Абдолла Қарсақбаев

Ашаршылықты бастан кешіп, бүкіл дерлік әулетінен айырылған, бала кезінде жас Жамбылды сомдаған ауыл баласы қазақ киносын онсыз елестету мүмкін емес режиссерге айналды. Абдолла Қарсақбаев «Менің атым Қожа» фильмін түсірді — бұл картина Каннда диплом алды және әлі күнге дейін мектеп бағдарламасында, теледидарда және қоладан құйылған ескерткіште өмір сүріп келеді. 2026 жылғы 2 қазанда оған 100 жыл толар еді, ал мерейтой оның фильмдерін көрерменге қайта әкелді: отбасы фильмдер мен мұрағатты цифрлап жатыр, «Қазақфильм» мен кинофестивальдер оның туындыларын режиссер қайтқаннан кейін ондаған жыл өткен соң туған көрерменге қайта көрсетіп жүр.

Шығу тегі және отбасы

Қарсақбаев 1926 жылғы 2 қазанда Алматы облысында дүниеге келген. Әкесі Қарсақбай Ноғайбаев үлкен әулеттің басшысы болған: түрлі деректер бойынша оның 15 немесе 16 баласы болып, Абдолла ең кенжесі еді. 1929–1933 жылдардағы ашаршылық әулетті түгелге жуық жалмады: Қарсақбайдың балаларынан тірі қалған тек сол ғана. Ағаларының бірі соғыста қаза тапты, енді бірі майданнан мүгедек болып оралды.

Анасы Талшыбық Абдолла 16 жаста болғанда қайтыс болды. Әкесі ол 21-ге толғанда дүниеден озды. Осы сәттен бастап ол толық жетім, ал одан кейінгі бар жетістігі — өз қайсарлығының жемісі. Оның түсірген барлық фильміндегі балаларға деген ерекше ықыластың тамыры да осында болуы мүмкін: басты кейіпкерлері — аман қалуға тырысатын, бұзықтық жасайтын, қателесетін және өсетін балалар.

Балалық шақтан киноға: «Жамбыл» және соғыс жылдары

Қарсақбаев киноға бала кезінде келді: «Жамбыл» фильмінде басты кейіпкердің жастық шағын ойнады. Ұлы Отан соғысы жылдары Алматыда Орталық біріккен киностудия жұмыс істеді — оған «Мосфильм» мен «Ленфильм» көшірілген еді, ал жас Абдолла сонда актер болып қызмет етті. Бұл елестетуге болатын ең үздік кино мектебі еді: қасында бүкіл кеңес кинематографы білетін шеберлер еңбек етті.

Қазинформ дерегінше, Қарсақбаев «Қазақфильм» студиясында 1947 жылдан бастап өмірінің соңына дейін, 1983 жылға дейін жұмыс істеді. Алдымен — актер және ассистент, кейін режиссер.

ВГИК: Чиаурели мен Пырьевтің шеберханасы

Қарсақбаев ВГИК-ті бітірген өз буынындағы санаулы қазақтардың бірі болды. Режиссерлік факультетті ол 1956 жылы Михаил Чиаурели мен Иван Пырьевтің шеберханасында тәмамдады. Курстастары оны жақсы оқыған, ортаның жаны болған, гитарада ойнап, би билеген жігіт ретінде еске алады. Оқу кезінде ол «Алитет тауға кетеді» фильмінде чукча рөлінде түсті.

ВГИК-ке дейін және одан кейін бірден Қарсақбаев алғашқы қазақ картиналарының бірнешеуінде жұмыс істеп үлгерді. Қазинформ оның жұмыстары қатарында «Ана мен бала» (1955), «Қанатты сыйлық» (1956) және «Ботагөз» (1957) фильмдерін атайды.

Деректі кино: «Қазақтың халық кәсіптері» (1958)

Алғашқы дербес жұмыстарының бірі — «Қазақтың халық кәсіптері» (1958) деректі фильмі. Ол кезде бұл қарапайым хроника болып көрінді, бүгін — баға жетпес мұрағат: таспада күнделікті өмірден жоғалып кете жаздаған қолөнер сақталып қалды. 2026 жылғы мерейтойлық рәсімде «Қазақфильмнің» бас редакторы Бекболат Шекеров мұны тікелей ұлттық игілік деп атады.

Деректі бағытты Қарсақбаев кейін де тастамады: оның фильмографиясында «Торғай көкжиектері» (1963), «Черкасск қорғанысы» (1970) және «Ақтөбе» (1978) хроникалық фильмдері бар.

