ATP

ATP — Кәсіпқой теннисшілер қауымдастығы. Ол ерлердің кәсіпқой турын басқарады: 29 елдегі 63 турнирден тұратын күнтізбе, рейтинг, қорытынды турнир және осының бәрі жұмыс істейтін ережелер соның қолында. Қазір оның рейтингі жаңалықтарда жүр: 2026 жылғы 12 қазанда Александр Зверев маусымды бірінші орынмен аяқтайтынын қамтамасыз етті. Мұндай атақты алған ойыншы небәрі 20-шы рет шығып отыр. ATP-нің Қазақстанмен байланысы тікелей: 2020 жылдан бері елде тур турнирі өтеді, оны Новак Джокович пен Даниил Медведев жеңген.

Турнирлер қаламаған кәсіподақ (1972)

Ашық дәуірдің басында теннисшілердің өз ұйымы болған жоқ. Турнирлер, ұлттық федерациялар мен промоутерлер өзара келісетін, ал ойыншылар соған бейімделетін. 1972 жылдың қыркүйегінде Дональд Делл, Джек Крамер және Клифф Драйсдейл кәсіпқойлардың мүддесін қорғау үшін ATP-ні құрды. Драйсдейл алғашқы президент, Крамер атқарушы директор болды.

Сол жылдардың ең ұзақ жасаған өнертабысы — рейтинг. Оны Крамер ойлап тапты, алғашқы тізім 1973 жылғы 23 тамызда шықты. Онда бірінші нөмір болып румын Илие Настасе тұрды. Содан бері жүйе талай рет өзгерді, бірақ негізгі қағидасы сол қалпы: турнир торына кім кіретінін, кімнің іріктеліп қойылатынын рейтингтегі орын шешеді.

Уимблдон бойкоты (1973)

ATP беріктік сынағынан бірден өтті. 1973 жылдың мамырында Югославия федерациясы Никола Пиличті шеттетті: ол Дэвис кубогында құрама үшін ойнаудан бас тартқан еді. Тоғыз айлық дисквалификацияны бір айға қысқартты, бірақ Пиличтің Уимблдонды өткізіп алуына осының өзі жетті.

Қауымдастық бойкотқа дауыс берді. 1973 жылғы Уимблдонға 81 ойыншы келмеді, олардың арасында қазіргі чемпион Стэн Смит пен 16 іріктелген ойыншының 13-і бар еді. Шешімге үшеуі қарсы шықты — Илие Настасе, Роджер Тейлор және Рэй Келди. ATP оларға айыппұл салды. Жас ұйым үшін бұл маңызды белгі болды: ойыншылар әлемдегі ең беделді турнирге қарсы да бірігіп әрекет ете алады.

Иесінің орнына кеңес (1974–1989)

Келесі 16 жыл бойы ерлер турын бір орган емес, кеңес басқарды — Men’s International Professional Tennis Council (MIPTC). Оның құрамында турнирлердің, федерациялардың және ойыншылардың өкілдері отырды. ATP-нің өтінішімен кеңес допинг-бақылау енгізді. Осылайша теннис мұндай бағдарламасы бар алғашқы кәсіпқой спорт түріне айналды.

1980-жылдардың соңына қарай бұл құрылым ойыншыларға ұнамай қалды. Бүлікті белсенді теннисшілер бастады, олардың арасында әлемнің бірінші ракеткасы Матс Виландер болды. 1988 жылғы 26 тамызда ATP кеңестен шығатынын баспасөз мәслихатында жариялады. Ол тарихқа «тұрақтағы мәслихат» деген атпен енді. Бұл қадамның авторы қауымдастықтың сол кездегі басшысы Гамильтон Джордан саналады.

ATP Tour (1990)

Жаңа турдың күнтізбесі 1989 жылғы 19 қаңтарда жарияланды, ал ATP Tour 1990 жылы басталды. Енді қауымдастық ойыншыларды жай ғана таныстырмай, турнирлермен бірге жарыстарды өзі өткізді. Рейтинг те сол кезде өзгерді: орташа нәтиженің орнына тау шаңғысы әлем кубогындағыдай «үздік нәтижелер» жүйесі келді.

