Анни Эрно

Нормандия шетіндегі кафе-дүкен иелерінің қызы жарты ғасыр бойы бір адам туралы — өзі туралы жазады. 2022 жылы осы үшін Нобель сыйлығын алды. Анни Эрно — әдебиет бойынша Нобель алған алғашқы француз әйелі. Ойдан шығарылмаған қысқа кітаптарын дәуір құжаты ретінде оқиды: тап, ұят, секс, түсік, ата-ананың қартаюы. 86 жасында да ол назардан түскен жоқ: 2026 жылғы қыркүйекте Каннда көрсетілген «Қыз жады» фильмі Франция прокатына шықты.

Шыққан тегі мен отбасы

Анни Дюшен 1940 жылғы 1 қыркүйекте Нормандиядағы Лильбонн қаласында туды. Әкесі Альфонс Дюшен мен анасы Бланш Дюмениль жұмысшылар тұратын ауданда кафе мен азық-түлік дүкенін ұстады. Балалық шағы көршілес Ивето қаласында өтті.

Дүкен, сатып алушылар, жұмысшы ауданның тірлігі — осы әлем кейін оның прозасының басты тақырыбына айналады. Дүкеншінің қызы кітап пен университетке бет бұрғанда ата-анасымен арасында алшақтық пайда болды. Эрно өмір бойы осы алшақтық туралы жазып келеді.

Оқуы және мұғалімдік жұмысы

Эрно Руан және Бордо университеттерінде оқыды. 1971 жылы қазіргі әдебиет бойынша жоғары біліктілік алды. Мариво туралы диссертация жаза бастады, бірақ аяқтамады.

Жазушылық ұзақ уақыт қарапайым жұмыспен қатар жүрді. Ол Бонвильдегі (Жоғарғы Савойя) лицейде, кейін Анси-ле-Вьё мен Понтуаздағы колледждерде сабақ берді. Одан соң 23 жыл Ұлттық қашықтан оқыту орталығында (CNED) жұмыс істеді.

Бастауы: алғашқы романдар (1974–1981)

Тұңғыш романы «Бос шкафтар» (Les Armoires vides) 1974 жылы шықты. Одан кейін «Олар не айтады, не ештеңе» (1977) жарық көрді, бұл кітап Prix d’Honneur сыйлығын алды. 1981 жылы «Мұздаған әйел» шықты.

Бұлар әлі роман еді, бірақ өте өмірбаяндық роман. Ойдан шығарылған сюжет әзірге оған қалқан болды.

Бетбұрыс: «Орын» және Ренодо (1983–1984)

1983 жылы әкесінің өмірі мен өлімі туралы «Орын» (La Place) кітабы шықты. Мұнда Эрно ойдан шығарудан бас тартып, әдейі құрғақ, «жалпақ жазумен», әдеби әшекейсіз жазады. Оны танымал еткен де осы стиль. 1984 жылы «Орын» Франциядағы ең беделді сыйлықтардың бірі — Ренодо сыйлығын алды.

Бес жылдан кейін ол отбасы тақырыбын анасы туралы кітаппен түйіндеді — «Әйел» (Une femme, 1988).

Жұрт талқылаған кітаптар (1991–2002)

1990 жылдары Эрно француз әдебиетінде бұрын дәл осылай ашық жазылмаған тақырыптарға көшті.

• «Қарапайым құмарлық» (Passion simple, 1991) — махаббатқа байланып қалған күндердің қысқа шежіресі. Мораль да, ақталу да жоқ.
• «Сыртқы өмір» (Journal du dehors, 1993) — бөтен адамдар мен күнделікті тірлікті бақылау күнделігі.
• «Ұят» (La Honte, 1997) — балалық шақтағы күйзеліс пен өмір бойы бірге жүрген ұят туралы.
• «Оқиға» (L’Événement, 2000) — Францияда түсік жасатуға тыйым салынған 1960 жылдары өзі жасатқан жасырын түсік туралы.
• «Адасу» (Se perdre, 2001) және «Құмарлық» (L’Occupation, 2002).

