мәскеуге көшіп, Бибісара Ресей атынан, Мәскеу облысының шахмат федерациясы үшін ойнай бастады. Анасы мұны былай түсіндірді: «жоғары лауазымды шенеунік» ағасы «аяғынан шалған». Бибісара Ресей азаматтығын сұраған жоқ.

Ресейдегі кезең ауыр болды. 2017 жылы бұрынғы бапкері Евгений Соложенкин оны ешқандай дәлелсіз адал ойнамады деп айыптады. Профессор Кеннет Реганның талдауы ешқандай бұзушылық таппады, ФИДЕ-нің этика комиссиясы бапкердің өзін жазалады, ал Мәскеу соты оған 100 000 рубль төлеуді міндеттеді. 2018 жылы он төрт жасар Бибісара халықаралық шебер Андрейс Стребковстан әдепсіз хаттар алды. ФИДЕ оны 12 жылға дисквалификациялап, атағынан айырды.

2019 жылғы 7 ақпанда анасы Қазақстанның шахмат федерациясына оралу туралы өтініш берді. Сол жылы Бибісара құрама сапында командалық әлем чемпионатында алғаш ойнады (9-дан 5 ұпай), әйелдер арасындағы гроссмейстер атағын және «Шапағат» медалін алды. 2019 жылдың көктемінде Ақтаудағы Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің колледжінен «техник-бағдарламашы» мамандығы бойынша ректорлық грант алды.

Варшава мен Алматы: қатарынан екі блиц (2020–2022)

2020 жылы Бибісара халықаралық шебер атанды. Ал 2021 жылғы 30 желтоқсанда Варшавадағы PGE Narodowy стадионында блицтен әлем чемпионатын ұтты: 17-ден 14 ұпай, титулды мәреге бір тур қалғанда қамтамасыз етті. Ол кезде оған 17 жас 307 күн еді — Гиннесс рекордтар кітабы оны блицтен әйелдер арасындағы ең жас әлем чемпионы ретінде тіркеді. Жүлдесі — $40 000. Сол турнирде ол рапидтен күміс алды, тек Костенюкке — бір кезде оны шахматқа әкелген сол Костенюкке ғана жол берді.

Бір жылдан кейін чемпионат үйге, Алматыдағы Балуан Шолақ атындағы спорт сарайына келді. 2022 жылғы 30 желтоқсанда Бибісара титулын қорғады: 17-ден 13 ұпай, Хампи Конерудан жарты ұпай артық. «Өз елімде жеңгеніме қуаныштымын. Иығымда үлкен жауапкершілік бар екенін сездім», — деді ол. Титулды қорғау оны жеңіп алудан қиынырақ екенін де айтты.

Олимпиада, Гран-при және гроссмейстер (2024–2025)

2024 жылы Қазақстанның әйелдер құрамасы Будапешттегі Бүкіләлемдік шахмат олимпиадасында тарихи күміс алды. Құрамы: Асаубаева, Камалиденова, Балабаева, Нұрман, Қайырбекова. Сол жылғы сәуірде Қазақстан шахмат федерациясы Бибісараға 40 млн теңгелік президенттік грант тапсырды, ал 2024 жылы кейінірек ол «Барыс» орденінің III дәрежесін алды.

2024–2025 жылдардағы ФИДЕ Гран-при сериясында ол Тбилисиде екінші, Шымкентте үшінші, Монакода тоғызыншы болды — қорытындысында 6-орын. 2025 жылғы мамырда Sharjah Masters турнирінде Бибісара соңғы гроссмейстерлік нормасын орындап, 2500 межесінен асты. Осылайша ол Жансая Әбдімәліктен кейін Қазақстан тарихындағы екінші әйел гроссмейстер атанды. 2025 жылғы шілдеде әйелдер арасынан бірінші болып Лас-Вегастағы Freestyle Grand Slam кезеңіне шақырылды. Онда тобында соңғы орын алды.

2025 жылғы 25–30 желтоқсанда Дохада Бибісара үшінші блиц-титулын жеңіп алды. Жартылай финалда Чжу Цзинэрді 3:0 есебімен талқандап, финалда Анна Музычукты 2,5:1,5 есебімен ұтты және қосымша үміткерлер турниріне жолдама алды. «Қиын болды, бірақ сезім керемет. Мұны бір рет жасаудың өзі оңай емес, ал үш рет туралы айтпай-ақ қояйын», — деді ол. 30 желтоқсанда Президент оны «Барыс» орденінің II дәрежесімен марапаттау туралы жарлыққа қол қойды.

2026: үміткерлер, Норвегия, Самарқанд

2026 жылғы ақпанда Бибісара фристайлдан Костенюкпен көрмелік матчта 2,5:1,5 есебімен жеңіп, $10 000 және Фишер шахматы бойынша әйелдер арасындағы әлем чемпионатына алғашқы жолдаманы алды.

Кипрдегі Пейя қаласында өткен үміткерлер турнирі (29 наурыз — 16 сәуір) жүйкені тоздырды. 13-турда ол Анна Музычукты ұтып, Вайшалимен бірге көшбасшы болды — екеуінде де 7,5 ұпай. Соңғы турда Дивья Дешмукхпен тең ойнады, ал Вайшали 8,5 ұпай жинады. Бибісарада — 14-тен 8 ұпай және екінші орын.