Одан әрі тур медиа өнім ретінде өсті. 1991 жылы ерлер теннисінің алғашқы телевизиялық пакеті пайда болды — 19 турнир. 1995 жылы алғашқы сайт ашылды, ал демеуші болып Mercedes-Benz келді.

Masters, «бес жүздік» және «екі жүз елулік» (2009)

Бүгінгі таныс құрылым 2009 жылы қалыптасты. Турнирлер жеңімпазға берілетін ұпай санына қарай үш деңгейге бөлінді:

• Masters 1000 — тоғыз турнир: Индиан-Уэллс, Майами, Монте-Карло, Мадрид, Рим, Канада, Цинциннати, Шанхай және Париж;
• ATP 500 — 13 турнир;
• ATP 250 — 40-қа жуық турнир.

Олардың үстінде «Үлкен дулығаның» төрт турнирі тұр. Оларды ATP өткізбейді, бірақ ұпайлары оның рейтингіне есептеледі. Маусымды жылдың үздік сегіз ойыншысына арналған Қорытынды турнир жабады. 2021 жылдан бері ол Туринде өтеді. 2026 жылдың шілдесінде ATP мен Италия федерациясы келісімшартты ұзартты: турнир Туринде 2027 жылға дейін, Италияда 2030 жылға дейін қалады.

Турин турға ATP мақтанышпен айтатын сандар береді. 2025 жылы Қорытынды турнирге 229 879 көрермен келді, жүлде қоры $15,5 млн болды. Янник Синнер оны бір де рет жеңілмей ұтып, $5,07 млн алды — бұл турнир тарихындағы ең үлкен төлем. Италияда финалды 7 млн телекөрермен тамашалады.

Гауденци дәуірі (2020 жылдан бері)

2020 жылдың қаңтарында ATP төрағасы болып итальяндық бұрынғы теннисші Андреа Гауденци келді. Оның басты жобасы OneVision деп аталады. Оның негізгі бөлігі — пайданы бөлісу: Masters 1000 турнирлерінің базалық жүлдеден асқан таза пайдасы ойыншылар мен турнирлер арасында тең бөлінеді. 2022 жылы іске қосылғаннан бері ойыншылар осылай $49,2 млн алды, оның $12,1 млн-ы 2025 жылға тиесілі. ATP мәліметінше, 2025 жылы Masters 1000 бойынша ойыншыларға жүлде мен бонус қорын қоса алғанда барлығы $111,6 млн төленді.

AP есебі бойынша, Гауденци тұсында тур турнирлеріндегі ойыншыларға жылдық төлем $100 млн-ға өсіп, 2025 жылы шамамен $270 млн-ға жетті. 2026 жылдың ақпанында ол үшінші мерзімге, 2028 жылға дейін қайта сайланды. 2025 жылдың қыркүйегінен бері күнделікті басқаруды бас директор Эно Поло жүргізеді. Ол бұрын Кения құрамасының сапында Дэвис кубогында ойнаған, кейін Nike мен «Ювентуста» жұмыс істеген.

Ақшаның өсуі жаңа серіктестерге де байланысты. 2024 жылдың ақпанында ATP Сауд Арабиясының PIF егеменді қорымен бес жылдық келісім жасады. Қор рейтингтің атауын алды, енді ол PIF ATP Rankings деп аталады, сондай-ақ ірі турнирлерде жарнама орнына ие болды. Оған дейін Жидда 2023–2027 жылдарға жастар арасындағы Next Gen ATP Finals турнирін алған еді. AP мәліметінше, 2028 жылға қарай Сауд Арабиясында жаңа Masters турнирі күтіледі.

