Шот-Аман Уәлиханов

Шот-Аман Уәлиханов — еңбегін әр қазақстандық күн сайын көретін сәулетші: ол мемлекеттік елтаңбаның авторларының бірі. Алматыдағы Республика алаңындағы Тәуелсіздік монументін жасаған топты да ол басқарды. Кенесары, Байтұрсынов және өзінің атақты атасы Шоқан Уәлиханов ескерткіштерін де қойды. 88 жылдық ғұмырында ол кеңестік Алматының стадиондары мен әкімшілік ғимараттарын салды, пьесалар жазды және өмірінің соңына дейін шенеуніктермен қала қандай болуы керек деп айтысып өтті.

Шыққан тегі және отбасы

Шот-Аман (Шота) Ыдырысұлы Уәлиханов 1932 жылы 26 сәуірде Солтүстік Қазақстан облысындағы Сырымбет ауылында туды. Бұл — Уәлихановтардың ата қонысы. Атасы Мақы Шоқан Уәлихановтың інісі болған, өзі Санкт-Петербургте суретшілікке оқыған. Уәлиханов өз әулетін отызыншы атасына дейін білетінін айтатын: Шыңғыс сұлтан мен Уәли хан арқылы шежіре Абылай ханға барып тіреледі.

Кеңес жылдарында бұл тегі қауіпті еді. 1929 жылы сәулетшінің әкесі, ауыл мұғалімі Ыдырыс, таптық қуғыннан құтылу үшін тегін Мақин деп өзгертті. Ол 45 жыл мұғалім болып істеді. Шот-Аман ашаршылық басталған 1932 жылы дүниеге келді. Өзінің айтуынша, отбасындағы үлкен балалар ол кезде шетінеп кеткен, ал ол аман қалды. Атасы сияқты дарынды суретші болған ағасы Тұрсын 22 жасында қайтыс болды.

Сталинге жеделхат және Мәскеу (1950-жылдар)

Уәлиханов Сырымбет мектеп-интернатында оқыды. Мектепті бітіргенде қиындық туды: қос тегіне байланысты әкесі зейнетақы рәсімдей алмады. Сонда жас жігіт Сталинге жеделхат жіберді. Көмектесу туралы нұсқау келді, ал өзі Мәскеу сәулет институтына түсті. 1956 жылғы мінездемеде оны қиындықтарға қарамастан жақсы нәтиже көрсеткен ынталы алтыншы курс студенті деп сипаттаған. Шоқанның өмірін ол студент кезінен зерттей бастады.

Кеңестік Алматының сәулетшісі

Қазақстанға оралған соң Уәлиханов Қазақ қала құрылысын жобалау институтында істеді, кейін Алматының бас сәулетшісінің орынбасары болды. Ол қаланың көптеген танымал ғимараттарының авторлық ұжымына кірді:

• «Динамо» стадионы мен Республикалық стадион;
• әмбебап дүкен ғимараты;
• Қазақстан Компартиясы ОК-і үшін салынған ғимарат — қазір онда Алматы әкімдігі орналасқан;
• Қазгипрозем және Қазақ-Неміс университетінің ғимараттары.

Сонымен қатар ол монументалды мүсінмен айналысты. Алматыда Шоқан Уәлиханов ескерткішін (мүсінші Хакімжан Наурызбаевпен бірге), Әліби Жангелдин мен Тоқаш Бокин ескерткіштерін жасады. Қарағандыда Ғарышкерлер монументі пайда болды. 1990 жылы Уәлиханов монументалды өнер үшін Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығын алды. Республиканың еңбек сіңірген сәулетшісі атағы да болды.

Тәуелсіз Қазақстанның елтаңбасы (1992)

1992 жылдың басында мемлекеттік рәміздерге конкурс жарияланды. Елтаңбаның авторлары екі сәулетші болды — Жандарбек Мәлібеков пен Шот-Аман Уәлиханов. 1992 жылы 4 маусымда Жоғарғы Кеңес ту, елтаңба және әнұранды бекітті. 1993 жылы 18 қаңтарда Нұрсұлтан Назарбаев хат жазып, Уәлихановты мемлекеттік елтаңбаның авторы деп ресми мойындады. «Казахстанская правда» дерегінше, ол туды, ордендер мен медальдарды әзірлеуге де қатысқан. 1995 жылы 29 желтоқсанда президент жарлығымен ол жасаған мемлекет басшысының штандарты бекітілді.

Ғарышкер Тоқтар Әубәкіров ұшар алдында Уәлихановтан сурет алғанын еске алған. Кейін бұл сурет Қазақстанның ғарыштық эмблемасына негіз болды.