25 мамыр мен 5 маусым аралығында ол Ослодағы Norway Chess Women турнирін жеңді: 16,5 ұпай, Чжу Цзинэрден жарты ұпай артық. Титулды мәреге бір тур қалғанда алды. Бұл жеңіс оны FIDE Circuit 2026–27 әйелдер есебінде бірінші орынға шығарды. 2026 жылғы шілдеде рейтингі ең жоғары деңгейге — 2538-ге жетті.

Қыркүйекте Самарқандтағы Олимпиадада Бибісара бірінші тақтада ойнаған Қазақстан құрамасы 11 турды жеңіліссіз өтіп, 18 ұпай жинады және Қытайдан кейін тағы да күміс алды.

Оның күші неде

• Жылдамдық. Блицтен үш әлем титулы — 2021, 2022 және 2025: жылдам шахматта ол әлемдегі ең мықтылардың бірі.
• Классикадағы өсу. 2019 жылғы әйелдер арасындағы гроссмейстерден 2026 жылы толыққанды гроссмейстерге және үміткерлер турниріндегі екінші орынға дейін.
• Құмарлық. «Мені құмарлық пен жеңуге деген ниет алға жетелейді», — дейді ол өзі.
• Ел үшін арман. «Қазақстанның әлемдік шахмат державаларының біріне айналғанын қалаймын».

Марапаттары

• «Шапағат» медалі (2019);
• «Барыс» орденінің III дәрежесі (2024);
• «Барыс» орденінің II дәрежесі (2025 жылғы 30 желтоқсандағы жарлық, 2026 жылғы маусымда Премьер-министрдің орынбасары Аида Балаева тапсырды);
• Гиннесс рекорды: блицтен әйелдер арасындағы ең жас әлем чемпионы (2021).

Ақша

Табысы туралы толық дерек жоқ, бірақ ашық сандар белгілі бір көрініс береді:

• $40 000 — 2021 жылғы блиц чемпиондығы үшін жүлде;
• 40 млн теңге — Қазақстан шахмат федерациясының президенттік гранты (2024 жылғы сәуір);
• $10 000 — Костенюкпен көрмелік матч (2026 жылғы ақпан).

Спорт министрлігінің дерегінше, мемлекеттік қолдау 2024 жылы 64 млн теңге, 2025 жылы 79 млн теңге болды, ал 2026 жылы Sport Qory қорынан 100 млн теңге бөлінді.

Бибісара Асаубаева төңірегіндегі даулар

2026 жылғы 10 маусымда Бибісара Президентке ашық үндеу жасады. Ол жалақысы үш есе қысқарғанын, көмекшілерге қаражат жоқ екенін, ал орден тапсыру үш рет кейінге шегерілгенін айтты. Спорт министрлігі шахмат басым спорт түрлеріне кірмейтінін жауап ретінде айтты. Оның жауабы: «Күшті ұлт күшті интеллекттен басталады». Артынша әлеуметтік желіде азаматтығын ауыстырады деген қауесет тарады. 26 маусымда спорт вице-министрі Серік Жарасбаев оны жоққа шығарды: «Бибісара — еліміздің патриоты». Бірнеше күннен кейін оған «Барыс» тапсырылды.

Қыркүйекте, Олимпиадада, Әзербайжанмен матчтағы символдық алғашқы жүріс кезіндегі «шаршаңқы» жүзі үшін оны сынады. Ол кешірім сұрады: «Кейде шаршап, отыз екі тісімді көрсетіп күлмейтінім үшін кешіріңіздер…»

Қызықты деректер

• ФИДЕ-нің әйелдер арасындағы шебері атағын 7 жасында алды — бұл рекорд.
• Бала кезінде көркем гимнастикадан Астана чемпионы болған.
• Техник-бағдарламашы мамандығына оқуға түсті.
• Freestyle Grand Slam кезеңіне шақырылған алғашқы әйел.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

Самарқандтағы Олимпиададан кейін Бибісара әлемдік элитадағы орнын сақтап отыр: ФИДЕ-нің қазан айындағы рейтингінде оның 2532 ұпайы бар, әйелдер арасында жетінші орында. Норвегиядағы жеңістен кейін ол FIDE Circuit 2026–27 әйелдер есебінде көш бастады. 2026 жылы әлем тәжі үшін матчқа дейін оған жарты ұпай ғана жетпеді.

Дереккөздер: Wikipedia — Bibisara Assaubayeva, FIDE — профиль және рейтинг, Kazinform — досье, FIDE — 2021 жылғы блиц әлем чемпионаты, Guinness World Records — рекорд, FIDE — 2022 жылғы Алматыдағы блиц, FIDE — 2025 жылғы Дохадағы блиц, The Times of Central Asia — үшінші титул, FIDE — 2026 жылғы үміткерлер турнирі, Norway Chess — 2026 жылғы жеңіс, Tengrinews — анасы Ресейге көшу туралы, Forbes Kazakhstan — балалық шағы, WEproject — 2025 жылғы сұхбат, Kazinform — гроссмейстер атағы, Kapital.kz — 40 млн теңгелік грант, Orda.kz — Президентке үндеу, 24.kz — азаматтық туралы қауесет, Sports.kz — 2026 жылғы Олимпиада, Sports.kz — сыннан кейінгі кешірім