Фердинанд Порше

Фердинанд Порше — ХХ ғасырдың ең дарынды және сонымен бірге ең қайшылықты инженерлерінің бірі. Ол 1890-жылдардың соңында-ақ дөңгелектерінде қозғалтқыштары бар электромобиль жасады, алғашқылардың бірі болып бензин-электр гибридін жасады, Mercedes пен Auto Union-ның чемпиондық жарыс көліктерін жобалады, 20 млн-нан астам дана тиражбен шығарылған Volkswagen «Қоңызын» ойлап тауып, Porsche компаниясына атын берді. 1999 жылы оны қайтыс болғаннан кейін «Ғасырдың автомобиль инженері» деп атады. Бірақ бұл оқиғаның қараңғы жағы да бар: НСДАП пен СС мүшелігі, Үшінші рейхтің әскери машинасы үшін жұмыс және ол басқарған зауыттағы мәжбүрлі еңбек. Бәрі туралы — фактілермен және бір нәрсені ақтауға немесе жындандыруға тырыспай айтамыз.

Шығу тегі: Богемиядан шыққан қаңылтыршының ұлы

Фердинанд Порше 1875 жылғы 3 қыркүйекте Богемиядағы Мафферсдорф елді мекенінде дүниеге келді — ол кезде бұл Австрия-Венгрия болатын, бүгін бұл Чехиядағы Вратиславице-над-Нисоу. Оның әкесі Антон Порше қаңылтыршы шебер болған, анасының есімі Анна Эрлих еді. Фердинанд отбасылық істі жалғастырады деп болжанды, және ол әкесінің шеберханасында жұмыс істеді. Бірақ электр оны қаңылтырдан әлдеқайда көп қызықтырды: кешке ол көрші Райхенбергтегі (бүгін — Либерец) Империялық политехникалық училищедегі сабақтарға баратын.

Вена және алғашқы электромобильдер

1893 жылы, 18 жасында, Порше Венаға көшіп, Béla Egger & Co. электротехникалық компаниясына орналасты. Қатар ол Вена техникалық университетіндегі сабақтарға еркін тыңдаушы ретінде барды — оның толыққанды жоғары білімі ешқашан болмады. 1897 жылы-ақ ол Egger үшін электрлі мотор-дөңгелекті, яғни тікелей күпшекке орнатылған қозғалтқышты жасап, тіпті онымен көлікте жарысқа қатысты.

Шамамен 1897–1898 жылдары Порше Венаның Jakob Lohner & Co. арба фирмасына ауысты. Нәтижесі дөңгелек күпшектерінде қозғалтқыштары бар Lohner-Porsche электромобилі болды — көлік 1900 жылғы Париждегі Бүкіләлемдік көрмеде әсер қалдырды. Ал 1901 жылы Lohner-Porsche Mixte пайда болды — тарихтағы алғашқы бензин-электр гибридтерінің бірі: бензин қозғалтқышы генераторды айналдырды, ал ток дөңгелектердегі электр қозғалтқыштарына берілді. Автоөнеркәсіп жүз жылдан кейін ғана жаппай оралған идея. 1906 жылға дейін Lohner 300-ден астам Lohner-Porsche шассиін сатты. 1905 жылы Порше Австрияның ең жақсы автомобиль инженері ретінде Пёттинг сыйлығын алды.

Қызық эпизод: 1902 жылы Порше әскерге шақырылып, эрцгерцог Франц Фердинандтың — 1914 жылы өлтірілуі Бірінші дүниежүзілік соғысқа себеп болған сол адамның жүргізушісі болып қызмет етті.

Austro-Daimler, Daimler және Steyr: бас конструктордың мансабы

1906 жылы Порше Austro-Daimler-ге бас конструктор болып шақырылды. Онда ол, басқалармен қатар, «Ханзада Генрих кубогы» жарысына (1910) арналған ағынды көлік жасады. 1916 жылы ол компанияның бас директоры болып, Вена техникалық университетінен алғашқы құрметті докторлық атағын алды. Болашақ фирманың атауындағы әйгілі «Dr. Ing. h.c.» осыдан: honoris causa, яғни құрметті доктор-инженер.

1923 жылы Порше даму бағыты туралы келіспеушіліктерге байланысты Austro-Daimler-ден кетіп, сол жылы Штутгарттағы Daimler-Motoren-Gesellschaft-тың техникалық директоры болды. 1924 жылы Штутгарт техникалық университеті оған екінші құрметті атақ берді. 1926 жылы Daimler мен Benz біріккеннен кейін ол жаңа компанияда жұмыс істеді, және осы жылдары 1920-жылдардың соңында автоспортта үстемдік еткен SSK сериялы жарыс Mercedes-Benz көліктері пайда болды. 1929 жылы Порше австриялық Steyr-ге ауысты, бірақ Ұлы депрессия оны жұмыссыз қалдырды.

