Қазақтелеком

«Қазақтелеком» — Қазақстанның ұлттық телеком-операторы: екі миллионға жуық үйдегі сымды интернет пен TV+, Kcell ұялы байланыс операторының 51%-ы, бүкіл елді қамтыған оптикалық талшық және ондаған дата-орталық. Отыз жылдан астам уақыт бойы бұл бәсекелестерін сатып алып, монополияға қарсы органдармен дауласып келген әдеттегі мемлекеттік монополия еді. 2026 жылы компания жасанды интеллекттің қазақстандық еңбек нарығына қалай келетінінің басты мысалына айналды: басқарма төрағасы Бағдат Мусин екі-үш жылда кеңсе қызметкерлерін шамамен 8 мыңнан 3 мыңға дейін қысқартуға уәде берді, ал Inbusiness мұны елдегі жасанды интеллектке байланысты алғашқы қысқартулар деп атады. Бұл алып қайдан шыққанын, нені сатып, нені қалдырғанын және мұның бәрі абонент үшін нені білдіретінін талдаймыз.

Шығу тегі: министрлік байланысы компанияға айналады (1994)

КСРО ыдырағаннан кейін Қазақстандағы байланыс бытыраңқы мемлекеттік кәсіпорындардың жиынтығы болатын: облыстық тораптар, қалааралық станциялар, телеграф. 1994 жылғы 13 маусымда Президент жарлығымен Көлік және коммуникациялар министрлігі құрылды, ал 17 маусымда Министрлер Кабинеті № 666 қаулымен «Казактелеком» ұлттық акционерлік компаниясын құрды — құжатта ол дәл осылай, «х» әрпінсіз аталған.

Жаңа компанияға саланың 37 кәсіпорны мен ұйымы біріктірілді. Оған ұлттық оператор рөлі, басқа елдердің телеком-операторларымен байланыс, желілерді жаңғырту және кадр даярлау жүктелді. Атқарушы аппарат Алматыда орналасты; кейін штаб-пәтер Астанаға көшті.

Әрі қарай компания бұрынғы монополистерге тән жолмен жүрді: механикалық АТС-тардың орнына цифрлық станциялар (алғашқысы 1996 жылы іске қосылды), 1999 жылдан бастап интернет, ал 2008 жылға қарай барлық өңірді байланыстырған оптикалық талшықты сақина — Ұлттық ақпараттық супермагистраль.

Megaline дәуірі: бүкіл елге интернет (2000–2010 жылдар)

Қазақстандықтардың көпшілігі үшін «Қазақтелеком» — ең алдымен Megaline, яғни компания кәдімгі телефон желісі арқылы ADSL сатқан үй интернетінің бренді. Телефон желісі оның барлық жерде бар еді, сондықтан интернетті де жаңа сым тартпай-ақ кез келген пәтерге дерлік жеткізе алды. Қатарында iD Net және iD Phone — интернет пен телефония пакеттері болды.

Ол кезде бағалар қымбат еді. 2011 жылғы тамызда компания танымал Megaline/iD Net Turbo пакетінің абоненттік төлемін айына 5845 теңгеден 4600 теңгеге дейін төмендетіп, шетелдік трафик лимитін 20 ГБ-тан 40 ГБ-қа дейін екі есе ұлғайтты — иә, сыртқы трафик ол кезде әлі лимиттелетін. Бір ай бұрын жаппай тарифтердегі жылдамдық сыртқы ресурстар үшін 2 Мбит/с-қа, қазақстандық ресурстар үшін 4 Мбит/с-қа дейін көтерілген болатын.

Кейін мыс желілерді оптика ығыстыра бастады, онымен бірге ADSL дәуірі де келмеске кетті. Теледидар да сол жолмен жүрді. 2021 жылғы қыркүйекте «Қазақтелеком» интерактивті TV+ сервисін таныстырды — бір есептік жазба арқылы кез келген құрылғыда тікелей эфирдегі арналар, мұрағат, фильмдер мен сериалдар. Ал 2026 жылғы 1 ақпанда компания Астана, Алматы және Павлодарда кабельдік аналогтық теледидарды өшіріп, абоненттерге TV+-тің екі тегін айын ұсынды.

