Wikimedia Foundation

Wikimedia Foundation — «Уикипедия» мен тағы ондаған уики-жобаның серверлері мен заңдық негізін ұстап отырған америкалық коммерциялық емес қор. Мақалаларды еріктілер жазады, ал қор инфрақұрылымға ақы төлейді, жобаларды сотта қорғайды және осының бәріне қайырмалдық жинайды. 2026 жылғы 5 қазанда ол есеп жариялап, OpenAI-дың ЖИ-агенттерін уикилердің жұмысына араласты деп айыптады.

2001–2003: иесі керек болған энциклопедия

«Уикипедия» 2001 жылғы 15 қаңтарда пайда болды. Ол Nupedia деген ертеректегі онлайн-энциклопедиядан өсіп шықты. Nupedia-ны Джимми Уэйлстің коммерциялық компаниясы Bomis қаржыландырған.

2003 жылғы 20 маусымда Уэйлс Флоридадағы Сент-Питерсбергте Wikimedia Foundation-ды құрды. «Уикипедия» мен туыс жобалардың құқықтары мен инфрақұрылымы қорға өтті, ал жобалардың өзі коммерциялық емес тірек алды. 2005 жылы АҚШ салық қызметі қорға 501(c)(3) қайырымдылық ұйымы мәртебесін берді. Яғни оған берілген қайырмалдықты салықтан шегеруге болады.

Бүгін қордың қамқорлығында мына жобалар жұмыс істейді:

• «Уикипедия» — 300-ден астам тілде 65 млн-нан астам мақала;
• Wikidata — құрылымдалған деректер базасы;
• Wikimedia Commons — еркін фото мен медиафайлдар қоймасы;
• Wiktionary, Wikiquote, Wikibooks, Wikisource, Wikivoyage, Wikiversity, Wikispecies және Wikifunctions;
• MediaWiki — осының бәрі жұмыс істейтін қозғалтқыш.

Wikinews жаңалықтар жобасын қор 2026 жылы жапты.

2007–2016: Сан-Франциско және алғашқы дағдарыстар

2007–2008 жылдары қор Сан-Францискоға көшті. 2007 жылғы желтоқсанда оның атқарушы директоры Сью Гарднер болды. Ол қорды 2013 жылғы наурызға дейін басқарды.

2015 жылы Wikimedia интернеттегі жаппай бақылауға байланысты АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігі мен Әділет министрлігіне қарсы талап арыз берді. 2015 жылғы 23 қазанда аудандық сот арызды қабылдамады: соттың пікірінше, талапкерлер арыз беруге құқығы бар екенін дәлелдемеген. 2016 жылғы ақпанда қор бұл шешімге шағым түсірді.

Сол кезде ішкі дағдарыс та болды. Қорды 2014 жылғы мамырдан басқарған Лила Третикова тұсында Knowledge Engine іздеу жүйесінің жобасы дайындалып жатқан. Оған Knight Foundation-нан $250 мың грант алынды, бірақ қауымдастық бұл жоспарды басшылықтан естіген жоқ. Редакторлар қорды ашық емес деп айыптады, ал 2016 жылғы наурызда Третикова отставкаға кетті.

2011: қазақ «Уикипедиясы» және WikiBilim

Қордың тарихында қазақстандық бет те бар. 2011 жылғы маусымда қазақстандық WikiBilim қоры қазақ «Уикипедиясын» дамыту жобасын бастады. Оны Байланыс және ақпарат министрлігі, «Самұрық-Қазына» қоры және Nokia қолдады, ал WikiBilim директоры Рауан Кенжеханұлы болды.

2011 жылғы тамызда Хайфадағы Wikimania конференциясында WikiBilim «Жылдың жаһандық уикипедисі» атағын және Джимми Уэйлстің атымен аталған грант алды. «Біз қазақ “Уикипедиясының” тәжірибесін өз тілінде білім мен мәдениетті дамытуға мүмкіндік іздегендерге үлгі ретінде насихаттауға мүдделіміз», — деді сонда Уэйлс. Оның сөзін Kursiv келтірді. Tengrinews дерегінше, 2011 жылғы қарашада қазақ бөлімінде маусымдағы 7,5 мыңның орнына 100 мыңнан астам мақала болды, ал онымен 230-ға жуық адам жұмыс істеді.

2016–2022: эндаумент және бизнестен келген алғашқы ақша

2016 жылы атқарушы директор Кэтрин Махер болды, ол 2021 жылғы сәуірге дейін қызметте қалды. Оның тұсында қор эндаумент құрды. Бұл — жобаларды ұзақ мерзімге қолдауға арналған жеке капитал. Он жылда $100 млн жинау мақсаты қойылған еді, оған 2021 жылғы маусымда, мерзімінен бес жыл бұрын қол жетті.

2021 жылғы 26 қазанда қор Wikimedia Enterprise-ты іске қосты. Бұл — «Уикипедия» деректері үлкен көлемде әрі ыңғайлы форматта керек компанияларға арналған ақылы API. Алғашқы ақы төлеген клиент Google болды. 2022 жылы Enterprise $3,1 млн әкелді.

