Ольга Токарчук

Сексенінші жылдардың соңында Ольга Токарчук психотерапевт болып жұмыс істеп, өлең жазды. Қазір оның Нобель сыйлығы, Халықаралық Букері бар, кітаптары 40-қа жуық тілге аударылған, Вроцлавта өз қоры жұмыс істейді. Елінде оны әрі оқиды, әрі қарғайды: ұлтшылдар құрметті азаматтық атағын тартып алуды талап етті, ал бір сұхбаттан кейін оған өлім қаупін төндірді. 2026 жылғы 14 қазанда жаңа романы шығады — Токарчук оны өзінің соңғы үлкен романы деп атайды.

Шығу тегі және отбасы

Ольга Токарчук 1962 жылы 29 қаңтарда Польшаның батысындағы Сулехув қаласында туған. Ата-анасы — Ванда Слабовска мен Юзеф Токарчук — екеуі де мұғалім болған. Әкесі мектеп кітапханасын басқарды, сондықтан ол бала кезінен кітаптардың арасында өсті.

Білімі және психотерапевт жұмысы

1985 жылы Токарчук Варшава университетін клиникалық психология мамандығы бойынша бітірді. 1986–1989 жылдары психотерапевт болды, кейін 1996 жылға дейін мұғалімдерді оқытты. Мамандықтан өзіне шынайы диагноз қойып кетті: оның айтуынша, ол өзін «пациенттерімнен де невротик» сезінген.

Алғашқы кітаптар (1989–1998)

Дебюті — «Айналардағы қалалар» өлеңдер жинағы (1989). 1993 жылы алғашқы романы — «Кітап адамдарының жолы» шықты. Ал атын шығарған үшінші романы болды — «Правек және басқа замандар» (1996). Одан кейін «Күндізгі үй, түнгі үй» (1998) жарық көрді.

Сол 1998 жылы Токарчук Төменгі Силезияға көшті. Содан бері Краянув ауылы мен Вроцлав арасында тұрады. Пікірлестерімен бірге Ruta баспасын ашты, ол 2004 жылға дейін жұмыс істеді.

«Жүгірушілер» және алғашқы Nike (2007–2009)

2007 жылы «Жүгірушілер» шықты. 2008 жылы роман оған алғашқы Nike сыйлығын — Польшадағы басты әдеби марапатты әкелді. Ал он жылдан кейін дәл осы кітаптың ағылшын аудармасы Халықаралық Букерді алды.

2009 жылы «Соқаңды өлгендердің сүйегінің үстімен жүргіз» романы жарық көрді. 2017 жылы Агнешка Холланд оны «Аң ізі» (Pokot) деген атпен экранға шығарды. Фильм 67-Берлинале фестивалінде Альфред Бауэр сыйлығын — «Күміс аюды» алды.

«Жақыптың кітаптары» және жанжал (2014–2015)

Оның ең ауқымды кітабы 2014 жылы шықты. «Жақыптың кітаптары» (Księgi Jakubowe) — XVIII ғасырдағы мистик Якоб Франк пен оның ізбасарлары туралы тарихи роман. 2015 жылы роман екінші Nike сыйлығын алды.

Сыйлықтан кейін Токарчук сұхбатында Польшаның еврей азшылығымен және Украинамен қарым-қатынасы туралы ыңғайсыз нәрселер айтты. Ұлтшылдар ашуланды: оған өлім қаупін төндірген хаттар келе бастады (Reuters). «Нова Руда патриоттары» бірлестігі ол «поляк халқының жақсы атына кір келтірді» деп, құрметті азамат атағын қайтарып алуды талап етті. «Құқық және әділеттілік» партиясының сенаторы Вальдемар Боньковски оның шығармашылығы Польшаның тарихи саясатына «мүлде қайшы» келеді деді. Токарчук қысқа жауап берді: «Мен патриотпын».

Букер және Нобель (2018–2019)

2018 жылы «Жүгірушілердің» ағылшын аудармасы (Flights) Халықаралық Букерді жеңіп алды — Токарчук сыйлықты аудармашы Дженнифер Крофтпен бөлісті. 2019 жылы Букердің қысқа тізіміне «Соқа», 2022 жылы «Жақыптың кітаптары» енді.

2019 жылғы қазанда Токарчук 2018 жылғы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды. Сыйлық «энциклопедиялық құштарлықпен шекарадан өтуді өмір формасы ретінде бейнелейтін баяндау қиялы үшін» берілді. Соңғы жылдардағы Нобель лауреаттарының арасында ол Анни Эрно мен Хан Ганның қатарында тұр.

Нобель ақшасының оннан бірін өз қорына берді. Ольга Токарчук қоры 2019 жылғы қарашада құрылып, 2020 жылғы қазаннан бері жұмыс істейді. Ол Вроцлавтағы ақын Тимотеуш Карповичтің вилласында орналасқан, кеңесінде Агнешка Холланд бар. Қор білім беру бағдарламаларын, пікірсайыстар мен әдеби байқаулар өткізеді, жас авторларға стипендия береді.

