Шайнайтын темекі жылына 251 мың өліммен байланыстырылды

2023 жылы шайнайтын темекіні 15 жастан асқан 241 миллион адам — әлемдегі ересектердің 3,9%-ы тұтынған, ал бұл әдетпен бір жылда 251 мың өлім байланысты. Мұндай бағаны Вашингтон университетінің жанындағы Денсаулық көрсеткіштері және бағалау институты (IHME) жүргізетін «Аурулардың жаһандық ауыртпалығы» (GBD) жобасы берді. Жұмыс The Lancet Global Health журналында жарияланды.

Зерттеу сипаттамалық: авторлар әлем елдері бойынша сауалнамалар мен медициналық статистиканы жинап, модельдер арқылы қанша адам темекі шайнайтынын және оның денсаулыққа қандай зиян келтіретінін бағалады. Зиян DALY-мен — аурулар мен ерте өлім салдарынан жоғалған салауатты өмір жылдарымен есептелді.

Басты сандар

• Ерлердің 5,4%-ы, әйелдердің 2,5%-ы шайнайтын темекі тұтынады; 251 мың өлімнің 152 мыңы — ерлер.
• 1990 жылдан бері тұтынушылар саны 90,7 миллион адамға көбейді.
• Жоғалған салауатты өмір жылдары: 2023 жылы 6,48 миллион DALY — 1990 жылмен салыстырғанда 116%-ға көп.
• Әлемдегі ерін мен ауыз қуысы обыры ауыртпалығының 17,3%-ы, ал Оңтүстік Азияда 30,5%-ы темекіге тиесілі.

Проблема өте біркелкі емес таралған. Оңтүстік Азияда 15 жастан асқандардың 14,6%-ы темекі шайнайды, және 210 мың өлім — әлемдік санның шамамен 84%-ы — осында болды. Зерттеу деректеріне қарағанда, тек Үндістанның өзінде 105 миллион ер адам тұтынады. Ең жоғары таралу — Палауда (24,4%) және Бангладеште (23,4%). «Шайнайтын темекі — қоғамдық денсаулық сақтаудың біркелкі проблемасы емес, біздің деректер басым үлестің салыстырмалы түрде аз елдерге тиесілі екенін көрсетеді», — дейді зерттеудің жетекші авторы, IHME қызметкері Габриэла Хиль. Ерлер арасындағы ауыртпалығы ең көп он елдің қатарына азиялық елдерден бөлек АҚШ пен Мадагаскар да енді.

Шектеулер

Бағалардың едәуір бөлігі модельдеу арқылы алынған, ал әдеттер туралы мәліметтер адамдар тұтынуын азайтып айтуы мүмкін сауалнамалардан алынған. Бұл бақылау деректері: олар ауқымды және аурулармен байланысты көрсетеді, бірақ темекінің әр өлімге нақты үлесі — есептік шама. Қолжетімді материалдарда Қазақстан бойынша жеке сандар жоқ. Орталық Азияда кең таралған насыбай да түтінсіз темекіге жатады, бірақ оның осы есепке енген-енбегені жарияланған мәліметтерден белгісіз.

Бұл саған не береді

Шайнайтын және басқа түтінсіз темекіні түтіні болмағандықтан кейде темекі шегудің «қауіпсіз баламасы» деп санайды. Жаңа деректер мұны растамайды: мұндай темекі ерін мен ауыз қуысы обырымен және жылына жүздеген мың өліммен байланысты. Никотиннен бас тартқың келсе, мұны дәрігердің көмегімен жасаған ең тиімді — бүгінде дәрілік те, мінез-құлықтық те әдістер бар.

Дереккөздер: N+1 — The Lancet Global Health-тегі зерттеуге шолу, News-Medical — IHME деректері мен автордың пікірі, The Lancet Global Health — шайнайтын темекі және аурулар ауыртпалығы туралы мақала