Ұялы байланыс: сату, қайта сатып алу, тағы сату (2012–2025)

Тарихтың ең күрделі бөлігі — ұялы операторлар. Ширек ғасыр ішінде «Қазақтелеком» бұл бизнеске бірнеше рет кіріп, бірнеше рет шықты.

Kcell: шведтерге сату және қайта сатып алу

Kcell «GSM Kazakhstan» ЖШС-нан өсіп шықты, онда «Қазақтелеком» швед-фин TeliaSonera мен түрік Turkcell компанияларының Fintur холдингі арқылы серіктесі болған. 2012 жылғы ақпанда ұлттық оператор GSM Kazakhstan-дағы 49% үлесін TeliaSonera-ға 1,519 млрд долларға сату мәмілесін жапты — бұл қазақстандық телеком тарихындағы ең ірі мәмілелердің бірі.

Алты жылдан кейін маятник кері тербелді. 2018 жылғы желтоқсанда «Қазақтелеком» Telia Company мен Fintur-дан Kcell-дің 75%-ын 446 млн долларға сатып алды — бұл ретте компанияның толық құны 771 млн доллар деп бағаланды. Монополияға қарсы комитет мәмілені шарттармен мақұлдады: үш жыл бойы қолданыстағы тарифтерді сақтау, ауылдарда 4G-ны кеңейту, 2021 жылдың соңына дейін 5G енгізу және Kcell мен Activ брендтеріне тиіспеу.

2021 жылы «Қазақтелеком» Kcell-дің 24%-ын инвесторлардың кең тобы үшін KASE-дегі ашық саудаға шығарып, өзіне 51%-ын қалдырды. Осы үлеспен ол қазір де өмір сүріп отыр: 2025 жылғы қаңтарда компания бақылау пакетін сатпайтынын мәлімдеді, ал 2026 жылғы сәуірде Мусин Kcell-дің 51%-ын сатуға «дайын емеспіз» деп қайталады. Kcell топ үшін ақшаның басты көзі болып қала береді, жасанды интеллект пен дата-орталықтарға қатысты жоспарлар да соған сүйенеді.

Tele2 және Altel: бірігу, сатып алу және катарлықтарға сату

«Қазақтелекомның» 4G желісіне иелік еткен өз ұялы операторы — Altel да болды. 2015 жылғы қарашада Altel швед Tele2-нің қазақстандық еншілес компаниясымен «Мобайл Телеком-Сервис» бірлескен кәсіпорнына біріктірілді: Tele2 операциялық бақылауды алды, ал ұлттық оператор — сатып алу опционын. Біріккен компания 5,6 млн-нан астам абонентке қызмет көрсетті.

2019 жылы Tele2 шығу құқығын пайдаланып, өз үлесін «Қазақтелекомға» сатты: шведтер таза 169 млн доллар алды, оған қоса оларға 80 млрд теңге акционерлік қарыз қайтарылды; бүкіл БК 800 млн долларға бағаланды. Осыдан кейін ұлттық оператордың бақылауында елдегі төрт ұялы желінің үшеуі — Kcell, Tele2 және Altel болды. Тәуелсіз ретінде тек Beeline қалды.

Мұндай шоғырлану мемлекетке ұзақ ұнай алмады. 2024 жылғы ақпанда Дохада «Қазақтелеком», «Самұрық-Қазына» қоры және катарлық Power International Holding (PIH) «Мобайл Телеком-Сервистің» 100%-ын сату туралы келісімге қол қойды. Мәміле 2025 жылғы қаңтарда жабылды. Бағасы — 1,1 млрд доллар, бірінші транш 700 млн доллар (шамамен 370,8 млрд теңге), қалғаны — бөліп төлеу және шартты сыйақы түрінде. Кейін Мусиннің өзі Tele2-ні сату компанияның бастамасы емес, монополиясыздандыру жөніндегі мемлекеттік комиссияның шешімі болғанын мойындады.