Нобельден кейін: «Эмпузион» (2020–2025)

Сыйлықтан кейінгі алғашқы кітабы — «Нәзік әңгімеші» эсселер жинағы (2020). 2022 жылы «Эмпузион» романы шықты: туберкулезге шалдыққан жас поляк 1913 жылы таудағы шипажайға түседі. Бұл — Томас Манның «Сиқырлы тауымен» ойын, мұнда қорқыныш комедиямен, фольклормен және феминистік астармен араласып кетеді.

Антония Ллойд-Джонстың ағылшын аудармасы 2024 жылы шықты. Роман 2024 жылғы Еуропа әдеби сыйлығын (Нидерланды) алды, EBRD 2025 сыйлығының қысқа тізіміне және 2026 жылғы Дублин әдеби сыйлығының ұзын тізіміне енді. 2025 жылғы желтоқсанда Riverhead баспасы АҚШ-та «Күндізгі үй, түнгі үйді» жаңа аудармада қайта шығарды.

Басты кітаптары

• «Правек және басқа замандар» (1996) — атын шығарған роман. Орыс тілінде «НЛО» (2004) және «Эксмо» (2021) баспаларынан шықты.
• «Күндізгі үй, түнгі үй» (1998) — қоныс аударушылар мекендеген, Чехия шекарасы маңындағы Силезия туралы кітап. 2004 жылы Дублин сыйлығының қысқа тізіміне енді.
• «Жүгірушілер» (2007) — оған халықаралық атақ әкелген роман. 2008 жылғы Nike, 2018 жылғы Халықаралық Букер.
• «Соқаңды өлгендердің сүйегінің үстімен жүргіз» (2009) — «Аң ізі» фильмі түсірілген роман. Агнешка Холландтың экранизациясы (2017), 2019 жылғы Букердің қысқа тізімі.
• «Жақыптың кітаптары» (2014) — XVIII ғасырдағы мистик Якоб Франк туралы тарихи роман. 2015 жылғы Nike, 2018 жылғы Ян Михальский сыйлығы, 2022 жылғы Букердің қысқа тізімі.
• «Эмпузион» (2022) — 1913 жылы таудағы шипажайға түскен жас поляктың хикаясы. 2024 жылғы Еуропа әдеби сыйлығы.

Марапаттар

• 2018 жылғы әдебиет бойынша Нобель сыйлығы (2019 жылы табысталды);
• 2018 жылғы Халықаралық Букер сыйлығы (Дженнифер Крофтпен бірге);
• екі Nike сыйлығы — 2008 және 2015;
• Gloria Artis медалі (2010), «Виленица» сыйлығы (2013), Brückepreis (2015), Prix Laure Bataillon (2019);
• Варшаваның (2020) және Краковтың (2021) құрметті азаматы;
• Варшава, Вроцлав, Ягеллон (2021), София (2022) және Тель-Авив (2023) университеттерінің құрметті докторы;
• 2025 жылғы қыркүйектен бастап — PEN International вице-президенті.

Көзқарастары

Токарчук өзін солшыл әрі феминист деп атайды, ыңғайсыз тақырыптардан қашпайды. «Еврей мәдениетінсіз поляк мәдениеті жоқ», — дейді ол. 2020 жылы Маргарет Этвуд, Джон Бэнвилл және Джон Кутзеемен бірге Еуроодақты Польшадағы сексуалдық азшылықтардың қудалануына араласуға шақырған хатқа қол қойды.

Жеке өмірі

Токарчуктың алғашқы күйеуі психолог Роман Фингас болған, неке ажырасумен аяқталды. Екінші күйеуі — Гжегож Зигадло. Ұлы Збигнев 1986 жылы туған. Жазушы — вегетариан. 2015 жылдан бері пікірлестерімен бірге Төменгі Силезияда «Әдебиет таулары» фестивалін өткізеді.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

Жаңа романы «Świata jest za dużo» («Әлем тым көп») 2026 жылғы 14 қазанда шығады. Бұл — соғыстан кейінгі шекаралардың өзгеруінен соң болған жаппай қоныс аударулар туралы кітап. Оқиға орталығы — Төменгі Силезия (Вроцлав, Валбжих), бірақ жолдар Буэнос-Айреске, Триестке және Дрогобычқа дейін, Днестр мен Одер бойымен созылады. Шілдеде Токарчук «Әдебиет таулары» фестивалінде романнан үзінділер оқыды.

Ол романды «өмір күшіне деген сенім актісі» және өзінің соңғы үлкен романы деп атайды: бұдан әрі тек шағын жанрлар болмақ. Баспа оны жазушының ең жеке кітабы деп санайды.

Дереккөздер: Wikipedia (EN) — өмірбаяны мен марапаттары, Википедия — орыс тіліндегі аудармалары, NobelPrize.org — Нобель тұжырымы, The Booker Prizes — Букер және қысқа тізімдер, Reuters — «Жақыптың кітаптарынан» кейінгі қауіп-қатерлер, Polskie Radio — жаңа роман, Polskie Radio — «Эмпузион» және EBRD сыйлығы, Book Riot — АҚШ-тағы қайта басылым, Wydawnictwo Literackie — ресми сайт