Ойыншылармен қақтығыс

Турдың құрылымына ойыншылардың бәрі бірдей риза емес. 2019 жылы Новак Джокович пен Васек Поспишил ойыншылардың тәуелсіз ұйымы PTPA-ны құрды. 2025 жылғы 18 наурызда ол Нью-Йорк сотына ATP, WTA, Халықаралық теннис федерациясы және ITIA агенттігіне қарсы монополияға қарсы талап арыз берді. Ұлыбритания мен ЕО-да да осындай іс бастады. Талапкер ретінде қазіргі және бұрынғы 12 ойыншы шықты, олардың арасында Ник Кирьос бар.

PTPA ұйымдастырушыларды спортты монополиялық бақылауда ұстады, ойыншыларға аз төледі, күнтізбені тым тығыз жасады және допинг-бақылау кезінде жеке өмірге қол сұқты деп айыптады. ATP бұл талаптарды «батыл түрде қабылдамайтынын» және арызды «мүлде негізсіз» санайтынын мәлімдеді.

Күнтізбедегі Қазақстан

Қазақстанда ATP турнирі 2020 жылы пайда болды. Ол кезде пандемия күнтізбедегі көп жарысты жойып жіберген еді. Astana Open елордада, «Дәулет» ұлттық теннис орталығында өтті. 2022 жылы турнир ATP 500 санатын алды. 9 қазанда оны Новак Джокович жеңді: ол Стефанос Циципасты 6:3, 6:4 есебімен ұтып, мансабындағы 90-шы титулын алды.

2024 жылдан бері турнир Алматыға көшті және Almaty Open деп аталады. Бұл — «Алматы Арена» залында хардта өтетін ATP 250. Алматыдағы алғашқы чемпион Карен Хачанов болды, 2025 жылы Даниил Медведев жеңді.

2026 жылдың қаңтарында қазақстандық теннисші алғаш рет ATP рейтингінің ондығына кірді. Александр Бублик Гонконгтағы турнирді ұтып, оныншы орынға көтерілді. Оған дейін Қазақстаннан бірде-бір ойыншы бұған қол жеткізбеген.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

ATP 2025 жылды бірнеше көрсеткіш бойынша рекордтық жыл деп атайды: 88 ойыншы $1 млн-нан астам тапты, турнирлерге 5,55 млн көрермен келді, ал жүлде бойынша Карлос Алькарас $21,3 млн-мен көш бастады. 2026 жылғы күнтізбеде 29 елдегі 63 турнир бар. Masters 1000 мен Қорытынды турнирдің бонус қорлары $21,5 млн болды, ал пайданы бөлісу үлгісі ATP 500 турнирлеріне де тарады.

Ережелер де өзгеріп жатыр. Masters 1000 торлары 96 ойыншыға дейін кеңейді. Бала туғанына не бала асырап алғанына байланысты турнирді өткізіп алған ойыншылар енді «нөлдік» ұпай алмайды. Бейнеқайталау 2026 жылдан бастап ATP 500-дің барлық кортында жұмыс істейді, ал 2027 жылы ATP 250-ге жетеді.

2026 жылғы қорытынды бірінші орын үшін күрес аяқталды. Бергс Шанхайда Алькарасты ұтқаннан кейін Зверев маусымды бірінші болып аяқтайды. Мұндай маусымдар саны бойынша рекорд — сегіз — Джоковичке тиесілі. Қорытынды турнир қарашада Туринде өтеді.

Дереккөздер: Wikipedia — Association of Tennis Professionals, Wikipedia — ATP rankings, ATP Tour — 2025 жылдың қорытындысы және 2026 жылғы өзгерістер, ATP Tour — пайданы бөлісу төлемдері, ATP Tour — Эно Полоның тағайындалуы, ATP Tour — Туриндегі Қорытынды турнир, AP — Гауденцидің қайта сайлануы, AP — ATP мен PIF келісімі, Al Jazeera — PTPA талап арызы, ATP Tour — Джокович Astana Open-ды жеңді, Wikipedia — Almaty Open, ATP Tour — Бублик топ-10-да