Модель қалай жұмыс істейді

Tele2/Altel сатылғаннан кейін «Қазақтелеком» — бұл сымды желі, Kcell және деректерге арналған инфрақұрылым. 2025 жылдың қорытындысы бойынша топта:

• шамамен 1,9 млн интернет абоненті және 1,3 млн TV+ пайдаланушысы;
• Kcell ұялы байланысының 8,7 млн абоненті (2026 жылдың ортасына қарай — 9,05 млн);
• 96 мың километрден астам оптикалық талшықты желі;
• жұмыс істеп тұрған 23 дата-орталық және TOP500 әлемдік суперкомпьютерлер рейтингінде 103-орын алған GPU-кластер;
• 15 мыңнан астам мемлекеттік және корпоративтік клиент, оның ішінде 3850 мектеп пен 2720 аурухана.

Ақшаны негізінен халық әкеледі. 2025 жылғы 568,2 млрд теңге түсімнің 355 млрд-ын жеке клиенттер, 99,8 млрд-ын бизнес, 58,1 млрд-ын мемлекет, 55,3 млрд-ын «Қазақтелекомнан» арналар мен инфрақұрылымды жалға алатын басқа операторлар берді. Түсімнің жартысы, 283,4 млрд теңге, — интернет пен деректер беру; телефония 103,5 млрд, жабдық сату 56,2 млрд әкелді.

Компанияның мемлекет ақы төлейтін әлеуметтік функциясы да бар: ауылдардағы байланыс. 2026 жылғы наурызда Мусин Президент Тоқаевқа 2027 жылдың соңына дейін миллионнан астам адам тұратын 3 мыңнан астам ауылдық елді мекен сапалы байланысқа қол жеткізетінін, ал «Қолжетімді интернет» жобасы бойынша 504 ауыл спутниктік интернетке қосылып қойғанын баяндады.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

Назарбаевтың жиенінің акциялары

Ұзақ жылдар бойы «Қазақтелекомның» үштен біріне жуығы ресми түрде жеке қолда болды. 2022 жылғы сәуірде, қаңтар оқиғаларынан кейін, акциялардың 28,8%-ы сыйға тарту шарттары бойынша мемлекетке қайтарылды: люксембургтік Skyline Investment Company 24,95%-ын, «Alatau Capital Investment» ЖШС 3,85%-ын берді. Екі құрылым да Нұрсұлтан Назарбаевтың жиені Қайрат Сатыбалдыұлымен байланыстырылды. Осыдан кейін мемлекетке «Самұрық-Қазына» мен Қаржы министрлігі арқылы компанияның 80,84%-ы тиесілі болды.

Монополист назарда

Монополияға қарсы ведомство ондаған жыл бойы «Қазақтелекомнан» көз алмай келеді. 2025 жылғы наурызда Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі тергеу бастады: компания интернетке монополиялық жоғары баға белгілеуге және көппәтерлі үйлер мен кабельдік кәрізде бәсекелестерге кедергі жасауға күдікті болды. Реттеуші 2024 жылы 100, 200 және 500 Мбит/с пакеттері шамамен 20%-ға қымбаттағанын, ал «Қазақтелеком» мен Beeline бірге сымды интернет нарығының жартысынан астамын ұстап отырғанын анықтады. 2025 жылдың жазында тергеу сот дауларына байланысты тоқтатылды.

Акциялардың құлауы

2025 жылғы 22 мамырда KASE бір күнде 31,5%-ға — 58 400 теңгеден 39 999,99 теңгеге дейін құлағаннан кейін KZTK жай акцияларымен сауданы тоқтатты. Құлдырау рекордтық дивидендтер маусымына тұспа-тұс келді: 2024 жыл үшін компания 293,4 млрд теңге, бір акцияға шамамен 26,7 мың теңге бөлді.