«Менің атым Қожа»: 1963 және Канн

Қарсақбаевтың басты фильмі Бердібек Соқпақбаевтың повесінен туды. Режиссер бұл жазушыны қатты бағалап, оның шығармаларын екі рет экранға шығарды. «Менің атым Қожаны» ол 1963 жылы Тұрар Дүйсебаевпен бірге түсірді. Мұғалімдері үмітсіз бұзақы санайтын ауылдың тынымсыз баласының хикаясын 12 жасар Нұрлан Сегізбаев ойнады, ол кейін драматург және «Қазақфильмнің» сценаристі болды. Қожа рөлі оның тағдырын айқындады: «Қожаның көлеңкесінен құтыла алмайтын шығармын», — деді басты рөлдің орындаушысы 2018 жылғы сұхбатында.

Премьерасы 1964 жылғы 19 мамырда Мәскеуде өтті. Фильм Орта Азия мен Қазақстан кинофестивалінің дипломдарын (1964), ал 1967 жылы Канн кинофестивалінің дипломын алды. Сол кезде енді ғана күш жинап келе жатқан одақтас республика студиясы үшін бұл халықаралық деңгейдегі үлкен серпіліс еді.

«Қожаның» құпиясы — шыншылдығында. Қарсақбаев кейіпкерді үлгілі пионер етіп жасамады, тірі баланы көрсетті: өтірік айтатын, төбелесетін, бірақ ары бар бала. Кейін ол қазақ киносы үшін тағы бір тосын шешім тапты — көркем фильмнің ішіне мультипликация үзінділерін енгізді.

Балалар киносы: 1969–1983

«Қожадан» кейін Қарсақбаев республиканың басты балалар режиссеріне айналды. Осы кезеңдегі фильмдері:

• «Балалық шаққа саяхат» (1969) — Соқпақбаев шығармасының екінші экрандалуы;
• «Менің ағам» (1972);
• «Кеш болмай тұрып қаш» (1974);
• «Эй, сендер, ковбойлар!» (1975);
• «Алпамыс мектепке барады» (1976) — Ригадағы X Бүкілодақтық кинофестивальдің балалар фильмдері байқауының бас жүлдесі (1977);
• «Балалық шақтың ащы өзені» (1983) — соңғы жұмысы.

Оның барлық дерлік фильміне музыканы режиссердің жақын досы, композитор әрі күйші Нұрғиса Тілендиев жазды. Қарсақбаев кейін «Қарсақбаевтың балалары» атанған бірнеше актерді де ашты: олардың арасында Нұржұман Ықтымбаев, Досхан Жолжақсынов, Болат Қалымбетов және Гүлнар Досматова бар.

Ересектерге арналған фильмдер: «Алаңды таң» және «Даладағы қуғын»

Қарсақбаевтың екінші, қатаңырақ бағыты да болды — тарихи-революциялық кино. Қызылдар мен банданың тартысы туралы «Алаңды таң» (1968) өз заманы үшін тым күшті шықты: кейіпкерлердің бейнелері ресми идеологияға сыймады, фильм кеңестік цензураға ілікті.

Сәкен Сейфуллиннің шығармасы бойынша түсірілген «Даладағы қуғын» (1979) оның ең көп көрермен жинаған табысы болды. Zakon.kz келтірген отбасы мұрағатының деректері бойынша, фильмді шамамен 12 млн көрермен көрген, оны алты мемлекет сатып алған, ал картина КСРО ХШЖК-нің күміс медалін алды. Мұрағаттағы хаттардың арасында «Қазақфильм» директоры Сламбек Тәукеловтың осы фильмнің табысы туралы хаты бар.

Ақша

Кеңес дәуірінің режиссерлері өз фильмдерінің құқығына ие болмады және прокаттан байымады. Есесіне студиялар мен мемлекет табыс тапты: отбасы мұрағатының деректері бойынша Қарсақбаевтың картиналары 20 млн-ға дейін көрермен жинап, түсімі салынған қаржыдан бірнеше есе — он есеге дейін асып түскен. Әріптестерінің естелігінше, ол өзі ақша жинамаған: түсірілім алаңында балалар мен жұмысшыларға үлестіріп жіберетін.

Жеке өмірі

Қарсақбаев үш рет үйленген. Бірінші әйелі — оқу кезінде танысқан мәскеулік қыз; олардың ұлы Қайсар кейін авиаапаттан қаза тапты. Екінші неке — ақын Ілияс Жансүгіровтың үлкен қызы Үмітпен — шамамен үш жылға созылды. Үшінші әйелі Клара одан 16 жас кіші болды, оның картиналарында ассистент және екінші режиссер болып жұмыс істеп, өмірінің соңына дейін бірге болды. Олардың ұлы Тоқтар әкесі туралы деректі фильм түсірді.