«Жылдар» — басты кітап (2008)

«Жылдар» (Les Années) — 1940 жылдардан 2000 жылдарға дейінгі Францияның ұжымдық өмірбаяны. Оны бір әйелдің тағдыры арқылы баяндайды. Мұнда жеке жад пен ортақ жад тұтасып кетеді: отбасы суреттері, әндер, саясат, сән, тұрмыс.

2008 жылы кітап бірден үш сыйлыққа ие болды — Маргерит Дюрас, Франсуа Мориак сыйлықтары және француз тілі сыйлығы. Халықаралық атақ кейін, аудармалармен бірге келді. 2016 жылы «Жылдар» еуропалық Strega сыйлығын алды, ал 2019 жылы ағылшынша аудармасы Халықаралық Букердің қысқа тізіміне енді.

Басты кітаптары

• «Бос шкафтар» (1974) — тұңғыш роман.
• «Орын» (1983) — әкесінің портреті; Ренодо сыйлығы.
• «Әйел» (1988) — анасы туралы кітап.
• «Қарапайым құмарлық» (1991) — махаббатқа байланудың шежіресі. 2020 жылы Даниэль Арбид экранға шығарды, фильм Каннда көрсетілді.
• «Ұят» (1997) — балалық жарақат пен таптық ұят.
• «Оқиға» (2000) — жасырын түсік туралы. Одри Диванның фильмі (2021) Венецияда «Алтын арыстан» алды.
• «Құмарлық» (2002) — кітап бойынша «Басқа әйел» (2008) фильмі түсірілді.
• «Жылдар» (2008) — басты кітабы, Халықаралық Букердің қысқа тізімі.
• «Қыз жады» (Mémoire de fille, 2016) — 1958 жылғы жаздағы алғашқы жыныстық тәжірибе туралы. Жюдит Годрештің экранизациясы 2026 жылы шықты.
• «Жас жігіт» (Le jeune homme, 2022) — Нобель сыйлығы берілген жылы шықты.

2011 жылы Gallimard баспасы Quarto сериясында оның «Өмірді жазу» (Écrire la vie) жинағын шығарды. Оған 12 кітап, жүзге жуық фотосурет және жарияланбаған күнделігінен үзінділер енді. Орыс тілінде Мария Красовицкаяның аудармасымен «Оқиға» мен «Әйел», сондай-ақ «Жылдар» мен «Қарапайым құмарлық» жарық көрді.

Нобель сыйлығы (2022)

2022 жылғы 6 қазанда Швед академиясы Эрноға әдебиет бойынша Нобель сыйлығын берді. Сыйлық «жеке жадтың тамырын, жатсынуын және ұжымдық шектеулерін батылдықпен әрі клиникалық дәлдікпен ашқаны үшін» берілді. Ол Франциядан шыққан 16-лауреат және бұл сыйлықты алған алғашқы француз әйелі атанды. Сыйлық көлемі — 10 млн швед кронасы, сол кездегі бағаммен шамамен $915 мың.

Жеңімпаз жарияланған бойда Эрно Ирандағы наразылықтарды қолдады. Ол міндетті хиджабқа қарсы «әйелдердің көтерілуін толық қолдайтынын» айтты.

Кино

Эрноның прозасы жиі экранға шығып жатыр, әр фильм дерлік ірі фестивальдерге ілінеді.