1931: жеке бюро

1931 жылғы сәуірде Порше Штутгартта Dr. Ing. h.c. F. Porsche GmbH жеке консалтингтік фирмасын құрды. Серіктестер мен инвесторлар оның күйеу баласы Антон Пиёх және шабандоз әрі кәсіпкер Адольф Розенбергер болды. Бюро өз атымен көлік шығармады: ол басқа компанияларға инженерлік жұмыс сатты.

Алғашқы ірі жобалардың бірі — жаңа ғана құрылған Auto Union концерніне арналған жарыс көлігі (1932). Массасы 750 кг-мен шектелген жаңа регламентке бюро P-Wagen деп аталатын көлікті әзірледі. Auto Union мен Mercedes-Benz-тің күміс түсті көліктері аңызға айналған «Күміс жебелерге» айналып, 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Гран-при жарыстарында үстемдік етті.

«Қоңыз»: халық автомобилі

1934 жылғы маусымда Порше Гитлерден «халық автомобилін» — Volkswagen-ді әзірлеуге келісімшарт алды. 1935 жылы алғашқы екі прототип дайын болды. Өндіріс үшін Фаллерслебеннің жанында алып зауыт және жаңа қала — «KdF автомобилі қаласы» салынды (бүгін бұл Volkswagen штаб-пәтері — Вольфсбург). Көлік KdF-Wagen («Қуаныш арқылы күш») деген насихаттық атау алды.

Бірақ бейбіт өмірге дейін жетпеді: соғыс кезінде зауыт негізінен «Қоңыз» негізіндегі әскери техниканы шығарды. Kübelwagen әскери жол талғамайтын көлігі 1940 жылғы ақпаннан бастап 50 435 дана, Schwimmwagen амфибиялары 1941–1944 жылдары — 15 584 дана жасалды (бұл тарихтағы ең жаппай автомобиль-амфибия). Соғыс жылдарында Volkswagen зауыты барлығы 66 285 көлік шығарды, және олардың тек 630-ы ғана азаматтарға арналған.

Соғыстан кейін «Қоңыз» соғыстан кейінгі Еуропаның басты көлігіне және тарихтағы ең жаппай автомобильдердің біріне айналды: Type 1 20 млн-нан астам дана тиражбен шығарылды. Порше, Wikipedia деректері бойынша, өндірілген әр «Қоңыздан» роялти алып отырды — дәл осы оның отбасы мен болашақ Porsche компаниясы үшін қаржылық тірекке айналды.

Нацистік партия, СС және мәжбүрлі еңбек

Бұл өмірбаянның ең ауыр бөлігі, және оны айналып өтуге болмайды. 1934 жылы Порше чехословак азаматтығынан бас тартып, неміс азаматтығына өтініш берді. 1937 жылы ол НСДАП-қа (партиялық нөмірі 5 643 287) және СС-ке кірді. 1942 жылға қарай СС-оберфюрер атағына дейін жетті. 1938 жылдан бастап зауытты күзету үшін СС бөлімшелері пайдаланылды.

Порше басқарған зауытта мәжбүрлі еңбек — соның ішінде әскери тұтқындар мен Польша мен КСРО-дан жұмысқа айдалған адамдардың еңбегі пайдаланылды. Wikipedia деректері бойынша, 1945 жылдың басына қарай немістер Volkswagen жұмыс күшінің шамамен 10%-ын ғана құрады. 1998 жылы Volkswagen-нің өзі соғыс кезінде онда шамамен 15 мың еріксіз жұмысшы жұмыс істегенін мойындап, ерікті өтемақы қорын құрды.

Бөлек трагедиялық оқиға — бюроның негізін қалаушылардың бірі Адольф Розенбергердің тағдыры. Ол еврей болатын. Нацистер билікке келгеннен кейін оны «нәсілді арамдау» деген айыппен қамауға алып, шамамен үш ай ұстады, ал компаниядағы үлесін ол «арияландыру» деп аталатын процесс барысында беруге мәжбүр болды. Wikipedia келтіретін бағалау бойынша, егер ол өзінің 10%-ын сақтағанда, миллиардер болар еді. Розенбергер эмиграцияға кетті.