ЖИ-қысқартулар және сыйақылар туралы қауесет

2026 жылдың көктемінде әлеуметтік желілерде 2026 жылы 1,5 мың, 2027 жылы 8 мың қызметкерді жұмыстан шығару жоспарланғаны, сонымен бірге басшылықтың миллиардтаған сыйақылары туралы жазба тарады. Компания Tengrinews-ке жаппай қысқарту бағдарламасы жоқ екенін айтты, ал басшылыққа төленетін сыйақылар туралы деректерді таралуы шектеулі ақпаратқа сілтеме жасап, ашпады. Еңбек министрлігі қысқартулар туралы ресми хабарлама алмаған.

Бұл абонент үшін нені білдіреді

Қазақстандық үшін «Қазақтелеком» — көбіне оның подъезіне немесе ауылына оптика тартқан жалғыз провайдер. Артықшылықтар да, кемшіліктер де осыдан:

• Қамту. Компания жеке операторлар бармайтын жерге байланыс тартуға міндетті, ал 2027 жылға дейінгі ауыл бағдарламасы — осы рөлдің тікелей жалғасы.
• Бағалар. Сымды нарықта бәсекелестік аз, сондықтан тарифтер өседі: 2024 жылы шамамен 20%-ға қымбаттауды реттеушінің өзі тіркеді.
• Цифрға көшу. Ірі қалаларда аналогтық кабельдік теледидар өшірілді, интернет арқылы TV+ қалды — мұрағаттың артықшылықтарымен және интернет-жазылымға тәуелділік кемшілігімен.
• ЖИ арқылы қолдау. 2026 жылдың өзінде компания байланыс орталығының 230 операторының жартысынан астамын роботпен алмастыруды жоспарлады. Типтік сұрақтарға жауап жылдамырақ болады, ал тірі адамға жету, сірә, ұзағырақ болады.
• Ұялы байланыс. Tele2 және Altel абоненттері енді катарлық иенің клиенттері, ал Kcell мен Activ мемлекеттік топта қалады.

Ақша

Ernst & Young тексерген ХҚЕС бойынша шоғырландырылған есептілікке сәйкес «Қазақтелекомның» 2025 жылғы түсімі бір жыл бұрынғы 482,9 млрд теңгеге қарсы 568,2 млрд теңге болды, өсім — 18%. Таза пайда 77,2 млрд-тан 147 млрд теңгеге дейін екі есеге жуық өсті. Пайда өсімінің басым бөлігі бір реттік: 107,5 млрд теңгені тоқтатылған қызметтен түскен пайда, яғни Tele2/Altel-ді сату берді. Негізгі бизнестің операциялық пайдасы небәрі 34,5 млрд теңге. Компанияның өзі жылдық қорытындыда басқа түсімдерді қоса алғанда 587 млрд теңге «кіріс» туралы айтады.

Салыстыру үшін: 2023 жылы, әлі Tele2 және Altel-мен бірге, топтың кірісі 687,8 млрд теңге, ал таза пайдасы 104,4 млрд теңге болған. Бұл сандарды 2024–2025 жылдармен тікелей салыстыруға болмайды: ұялы актив сатылғаннан кейін ол түсімнен алынып тасталды.

Катарлықтармен мәміледен түскен ақша акционерлерге кетті: 2024 жыл үшін дивидендтер рекордтық 293,4 млрд теңге болды. 2025 жыл үшін жай акцияларға небәрі 3,4 млрд теңге, бір қағазға 321,06 теңге бөлінді. 2025 жылдың соңындағы жиынтық активтер — 1,4 трлн теңге, міндеттемелер — 673,5 млрд, пайыздық шығыстар 34%-ға өсіп, 42,6 млрд теңгеге жетті. Жоғары басшылықтың бір жылғы сыйақысы — 752,3 млн теңге.

Акционерлер де өзгерді. 2026 жылғы сәуірде «Самұрық-Қазына» KASE-де жай акциялардың 10,43%-ын сатып алып, үлесін 80,85%-дан 91,28%-ға жеткізді. Сатушы — бұл пакетті 2024 жылғы желтоқсанда Alatau City Bank-тен 42,77 млрд теңгеге сатып алған кәсіпкер Нұрлан Артықбаевтың Telecom Systems Ltd компаниясы. Қор сатып алуды өсу кезеңінде үлесті шоғырландырып, нарыққа кейінірек, тиімдірек шарттармен шығу ниетімен түсіндірді: үкімет қаулысы бойынша «Қазақтелекомның» SPO-сы 2029 жылға дейін жоспарланған. Компания акциялары Қазақстан қор биржасында KZTK және KZTKp тикерлерімен саудаланады.