• «Басқа әйел» (L’Autre, 2008) — «Құмарлық» повесі бойынша.
• «Қарапайым құмарлық» (2020) — режиссёр Даниэль Арбид, Канн фестивалі.
• «Оқиға» (2021) — режиссёр Одри Диван, Венеция фестивалінің «Алтын арыстаны».
• «Super 8 жылдары» (Les Années Super 8, 2022) — Эрно ұлы Давид Эрно-Бриомен бірге түсірген деректі фильм. Премьерасы Каннда өтті.
• «Қыз жады» (2026) — режиссёр Жюдит Годреш, Канн фестивалінің «Ерекше көзқарас» бағдарламасы. Жас Анниді Тесс Бартелеми, ересек Анниді Валери Древиль сомдады. Ұзақтығы — 117 минут.

Марапаттары

• 1977 — «Олар не айтады, не ештеңе» үшін Prix d’Honneur
• 1984 — «Орын» үшін Ренодо сыйлығы
• 2008 — Маргерит Дюрас, Франсуа Мориак сыйлықтары және француз тілі сыйлығы
• 2014 — Сержи-Понтуаз университетінің құрметті докторы
• 2016 — «Жылдар» үшін еуропалық Strega сыйлығы
• 2017 — бүкіл шығармашылығы үшін Маргерит Юрсенар сыйлығы
• 2018 — Хемингуэй сыйлығы
• 2019 — Formentor сыйлығы, Халықаралық Букердің қысқа тізімі, Warwick Prize for Women in Translation
• 2022 — әдебиет бойынша Нобель сыйлығы

Жеке өмірі

1964 жылы Анни Дюшен Филипп Эрноға тұрмысқа шығып, оның тегін алды. Ерлі-зайыптылардың екі ұлы бар — Эрик (1964) пен Давид (1968). Неке 17 жылға созылып, 1981 жылы ажырасумен аяқталды. 1970 жылдардың ортасынан бері Эрно Париж маңындағы Сержи-Понтуазда тұрады.

Саясат және дау-дамай

Эрно саясаттан ешқашан қашқан емес. Сондықтан ол тек әдеби тұлға емес.

• 2012 жылы президент сайлауында Жан-Люк Меланшонды, 2018 жылы «сары жилеттер» наразылығын қолдады.
• 2012 жылы Le Monde газетінде жазушы Ришар Миллеге қарсы «Ришар Милленің фашистік памфлеті әдебиетті масқаралайды» деген колонка жариялады.
• Жылдар бойы Израильге бойкот жариялайтын BDS қозғалысын қолдап келеді. Израиль — Франция мәдени маусымына қарсы хатқа (2018), Израильдегі «Еуровидениеге» қарсы хатқа (2019), Израильді апартеидке айыптаған 2021 жылғы хатқа қол қойды. 2024 жылғы қазанда Израиль мәдени мекемелеріне бойкот жариялау міндеттемесіне, 2025 жылғы желтоқсанда Марван Баргутиді босатуға шақырған хатқа қол қойды.
• 1982 жылғы кісі өлтіру үшін сотталған Жорж Абдалланы босатуды қолдайтын хатқа қол қойды.

Сыншылар оны радикалдығы үшін сынайды, жақтастары оны бірізді деп санайды. Эрноның өзі Нобельден кейін де көзқарасын жұмсартқан жоқ.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

Эрно 86 жаста, Сержиде тұрады және қоғамдық тұлға болып қала береді. 2026 жылғы тамызда Роджер Уотерс пен басқа да мәдениет қайраткерлерімен бірге Венеция фестиваліне ашық хатқа қол қойып, Палестинаны қолдау үшін «нақты әрекетке» шақырды. 2026 жылғы 23 қыркүйекте Францияда Жюдит Годрештің «Қыз жады» фильмі шықты — бұл оның прозасының кезекті экранизациясы.

Дереккөздер: Nobel Prize — 2022 жылғы лауреат туралы деректер, Wikipedia (EN) — Анни Эрноның өмірбаяны, Wikipedia (FR) — Annie Ernaux, Meduza — Нобель сыйлығы және орыс тіліндегі аудармалар, АиФ — Анни Эрно немен танымал, Festival de Cannes — «Mémoire de fille»