Порше режимнен бірқатар марапаттар алды, соның ішінде өнер мен ғылым саласындағы Германия ұлттық сыйлығы (1938) және СС құрметті сақинасы (1944).

Танктер: «Тигр», «Фердинанд» және «Маус»

1939 жылғы қыркүйекте Порше кеңесші Танк комиссиясын басқарды. Оның бюросы ауыр танктерді жобалады: VK 30.01 (P) прототипі «Тигр (P)» ретінде белгілі VK 45.01 (P)-ге дамыды. Бұл нұсқа Henschel-ге конкурсты ұтылды, ал дайын 90 шассиді 1943 жылы «Фердинанд» (кейін — «Элефант») лақап атын алған Panzerjäger Tiger (P) ауыр өздігінен жүретін қондырғыларына қайта жасады. Олардың гибридтік күш қондырғысы болды: бензин қозғалтқыштары генераторларды айналдырды, ал қозғалысты электр қозғалтқыштары қамтамасыз етті — 1901 жылғы Lohner-Porsche гибридіндегі сол идея.

1942 жылғы наурызда Порше Panzer VIII «Маус» болған 100 тонналық аса ауыр танкке тапсырыс алды. Тек екі прототип салынды, бірақ «Маус» әлі күнге дейін бұрын-соңды салынған толық брондалған ең ауыр жауынгерлік машина саналады. 1943 жылы Порше Танк комиссиясының басшылығынан шеттетілді: оның танк жобалары сәтсіз деп саналды. Бюроның басқа әскери жобаларының арасында — Type 175 (Škoda RSO) артиллериялық тартқышы және сериялық өндіріске ешқашан шықпаған 109-005 турбореактивті қозғалтқышының сызбалары.

Францияда қамауға алыну

Соғыстан кейін француз билігі Поршені «халық автомобилі» бойынша жұмысты енді Франция үшін жалғастыруға шақырды. Бірақ 1945 жылғы 15 желтоқсанда ол ұлы Ферри және күйеу баласы Антон Пиёхпен бірге соғыс қылмыскері ретінде қамауға алынды. Ферри шамамен жарты жылдан кейін босатылды, ал Фердинанд пен Антон шамамен 20 ай қамауда — Баден-Баденде, Парижде және Дижонда отырды. Сот болған жоқ. Отбасы байланыстар мен лоббизм арқылы босатуға қол жеткізуге тырысты; француз тарапы ірі кепіл талап етті, және 1947 жылғы 1 тамызда Порше мен Пиёх босатылды. Бірқатар дереккөздер бойынша, қамауда Порше Renault инженерлеріне 4CV шағын автомобилі бойынша кеңес берген.

Porsche-нің марка ретінде тууы

Әкесі түрмеде отырғанда, компанияны Ферри Порше аман сақтады. Бюро австриялық Гмюндке көшіп, онда итальяндық тапсырыс бойынша Cisitalia 360 жарыс көлігін жасады. Ал 1948 жылы сол жерде алғашқы Porsche 356 құрастырылды — негізінде «Қоңыздан» алынған көптеген тораптары бар жеңіл спорттық көлік. Босатылғаннан кейін Фердинанд ұлының жобаларына қарап, естеліктер бойынша, қызметкерлерге өзі де дәл осылай жасар едім деп айтқан.

Гмюндте 49 көлік 356 қолмен құрастырылды, 1949–1950 жылдары отбасы Штутгартқа оралды, ал 17 жылда барлығы 78 мыңнан астам Porsche 356 шығарылды. Осылайша бөтен компанияларға сызбалар сатқан бюро жеке спорткарлар өндірушісіне айналды.

Соңғы жылдары

1950 жылғы қарашада Порше соғыстан кейін алғаш рет Вольфсбургтегі зауытқа келіп, өзінің «Қоңызы» неге айналғанын көрді. Осыдан кейін көп ұзамай ол инсульт алып, одан ешқашан айықпады, және 1951 жылғы 30 қаңтарда Штутгартта 75 жасында қайтыс болды.

Жеке өмірі және отбасы

1903 жылы Порше Алоизия Иоганна Кеске (1878–1959) үйленді. Олардың екі баласы болды. Ұлы Ферри Порше компанияны басқарып, оны атақты спорткар өндірушісіне айналдырды. Қызы Луиза Антон Пиёхқа тұрмысқа шықты, және осылай отбасының екінші тармағы — Пиёхтар пайда болды. Немересі Фердинанд Александр Порше Porsche 911-ді салды, ал басқа немересі Фердинанд Пиёх 1993–2002 жылдары Volkswagen концернін басқарды. Порше және Пиёх отбасылары әлі күнге дейін Volkswagen-нің ең ірі акционері — Porsche SE холдингін бақылайды.