Кім басқарады

2024 жылғы 10 маусымнан бастап басқарма төрағасы — Бағдат Мусин. Оны «Самұрық-Қазынаның» директорлар кеңесі тағайындады. Мусин 1983 жылы Екібастұзда туған, Сүлейман Демирел атындағы университетте және Қазақстан құқықтану және халықаралық қатынастар институтында оқыған, «Ұлттық ақпараттық технологиялар» мен «Қазпоштаны» басқарған, ал 2020 жылғы 2 қыркүйектен 2024 жылғы 30 сәуірге дейін цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрі болған. «Қазақтелекомға» келуін ол «бұл адамға бас тарта алмадым» деп түсіндірген.

Оның алдындағы басшы Қуанышбек Есекеев компанияны 14 жылдан астам басқарып, кеткеннен кейін Президент кеңесшісі болды. Мусин бірден риториканы өзгертті: «Қазақтелеком» байланыс операторынан негізінде жасанды интеллект тұрған IT-компанияға айналуы тиіс. 2026 жылғы мамырда оның айтуынша, компанияда шамамен 8 мың кеңсе қызметкері және сонша өндірістік маман — монтерлер, кабельшілер жұмыс істейді. Ең ірі акционер — «Самұрық-Қазына» қоры (91,28%).

Қызықты деректер

• 1994 жылғы құрылтай қаулысында компания «Казактелеком» деп, «х»-сыз аталған.
• 2024 жылғы желтоқсанда еншілес Kcell-дің нарықтық капиталдандыруы (шамамен 1,3 млрд доллар) «Қазақтелекомның» өз капиталдандыруынан (шамамен 900 млн доллар) 400 млн долларға асып түскен.
• «Қазақтелекомның» алғашқы суперкомпьютерінің қуатының 70%-ын екі жылға алдын ала Kaspi брондаған.
• Мусиннің айтуынша, компания қызметкерлері 2–3 мыңға жуық ішкі ЖИ-шешім жасаған, соның ішінде «ЖИ-әріптес» — нақты қызметкерлердің білімін сақтайтын корпоративтік чаттарға арналған агент.
• Мусиннің сөзінше, құрылған сәттен бері компанияның кірісі төрт еседен астам өскен.
• Компания Каспий түбімен Ақтау мен Әзірбайжанның Сумгаит қаласы арасында су асты оптикалық талшықты желісін салып жатыр — елдің транзиттік әлеуетін күшейту үшін.

Қазір не болып жатыр (2026)

Жылдың басты тақырыбы — жасанды интеллект және адамдар. 2026 жылғы сәуірде «Самұрық-Қазынаның» қоғамдық кеңесінің отырысында Мусин робот осы жылы-ақ колл-орталықтағы 230 оператордың жартысынан астамын алмастыратынын, ал ЖИ-агенттер заңгерлер, кадр мамандары мен бухгалтерлер үшін жасалып жатқанын айтты. 21 мамырда Paryz NEF 2026 форумында ол одан әрі барды: шамамен 8 мың кеңсе қызметкерінен екі-үш жылдан кейін 3 мыңға жуығы қалады, ал 8 мың өндірістік маман сақталады. «Бұрын — 20 адам және жарты жыл, қазір бір адам және екі сағат», — деп ол ЖИ-мен қосымша әзірлеуді сипаттады. Және келесі миллионерлер легі қолымен жұмыс істейтіндердің арасынан шығатынын қосты.

18 шілдеде Inbusiness бұл оқиғаны «Қазақстанда ЖИ-ге байланысты алғашқы қысқартулар басталды» деген тақырыпқа шығарып, «Қазақтелекомды» «Самұрық-Қазынамен» (729 әкімшілік лауазым, 11% қысқарды) және ҚТЖ-мен (221 адам қысқарды) бір қатарға қойды. Сюжет әлемдік трендпен тұспа-тұс келді: Challenger, Gray & Christmas деректері бойынша, 2026 жылы АҚШ-та ЖИ жұмыстан шығарудың басты себебі болды.

