Firebird

2025 жылдың жазына дейін Firebird туралы ешкім дерлік естімеген еді: Сан-Францискодағы стартап «көрінбейтін режимнен» бірден Армениядан $500 млн-дық суперкомпьютер салу уәдесімен шықты. Бір жылдан кейін Разданда мыңдаған NVIDIA чипіне негізделген «ЖИ-фабрика» іске қосылды, ал 2026 жылдың маусымында Firebird NVIDIA-мен бірге Екібастұздағы «ЦОД алқабы» үшін Қазақстанмен $10 млрд-тық келісімдер топтамасына қол қойды. Компанияның артында екі армян тұр: өзінің бейнесервисін жапондық Rakuten-ге сатқан Кремний алқабының түлегі және Ереванның ең ірі телеком-кәсіпкерлерінің бірі. Олардың кім екенін, ақша мен чиптерді қайдан алатынын және жоба төңірегінде неге уәде қанша болса, сұрақ та сонша екенін талдаймыз.

Шығу тегі: басқа Firebird емес

Алдымен шатасу туралы. Әңгіме болып отырған Firebird — Сан-Франциско мен Ереванда кеңсесі бар американдық Firebird Inc. компаниясы, ол Firebird AI деп те аталады (сайты firebird.ai). Оның бағдарламашыларға 2000-жылдардың басынан таныс ашық Firebird ДҚБЖ-на да, 1994 жылдан бері Шығыс Еуропаға қаржы салып келе жатқан нью-йорктік Firebird Management инвестқорына да қатысы жоқ.

Компания өзін дамушы нарықтарға арналған ЖИ-инфрақұрылым құрылысшысы ретінде сипаттайды: ол арзан әрі тұрақты энергияға байланған, NVIDIA-ның ең жаңа GPU-ларына арналған дата-орталықтар салып, қуатты жалға береді. Құрылған нақты жылы жария етілмеген. Тең құрылтайшы Александр Есаянның айтуынша, армян жобасы туралы NVIDIA вице-президенті Рев Лебаредянмен алғашқы әңгімелер 2024 жылы-ақ өткен, ал Firebird өзін 2025 жылдың маусымында жария түрде таныстырды.

Құрылтайшылар: Кремний алқабы және Ереван телекомы

Размик Овакимян

Бас директор және тең құрылтайшы Размик Овакимян (ағылшын тілді баспасөзде — Razmig Hovaghimian) Каирде армян отбасында туып, 16 жасында Лос-Анджелеске көшкен. Берклиде (саяси экономия) оқып, кейін Стэнфордта MBA алған. Жапонияның жарнама алпауыты Dentsu-да кеңесші болып жұмыс істеген, 2007 жылы NBCUniversal-ға келіп, 2009 жылға қарай цифрлық және халықаралық стратегия жөніндегі аға вице-президент лауазымына жеткен.

Стэнфордта оқып жүргенде ол кедей елдердегі нәрестелерге арналған арзан инкубатор жобасы Embrace-тің тең құрылтайшыларының бірі болды. Бірақ оның басты табысы — дәл сол оқу жобасынан өсіп шыққан Viki бейнесервисі. 2010 жылы компания тіркеліп, Сингапурға көшірілді, ал 2013 жылы оны жапондық Rakuten $200 млн-ға сатып алды. Овакимян Rakuten-де жаһандық контент жөніндегі топ-менеджер болып қалды, кейін корпорацияның алғашқы «резиденттегі кәсіпкері» атанды. Одан кейін Hoodline қалалық жаңалықтар сервисі және Лионель Месси қорымен жұмыс істеген Play Time спорт-технологиялық холдингі болды. 2025 жылдың шілдесінде, Firebird-тің тең құрылтайшысы ретінде, ол Армения азаматтығын алды.

Александр Есаян

Екінші тең құрылтайшы — армян телекомынан шыққан Александр Есаян. Ол Ucom операторын (2007 жылдан) және IUNetworks интеграторын (2008 жылдан) құрушылардың бірі, ал 2016 жылы Orange Armenia-ны сіңіру кезінде Ucom-ды басқарған. Қазір Есаян — Firebird-ті басынан бастап инфрақұрылыммен қолдап келе жатқан Team Group құрамындағы Team Telecom Armenia-ның тең құрылтайшысы әрі директорлар кеңесінің төрағасы. Он жылға жуық Арменияның озық технологиялар кәсіпорындары одағын басқарды, Ереванда WCIT 2019 дүниежүзілік IT-конгресін ұйымдастырды және шамамен 15 мың оқушы өткен «Армат» инженерлік зертханаларының тең құрылтайшысы болды.