Мұрасы және мойындалуы

• 1996 — Халықаралық автоспорт даңқ залына енгізілді.
• 1999 — қайтыс болғаннан кейін «Ғасырдың автомобиль инженері» деп аталды.
• Оның есімін әлемдегі ең танымал автомобиль маркаларының бірі алып жүр, ал «Қоңыз» тарихтағы ең көп тиражды көліктердің бірі болып қала береді.

Еске алу төңірегіндегі даулар

Поршеге бүгінгі көзқарас біржақты емес, және мұны компаниялар да, қалалар да ескереді. 2013 жылы оның туған жері Вратиславице-над-Нисоуда нацизмнің бұрынғы тұтқындары ұйымының наразылықтарынан кейін еске алу тақталары алынып, оның үй-мұражайындағы экспозиция НСДАП пен СС мүшелігі туралы ақпаратпен толықтырылды; Porsche AG сонда бұрын берілген көліктерді ол жерден алып кетті. 2022 жылы австриялық Линц Поршенің нацистердің әскери экономикасындағы орталық рөліне сілтеме жасап, Porscheweg көшесінің атын өзгертті.

Қорытынды күрделі: уақыттан ондаған жылдарға озған инженер және қылмыстық режим үшін саналы түрде жұмыс істеген адам. Шындықтың екі бөлігі де бір мезгілде бар.

Инженерлік қолтаңбасы

Поршенің мансабына тұтастай қарасаң, онда ол қайта-қайта оралған идеялар көрінеді. Біріншісі — электр трансмиссиясы: Lohner-Porsche электромобиліндегі мотор-дөңгелектер, Mixte гибридіндегі және кейін «Фердинанд» ауыр өздігінен жүретін қондырғысындағы «қозғалтқыш — генератор — электр қозғалтқыштары» схемасы. Екіншісі — жеңілдік пен тиімділік: P-Wagen жарыс көлігі массаның 750 кг қатаң шектеуіне жобаланды, ал «Қоңыз» қарапайым, арзан және сенімді болуы керек еді. Үшіншісі — инженерлік идеяны жүзеге асыруға мүмкіндік беретін кез келген тапсырыс берушіге — эрцгерцог болсын, жеке компания болсын немесе мемлекет болсын — жұмыс істеуге дайындық.

Дәл соңғысы оның өмірбаянының басты моральдық проблемасына айналды. Порше саясаткер болған жоқ, бірақ режимнің қамқорлығын, оның марапаттары мен атақтарын саналы түрде қабылдап, еріксіз адамдар жұмыс істеген зауытты басқарды. Қазіргі тарихшылар мен Porsche-нің өзі бүгін бұл тарауды жасырмай, ол туралы ашық айтады.

Қызықты фактілер

• Порше толыққанды жоғары білім алмады, бірақ екі дүркін техника ғылымдарының құрметті докторы атанды.
• «Қозғалтқыш — генератор — электр қозғалтқыштары» гибридтік схемасын ол 1901 жылғы автомобильде де, 1943 жылғы «Фердинанд» танкінде де пайдаланды.
• «Фердинанд» өздігінен жүретін қондырғысы оның құрметіне аталды.
• «Қоңыз» негізінде жасалған Schwimmwagen — тарихтағы ең жаппай автомобиль-амфибия.
• Вольфсбург қаласы оның «халық автомобилін» жасауы тиіс зауыт үшін арнайы құрылды.

Қазір не (2026)

2026 жылы Фердинанд Поршенің есімі — ең алдымен өз тарихындағы ең күрделі қайта құрулардың бірін бастан кешіріп жатқан Porsche AG: сәтсіз 2025 жылдан кейін компанияны 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Михаэль Лайтерс басқарды. Ал Порше мен Пиёхтың ұрпақтарына тиесілі Porsche SE холдингі Volkswagen-нің ең ірі акционері болып қала береді. 2026 жылы Porsche сондай-ақ өзінің автоспорт бөлімшесінің 75 жылдығын атап өтуде. 150 жылдан астам уақыт бұрын Богемияда туған инженердің мұрасы әлі де Германияның екі ең ірі автомобиль компаниясының өмірін анықтайды.

Дереккөздер: Wikipedia — Ferdinand Porsche, Wikipedia — Ferry Porsche, This Day in Automotive History, Wikipedia — Volkswagen Group, Wikipedia — Porsche