Қыркүйекте Мусин үнін бәсеңдетті. Оның нұсқасы бойынша, сөздері «дұрыс түсіндірілмеген»: әңгіме адамдарды емес, күнделікті рутинаға кететін жұмыс уақытын қысқарту туралы, ал босаған қызметкерлерді қайта оқытуға болады. Оның айтуынша, олар үшін жұмыс компания американдық Firebird-пен бірге «Дата-орталықтар алқабын» салып жатқан Екібастұзда табылады — құрылысқа ондаған мың маман қажет болады. Сол жерде ол бизнестің «үшінші аяғы» туралы жариялады: телеком мен дата-орталықтарға ЖИ-инфрақұрылым қосылады.

Жоспар түсінікті: артығын сату, Kcell-ді ақша ағыны ретінде қалдыру, ақшаны есептеу қуаттарына салу және кеңсені компанияның өз ЖИ-агенттерінің көмегімен қысқарту. Мемлекеттік монополистен ЖИ-компания шыға ма — бұл 2029 жылға қарай, «Самұрық-Қазына» оның акцияларын нарыққа қайта шығаруды жоспарлаған кезде белгілі болады.

Дереккөздер: Wikipedia — Kazakhtelecom, ҚР МК 1994 жылғы 17 маусымдағы № 666 қаулысы — «Казактелеком» ҰАК құру, KASE — «Қазақтелекомның» 2025 жылғы шоғырландырылған есептілігі, Tengrinews — 2025 жылғы аудит деректері, «Самұрық-Қазына» — 2025 жылдық есебі, АКТ сегменті, Inbusiness — ЖИ-ге байланысты алғашқы қысқартулар, Kapital.kz — Мусин Paryz NEF 2026 форумында, Tengrinews — компания мен Еңбек министрлігінің ұстанымы, Kursiv — колл-орталық операторларын алмастыру, Bes.media — «Қазақтелекомның» ЖИ-бизнесі, Digital Business — Мусиннің қыркүйектегі түсіндірмесі, Forbes Kazakhstan — Kcell үлесін TeliaSonera-ға сату, Zakon.kz — Kcell-дің 75%-ын сатып алу, Developing Telecoms — Kcell-дің 24%-ын KASE-де сату, Forbes Kazakhstan — Tele2 мен Altel-дің бірігуі, Forbes Kazakhstan — Tele2-нің шығуы, Kazinform — Tele2/Altel 1,1 млрд долларға сатылды, Orda.kz — PIH-пен мәміленің аяқталуы, Bes.media — Kcell топта қалады, Lada.kz — Мусин Kcell туралы, 2026 жылғы сәуір, Informburo — акциялардың 28,8%-ын мемлекетке қайтару, Forbes Kazakhstan — Сатыбалдыұлының акциялары, Forbes Kazakhstan — Артықбаев үлесін сатты, Bes.media — «Самұрық-Қазына» үлесі 91,28%, Tengrinews — Мусин компанияны басқарды, Kazinform — Мусиннің өмірбаяны, Kapital.kz — БҚДА тергеуі, Bes.media — тарифтерді асыра белгілеу белгілері, KASE — KZTK саудасын тоқтату, Finratings — 2024 жылғы рекордтық дивидендтер, Bes.media — 2025 жылғы дивидендтер, Digital Business — 2023 жылдың қорытындысы, Bes.media — 2025 жылдың қорытындысы және абоненттер, Kapital.kz — Президентке баяндама, 2026 жылғы наурыз, Tengrinews — 2011 жылғы Megaline тарифтері, Inbusiness — TV+ іске қосылуы, Finratings — аналогтық теледидарды өшіру, Bes.media — Kcell мен «Қазақтелекомның» капиталдандыруы, hh.kz — «Қазақтелеком» компаниясының сипаттамасы