Гордон Мюррей

Гордон Мюррей желдеткіші бар болид ойлап тапты — оны алғашқы жеңісінен кейін-ақ жарыстан алып тастады. Кейін ол 16 жарыстың 15-інде жеңген McLaren болидін жасады. Сосын әуежайдың күту залында үш орынды McLaren F1-ді сызды, бүгін бұл көлік $25 млн тұрады. 80 жасында ол әлі де өз атымен суперкар шығарып жүр, әр жаңа үлгісі жабуы ашылмай жатып сатылып кетеді.

Дурбан және қолдан жасалған көлік

Ян Гордон Мюррей 1946 жылғы 18 маусымда Оңтүстік Африка Одағының Дурбан қаласында, шотландиялық эмигранттардың отбасында туды. Әкесі мотоциклмен жарысқа шыққан, кейін жарыс көліктерін дайындаған, сондықтан шеберхана бала кезінен таныс еді. Мектептен және бір жылдық әскери қызметтен кейін Мюррей жергілікті зауытта сызбашы болып жұмыс істеді, қатар Натал техникалық колледжінде инженер-механик мамандығын оқыды. Қазір бұл — Дурбан технологиялық университеті.

Шетелден жарыс көлігін сатып алуға қаражат жетпеді, сондықтан ол өзі жасады. Бұл Ford моторы бар, Lotus Seven үлгісіндегі жеңіл спорткар еді. Кейін оны T.1 деп атайды, ал ол кезде аты IGM Ford болатын. Мюррей онымен 1960-жылдардың екінші жартысында жарысқа шықты: жеңіс аз, апат көп болды. Есесіне басты нәрсе анықталды: жарысшы ретінде ол орташа, ал конструктор ретінде мықты. Қатты әрі жеңіл IGM Ford оның салмаққа деген болашақ құмарлығын сол кездің өзінде көрсетті.

Англия және Brabham: 1969–1986

Мюррей бар дүниесін сатып, Lotus-қа орналасамын деп Англияға кемемен жүзіп кетті. Lotus оны алмады. Біраз уақыт Hawker Siddeley-де зымыран жобалады, кейін Brabham жас конструктор іздеп жатыр деген сөзді естіп, шақыртусыз барды. Техникалық директор Рон Торанак оны сызбашы етіп алды.

Бірнеше жылдан кейін команданы Берни Экклстоун сатып алды, ал 1972 жылдың соңында 26 жастағы Мюррей бас конструктор болды. Оның BT44 болиді-ақ Brabham-ға жеңіс әкелді: Карлос Ройтеманн 1974 жылғы ОАР Гран-приін ұтты.

Ең атақтысы 1978 жылғы BT46B — «шаңсорғыш көлік» болды. Артындағы алып желдеткіш түбінің астындағы ауаны сорып, болидті асфальтқа жабыстырып қоятын. Ники Лауда онымен Швеция Гран-приін жеңді, кейін Lotus басшысы Колин Чепмен шу көтерді, ал Brabham көлікті жарыстан алып тастады. Бір жарыс, бір жеңіс — және Мюррей 40 жылдан астам уақыттан кейін қайта оралатын идея.

Одан кейін чемпион болидтер келді:

• Cosworth моторы бар BT49 — 1981 жылы Нельсон Пикенің титулы;
• BT52 — 1983 жылы Пикенің екінші титулы;
• 1986 жылғы BT55 — пилоты жатып дерлік отыратын «скейтборд». Бұл жоба сәтсіз шықты: көлік он алты жарыстың тек жетеуін аяқтады.

1973–1985 жылдары Мюррейдің көліктері Brabham үшін 22 Гран-при жеңді. 1986 жылы Элио де Анджелис сынақта қаза тапқаннан кейін ол командадан кетті.

McLaren: 1987–1991

1986 жылдың соңында Рон Деннис Мюррейді Джон Барнардтың орнына McLaren-нің техникалық директоры болуға шақырды. Нәтиже оқулықтарға енді. Honda турбомоторы бар MP4/4 1988 жылы 16 Гран-придің 15-ін ұтып, Айртон Сеннаға алғашқы чемпиондық титул әкелді. Одан кейін 1989 жылы Ален Прост, 1990 жылы қайтадан Сенна чемпион атанды. Мюррейдің басшылығымен жасалған көліктер өздері шыққан жарыстардың төрттен үшін жеңді.

McLaren F1 және жол көліктері: 1989–2004

«Формула-1» Мюррейді жалықтыра бастады. 1988 жылғы қыркүйекте, McLaren маусымда жеңе алмаған жалғыз жарыстан кейін, ол Миланның Линате әуежайының күту залында отырып, жол көлігін сызды. Деннис те бизнесті кеңейткісі келіп жүрген. 1989 жылдың соңында McLaren Cars құрылды, Мюррей оның бас конструкторы болды.

Осылай үш орынды McLaren F1 дүниеге келді: жүргізуші ортада отырады, шанағы — көміртекті монокок, моторы — BMW-дің атмосфералық V12-сі. Көлікті 1992 жылы көрсетті. Жарыс нұсқасы 1995 жылғы «Ле-Ман 24 сағатын» бірінші әрекетте жеңіп, бірінші, үшінші, төртінші және бесінші орындарды алды. Бұл — Ле-Манда абсолютті есепте жеңген соңғы жол көлігі.