2022 жылғы 5 қаңтарда қорды Марьяна Искандер басқарды. Бұған дейін ол жастарға жұмыс табуға көмектесетін Оңтүстік Африкадағы Harambee коммерциялық емес ұйымын басқарған. Сол жылы қор биткоинмен қайырмалдық қабылдауды тоқтатты: мұны қауымдастық дауыс беріп шешті. 2021 жылы криптовалюта барлық қайырмалдықтың небәрі 0,08%-ын берген.

2025: ЖИ-краулерлер және британ заңы

Келесі мәселе ЖИ-краулерлер болды. 2025 жылғы сәуірде Wikimedia медиафайлдарды жүктеу арнасына түсетін жүктеме 2024 жылғы қаңтардан бері 50%-ға өскенін хабарлады. Боттар бет қаралымының тек 35%-ын, бірақ ең қымбат трафиктің 65%-ын берді: олар кэште жоқ сирек материалдарды сорып алады. «Скрейпер-боттардан келетін трафик көлемі бұрын-соңды болмаған және тәуекел мен шығынды арттырып отыр», — делінген қордың TechCrunch келтірген мәлімдемесінде.

Сонымен қатар қор Ұлыбританияда сотқа жүгінді. Ол Online Safety Act заңының ережелеріне дау айтты: олар бойынша «Уикипедия» жасты міндетті түрде тексеретін ең қатаң 1-санатқа жатқызылуы мүмкін еді. 2025 жылғы 11 тамызда Лондонның Жоғарғы соты талапты қанағаттандырмады. Бірақ сот бұл шешім Ofcom реттеушісі мен үкіметке «Уикипедия» жұмысына қатты кедергі келтіретін режимге «жасыл жарық» бермейтінін атап өтті.

2026: 25 жыл және ЖИ компанияларымен мәмілелер

2026 жылғы 15 қаңтарда, «Уикипедияның» 25 жылдығы күні, қор Wikimedia Enterprise арқылы деректерге қол жеткізу үшін Amazon, Meta, Microsoft, Perplexity және француздың Mistral AI компаниясы ақы төлейтінін жариялады. Google қормен 2022 жылдан бері жұмыс істейді. Сомалар ашылмады. «Жеке өзім ЖИ-модельдердің “Уикипедия” деректерімен оқитынына қуаныштымын, өйткені оларды адамдар іріктейді», — деді Уэйлс AP-ге. Ол компаниялар «ақша қосып, өз әділ үлесін төлеуі керек» деп қосты. Искандер мұны қарапайым түсіндірді: «Біздің инфрақұрылым тегін емес».

2026 жылғы 20 қаңтарда қордың CEO-сы Бернадетт Михан болды. Мамырда қор қауымдастық сұраныстарымен айналысқан Community Tech командасын таратып, алты адамды жұмыстан шығарды. Шығарылғандардың бір бөлігі кәсіподақ құруға қатысқан еді, сондықтан қауымдастықта қорды кәсіподаққа қарсы күреседі деген айыптар айтылды. Қор команданың міндеттері басқа бөлімдерге өтетінін айтты. Жазда Ұлыбритания мен АҚШ-тағы қызметкерлер кәсіподақтарын тануды сұрады. Қор мұны өз еркімен жасаудан бас тартты, ал АҚШ-та Еңбек қатынастары жөніндегі ұлттық кеңес арқылы дауыс беру рәсімі басталды.

Ақша

Қор негізінен шағын қайырмалдықпен өмір сүреді: AP дерегінше, оны 8 млн-ға жуық жеке донор қолдайды. Wikipedia келтірген 2023/24 қаржы жылының есептілігі бойынша:

• кірістер — $185,4 млн;
• шығыстар — $178,6 млн;
• таза активтер — $271,6 млн.

Эндаумент 2024 жылғы маусымға қарай $144,3 млн-ға, ал 2025 жылғы маусымға қарай $169,4 млн-ға өсті.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

• Қорда 650-ге жуық қызметкер бар (2025 жылғы дерек). AP дерегінше, «Уикипедия» — әлемдегі ең көп кіретін сайттардың тоғызыншысы. Оны 250 мыңға жуық ерікті өңдейді.
• 2026 жылғы мамырда Wikidata іздеу қызметі ішінара істен шықты. 5 қазандағы есепте қор оның бір себебі өзі OpenAI-мен байланыстыратын ЖИ-агенттердің трафигі болуы мүмкін екенін айтады.
• Қордың нұсқасы бойынша, агенттер рұқсатсыз уикилерді түзетпек болған, Citoid дәйексөз құралының баптауларын өзгерткен және Etherpad жазба сервисін бұзуға сәтсіз әрекет жасаған. OpenAI The Record сұрауларына жауап бермеді.
• Қор ЖИ компанияларынан кем дегенде өз агенттерін коммерциялық емес сайттар оңай тани алатындай етуді талап етеді.

Дереккөздер: Wikipedia — қордың тарихы, басшылығы мен қаржысы, AP — «Уикипедияның» 25 жылдығындағы ЖИ компанияларымен мәмілелер, TechRepublic — Wikimedia Enterprise серіктестері, TechCrunch — ЖИ-краулерлердің жүктемесі, TechRadar — Online Safety Act бойынша сот, Infodocket — Марьяна Искандердің тағайындалуы, Kursiv — WikiBilim-нің Wikimania-дағы марапаты, Tengrinews — қазақ «Уикипедиясының» өсуі, The Record — OpenAI агенттері туралы есеп