2025: $500 млн және Дженсен Хуангтың батасы

Жария старт барынша дүрілдеп өтті. 2025 жылғы 11 маусымда Парижде өткен NVIDIA GTC конференциясында Firebird Армения үкіметімен $500 млн-дық мемлекеттік-жекеменшік әріптестік жариялады: мыңдаған Blackwell GPU-ына негізделген, 100 МВт-қа дейін кеңейтуге болатын және 2026 жылы іске қосылатын ЖИ-фабрика. Жобаны премьер Никол Пашинян және ЖИ-фабрикаларды «XXI ғасырдың инфрақұрылымы» деп атаған NVIDIA негізін қалаушы Дженсен Хуанг жеке өзі қолдады.

Бірінші кезеңнің негізгі қатысушылары:

• Afeyan Foundation for Armenia қоры — құрылтайшы-инвестор; оның басшысы, Moderna-ны өсірген Flagship Pioneering венчур компаниясының негізін қалаушы Нубар Афеян жобаның стратегиялық кеңесшісі болды;
• Team Group (Telecom Armenia және Imagine Broadband) — инфрақұрылым және байланыс;
• NVIDIA — чиптер және технологиялық әріптестік;
• Dell Technologies — PowerEdge серверлері.

Кейін жоба үлкен саясатқа кірікті. 2025 жылғы 8 тамызда, Вашингтондағы армян-әзербайжан бейбітшілік саммиті аясында, Армения мен АҚШ жасанды интеллект және жартылай өткізгіштер саласындағы ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды. Кейінірек Bloomberg NVIDIA чиптерінің экспортына рұқсат беру уәдесі Трамп командасының бейбіт келіссөздердегі уәждерінің бірі болғанын жазды. 2025 жылдың қарашасында Firebird Blackwell процессорларын Арменияға жеткізуге американдық экспорттық лицензия алды — бұған дейін мемлекеттік университет үшін 64 H100 үдеткішіне рұқсатты әрең алған ел үшін бұл үлкен серпіліс еді.

2026: құрылыс, несиелер және $4 млрд-тық екінші кезең

Есаянның сөзінше, қаржы мәселелері 2025 жылдың желтоқсанында шешіліп, 2026 жылдың қаңтарында құрылыс басталды. 10 ақпанда, АҚШ вице-президенті Джей Ди Вэнстің Ереванға сапары кезінде, компания $4 млрд-тық екінші кезеңді жариялады: тағы 41 мың GB300 GPU, оларға да АҚШ-тың экспорттық лицензиясы алынған. Овакимян кластер Арменияны «жаһандық суперкомпьютерлік хабқа» айналдыратынын уәде етті.

Құрылысқа қаржы негізінен армян банктерінен жиналды. 2026 жылдың наурызында Америабанк $60 млн несие туралы хабарлады. Кейін Ардшинбанк бастаған синдикат (ACBA Bank, Evocabank, Fast Bank және екі басқарушы компаниямен бірге) Firebird-ке $300 млн берді — бұл армян банк нарығы тарихындағы осындай ауқымдағы алғашқы синдикатталған несие. Сәуірде Арменияның Жоғары технологиялық өнеркәсіп министрлігі жергілікті стартаптар мен университеттер үшін Firebird-тен бес жылға $25 млн-дық есептеу қуатын сатып алуға келісті.

2026 жылғы тамыз: Раздандағы фабрика

2026 жылғы 8 тамызда, Вашингтон саммитінен тура бір жыл өткенде, ЖИ-фабрика Ереваннан шамамен 45 км жердегі Разданда ашылды. Салтанатты рәсімге Пашинян, NVIDIA вице-президенті Рев Лебаредян, АҚШ-тың уақытша сенімді өкілі Дэвид Аллен және Қазақстан вице-премьері Жаслан Мәдиев қатысты, ал Дженсен Хуанг бейнеүндеу жолдады. «Болашақ осы жерде, бүгін, және оны өз көзіңізбен көре аласыз», — деді Пашинян.