Мюррей өз көліктерін T әрпі бар нөмірмен белгілейді: MP4/4 болиді — T.19, McLaren F1 — T.22. McLaren Cars-та ол Mercedes-Benz SLR McLaren суперкарымен де жұмыс істеді. Бұл көлікті 2003–2010 жылдары Вокингте шығарды, барлығы 2157 дана. 2005 жылдың басында, McLaren-дегі 18 жылдан кейін, Мюррей кетті. Себебін өзі айтты: 11 жыл бойы жеке айналысқан қалалық көлік жобасы «McLaren-нің жоспарына сыймайтын еді».

Gordon Murray Design: қалалық көліктер

2007 жылғы шілдеде Мюррей Gordon Murray Design консалтингтік компаниясын ашты. Алғашқы ірі жобасы — Smart Fortwo-дан да кіші T.25 қалалық көлігінің прототипі, оны жаңа құрастыру технологиясымен жасады. Autocar оны 2008 жылдың «жыл идеясы» деп атады. Электрлі T.27-ні Zytek-пен бірге жасады. 2010 жылы T.25 Корольдік автоклубтың болашақ көліктері жарысында жеңді: Брайтоннан Лондонға дейінгі 60 мильді галлонына шамамен 97 миль шығынмен жүріп өтті. 2011 жылы T.27 электр класында да, жалпы есепте де бірінші болды.

Мүлде басқа жоба да болды — Африкаға арналған OX (T.34) жүк көлігі. Ол арзан, жалпақ жинақтан құрастырылады, жүргізуші ортада отырады. Оны бір қайырымдылық жасаушы тапсырыс берген. Мюррей OX-ты ең маңызды жұмыстарының бірі санайды, бірақ сериялық өндіріске инвестор әлі табылған жоқ.

Gordon Murray Automotive: T.50 және F1-дің мұрагерлері

2017 жылы Мюррей жүргізушіге арналған суперкарларды қолмен жинау үшін Gordon Murray Automotive компаниясын құрды. 2020 жылғы 4 тамызда ол T.50-ні көрсетті және оны McLaren F1-дің заңды мұрагері деп атады. Тағы да үш орын, жүргізуші тағы да ортада. Cosworth жасаған 4,0 литрлік атмосфералық V12 минутына 11 500 айналымда 663 ат күшін береді, құрғақ салмағы — 997 кг. Артында 40 сантиметрлік желдеткіш тұр — BT46B-ге тікелей сәлем. Бағасы салықсыз £2,36 млн, 100 жол көлігінің бәрі 48 сағатта сатылып кетті. Тағы 25 көлік — £3,1 млн тұратын T.50s Niki Lauda трек нұсқасы. Сериялық өндіріс 2023 жылы басталды.

2022 жылғы қаңтарда сол V12-мен екі орынды T.33 шықты. 2023 жылғы шілдеде Әбу-Дабидегі CYVN Holdings топтың инженерлік бағыты — Gordon Murray Technologies-тің бақылау пакетін сатып алды. 2025 жылы Gordon Murray Special Vehicles пайда болды. Оның алғашқы көлігі — F1-дің Ле-Мандағы жеңісіне арналған, бес данамен шыққан S1 LM. Ол 2025 жылғы 21 қарашада Лас-Вегастағы аукционда $20,6 млн-ға сатылды, бұл жаңа көлік үшін рекорд.

Марапаттар

• 2002 — Дурбан технологиялық университетінің құрметті профессоры, 2011 жылы — құрметті докторы;
• 2019 — автомобиль ісіне сіңірген еңбегі үшін Британ империясы орденінің командоры (CBE);
• 2022 — FIA президентінің инновация үшін берілетін алғашқы медалі;
• 2024 — BBC Top Gear-дың автомобиль әлеміне қосқан үлесі үшін сыйлығы;
• 2026 — Пебл-Бичте Петерсен мұражайының инновация сыйлығы.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

Мюррей — Gordon Murray Automotive-тің атқарушы төрағасы. 2026 жылғы тамызда Калифорниядағы The Quail шарасында ол Indy 500-ді үш рет жеңген Дарио Франкиттимен бірге S1-ді көрсетті. Бұл — S1 LM-нің күнделікті жүруге ыңғайлырақ нұсқасы. Сол 681 ат күшті Cosworth V12, алты сатылы механика, артқы жетек және жүргізуші ортада отыратын үш орын. 64 көліктің бәрі сатылып қойған. Қасында XP1 деп қайта аталған жарыс Le Mans GTR-і тұрды, ол жазда Le Mans Classic-те шықты. Премьераның алдында Мюррей Пебл-Бичте алты онжылдық инженерлік еңбегі үшін Петерсен мұражайының сыйлығын алды.

Мюррейдің Қазақстанмен ашық байланысы жоқ: оның көліктерінің және сол дәуірдегі McLaren Automotive көліктерінің қазақстандық иелері туралы ашық дереккөздерде айтылмайды.

Дереккөздер: Wikipedia — Гордон Мюррей, GrandPrix.com — өмірбаяны, Hagerty — Мюррей туралы 10 дерек, Motor Sport — McLaren-нен кетуі, Wikipedia — T.50, Wikipedia — Mercedes-Benz SLR McLaren, TimesLIVE — S1 LM-нің рекордтық сатылымы, Motor Illustrated — S1 премьерасы, The Shop — Петерсен мұражайының сыйлығы