Тәуелсіздік монументі (1996)

Идея Мысырда туды: Уәлиханов президентпен бірге сапарда жүріп, Луксордағы обелискілерді көрді. Оралған соң шығармашылық топ құрды, топ монументтің алты нұсқасын жасады. 1996 жылы 16 желтоқсанда, тәуелсіздіктің бес жылдығына, Назарбаев оны Алматының басты алаңында ашты.

Стеланың ұшар басында қанатты барыс мінген Алтын адам тұр. Сәулетші 2007 жылғы сұхбатында мүсінді алтынмен қаптау жоспарланғанын, бірақ соңында қанаттары жезден, мүсіннің өзі қоладан жасалғанын айтты. Сол жылы ол монумент етегіндегі қола кітап Қала күні жоғалып кеткенін, сақталған көшірмесі бойынша оны қалпына келтіретінін айтқан.

Тәуелсіздік дәуірінің ескерткіштері

1991 жылдан кейін Уәлиханов ұлттық батырларға арналған ескерткіштердің басты авторларының біріне айналды:

• Астанадағы Кенесары Қасымұлының салт атты ескерткіші;
• Қостанайдағы Ахмет Байтұрсынұлы ескерткіші;
• Ерейментаудағы Бөгенбай батыр ескерткіші;
• Қараулдағы Абай және Шәкәрім ескерткіштері;
• Көкшетаудағы Талғат Бигелдинов бюсті — 2005 жылы, Жеңістің 60 жылдығына ашылды;
• Семейдегі Семей полигонының құрбандарына арналған «Өлімнен де күшті» монументі — 2001 жыл;
• Дінмұхамед Қонаев ескерткіші.

Кейбір жобалар қағаз жүзінде қалды: «Даңқ пантеоны», биіктігі 45 метрлік «Жер-ана», барысы бар «Еуразия» монументі. Семейдегі кешен туралы ол 2007 жылы әкімдер жиі ауысқандықтан аяқталмай жатқанын айтқан.

Қоғам қайраткері және драматург

Уәлиханов Қазақстан сәулетшілер одағын және Тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау жөніндегі қазақ республикалық қоғамын ұзақ жыл басқарды. Мадрид, Мехико, Пекин, Берлин және Париждегі халықаралық сәулет конгрестерінде сөз сөйледі.

Ол тек сызба сызған жоқ. Оның пьесалары арасында «Тағдыр», «Шоқанның анты», «Ақнұр», «Шоқанның ақ түндері» және «Террор» бар. Ол сәулетшілер, дизайнерлер, суретшілер және жазушылар одақтарының мүшесі болды.

Қала туралы көзқарасын ашық айтатын. 2007 жылы мамандармен ақылдаспай шешім шығаратын шенеуніктерді сынап, сәулетшілермен кеңескен Дінмұхамед Қонаевты үлгі етті. Зураб Церетелиді «гигантоманиясы» үшін шақыруға қарсы болды. Өзен аңғарларынан келетін ауа дәліздерін көлденең бөгеп салынған құрылысты қате деп санады. Алматыға Ле Корбюзьенің Чандигархындағыдай өзен бойымен бульварлар салуды ұсынды. Оның ұстанымы мынадай еді: «Не істесем де, әрдайым халық дәстүріне, тарихымызға сүйенемін».

Марапаттары

• Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы (1990);
• Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген сәулетшісі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері;
• «Отан», «Парасат», «Құрмет», «Даңқ» ордендері;
• «Тарлан» тәуелсіз сыйлығы;
• Алматының құрметті азаматы.

Қайтыс болуы және есте қалуы

Уәлиханов 2021 жылы наурыздың соңында, 90 жасқа толуына бір ай қалғанда дүниеден өтті. Бұл туралы 31 наурызда Мәдениет және спорт министрі Ақтоты Райымқұлова хабарлады. Ол Кенсай зиратындағы көрнекті қайраткерлер аллеясында жерленді. Сәулетшінің жұбайы — Зинаида Кәрімқызы.

2022 жылы сәуірде әл-Фараби атындағы ҚазҰУ оның 90 жылдығына конференция өткізіп, Уәлихановтың өмірі мен еңбектері туралы жеті томдықты таныстырды.

Дереккөздер: Казахстанская правда — «Шот-Аман Уалихан: С вами я в ближнем кругу…», Казахстанская правда — сәулетшінің 90 жылдығына, Informburo — 2007 жылғы сұхбат, Kazinform — қазанама, Azattyq Ruhy — мемлекеттік рәміздер қалай жасалды, Satbayev University — қазанама, ҚазҰУ — туғанына 90 жыл