Режиссердің бүкіл мұрағатын — машинкаға басылған сценарийлерді, құжаттарды, хаттарды, фото және бейнематериалдарды — Клара Қарсақбаева сақтап қалды. Бүгінде мұраны режиссердің келіні, Лондондағы Еуразиялық кинофестивальдің директоры Майра Қарсақбаева басқарады. 2020 жылы ол мемлекет басшысына ашық үндеу жасады: Қарсақбаев фильмдерінің дыбыс жолдары «Қазақфильмде» жоқ, ал кеңестік көшірмелері Мәскеудегі Госфильмофондта сақтаулы.

Өлімі

Қарсақбаев 1983 жылы, 56 жасында, Алматыда Аманкелді ескерткішінің жанында инсульттан қайтыс болды. Соңғы фильмі «Балалық шақтың ащы өзені» сол жылы шықты. (Кейбір басылымдарда өлімінің басқа күні кездеседі, бірақ Қазинформ мен отбасы мұрағаты 1983 жылды көрсетеді.)

Жүзеге аспаған жобалар

Мұрағатта экранға жетпеген бірнеше ірі идея қалды:

• «Құлагер» — қайын атасы Ілияс Жансүгіровтың поэмасы бойынша;
• «Дала батыры» — қазақ аңызы бойынша, сценарийі Мұхтар Әуезовтікі;
• «Тас Бөрте: Жігіттің қанаты — ат» — мультфильм;
• «Дала бұлбұлы» — әнші Роза Бағланова туралы;
• «Құр қаны»;
• «Үшінші курстағы махаббатым» — оған әнді Александра Пахмутова жазған.

Отбасының айтуынша, соңғы үш жоба іштарлардың жалған шағымдары салдарынан жүзеге аспай қалған.

Қызықты деректер

• Үнді режиссері әрі актері Радж Капур Қарсақбаевтың жұмыстарын жоғары бағалап, оны бірнеше рет Үндістанға шақырған. Бірлескен жұмыс болмай қалды: жақындарының айтуынша, іштарлар үнді тарапына режиссер әлдеқашан қайтыс болды деп сендірген.
• Оператор Әбілтай Қастеев былай деп еске алады: Қарсақбаев саяжайдан бір қап алма әкеле жатып, жолда түгел балаларға үлестіріп, үйге шағын ғана пакет алып келген.
• Ол Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері болды.
• 2022 жылы Астанада оның басты фильмінің кейіпкері Қожаға ескерткіш ашылды.
• 2025 жылы Қожа рөлінде Айқын Елубай ойнаған «Менің атым – Қожа» фильмінің жалғасы жарияланды — Соқпақбаев кейіпкерлері ересейіп, сегізінші-тоғызыншы сынып оқушылары ретінде көрсетілді.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

Режиссердің 100 жылдығы бүкіл маусым бойы аталып өтуде. Қонаевта «Қазақ киносының Құлагері» шығармашылық кеші өтті, Алматыдағы Baiqonyr қысқаметражды фильмдер фестивалі цифрланған «Алпамыс мектепке барады» картинасының көрсетілімімен жабылды, ал шебердің 100 жылдығына арналған 1 млн теңгелік арнайы жүлдені жас режиссер Әмір Кәкен алды. Қазан айының басында әріптестері мен туыстары «Қазақфильмнің» Жұлдыздар аллеясында Қарсақбаевты еске алды.

Мерейтойдың басты өзгерісі — фильмдерге қолжетімділік. Отбасы картиналар мен мұрағатты цифрлап жатыр, сондықтан қазіргі 30–40 жастағылардың ата-аналары өскен классика жақсы сапада үлкен экранға және онлайнға орала алады. Мерзімі мен алаңдары әзірге аталған жоқ.

Дереккөздер: Zakon.kz — Қарсақбаевтың мұрағаты мен өмірбаяны, e-history.kz — Абдолла Қарсақбаев туралы 15 дерек, Қазинформ — режиссер туралы анықтама, 24KZ — Алматыда Қарсақбаевтың 100 жылдығы, Informburo — Нұрлан Сегізбаев және «Менің атым Қожа», Inbusiness.kz — Қожа рөлін орындаушымен сұхбат, Tengrinews — фильмдер мұрағаты туралы отбасы үндеуі, «Казахстанская правда» — «Қазақ киносының Құлагері» кеші, «Казахстанская правда» — «Менің атым – Қожа» жалғасы