Іс жүзінде не іске қосылды:

• DC-1 бірінші кезегі — 6 мыңнан астам Blackwell GPU (компания сайтында — 6144 B200 чипі);
• қуаты — компания деректері бойынша 15 МВт, Армения үкіметінің материалдары бойынша 18 МВт;
• алаңы — шамамен 200 мың шаршы метр;
• алғашқы клиенті — американдық ЖИ-іздеу жүйесі Perplexity.

Жоспарлар әлдеқайда өршіл: 2027 жылдың соңына қарай — 70 мыңнан астам Blackwell және Vera Rubin GPU және 300 МВт, болашақта — 100 мыңнан астам GPU және 400 МВт. Қуаттың шамамен 20%-ы армян зерттеушілеріне, мемлекеттік органдар мен стартаптарға, 80%-ы шетелдік тапсырыс берушілерге қалдырылмақ.

Модель қалай жұмыс істейді

Firebird — чип өндірушісі де, нейрожелі әзірлеушісі де емес, «нео-бұлт»: компания дата-орталықтар салып, есептеу қуатын соған мұқтаж адамдарға жалға береді. Сызба үш тірекке сүйенеді:

• Чиптер мен лицензиялар. NVIDIA-мен тығыз байланыс және американдық экспорттық рұқсаттар — басты актив: оларсыз Армения мен Қазақстан сияқты елдерге топ GPU-лар жай ғана жетпейді.
• Энергия. Алаңдар бос мегаватт бар жерден таңдалады: АЭС пен ГЭС-і бар армян энергожүйесі, Екібастұздың көмір МАЭС-тері.
• Мемлекет. Әр жоба — үкіметпен әріптестік: жер, электр, лицензиялар, ал кейде қуатты кепілді сатып алу.

Өнімдері — ортақ қолжетімді Firebird Cloud бұлты, GPU-лы «жалаң» серверлерді жалға беру, модельдерді іске қосуға арналған дайын эндпоинттер және кластерді басқаруға арналған API. Жабдық бойынша әріптестері — Dell, Schneider Electric (электр жүйелері) және Vertiv (салқындату).

Қазақстан: «ЦОД алқабы»

2026 жылғы 15 маусымда Премьер-министр Олжас Бектенов Рев Лебаредянмен және Firebird-тің екі тең құрылтайшысымен кездесті, содан кейін тараптар $10 млрд-тық құжаттар топтамасына қол қойды: Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен Firebird арасындағы стратегиялық ынтымақтастық туралы келісім және «Қазақтелеком» мен Firebird арасындағы міндетті term sheet. Әңгіме Екібастұздағы «ЦОД алқабында» GB300 және Vera Rubin-ді қоса алғанда 100 мың GPU-ға негізделген есептеу кластері туралы. Жоба үшін 1 ГВт-қа дейін өсу мүмкіндігімен 300 МВт резервтелген, күтілетін экспорттық түсім — жылына кемінде $3 млрд. «Қазақтелеком» басқарма төрағасы Бағдат Мусин идеяны былай тұжырымдады: Қазақстан Екібастұз көмірін цифрлық экспорттық түсімге айналдырып жатыр.

Firebird-тің өзі «Алқапта» өзіне бекітілген 125 МВт және Қазақстан үшін алынған АҚШ экспорттық авторизациясы туралы айтады. Алаң операторы — КТ-Телеком; 2026 жылдың қыркүйегінде «Қазақтелеком» бұл еншілес компанияның жартысын «Самұрық-Қазына Инвест» қорына сатты. Тамызда премьердің кеңесінде айтылған кесте бойынша ғимараттар мен энергоблоктар 2026 жылдың желтоқсанында дайын болуы, іске қосу-баптау жұмыстары 2027 жылдың мамырында аяқталуы, ал 50 МВт-тық алғашқы нысан 2027 жылдың маусымында жұмыс істей бастауы тиіс. Үкімет «Алқапқа» салынатын инвестицияның жалпы көлемін шамамен $30 млрд деп бағалайды. 2026 жылғы 1 қазанда Лебаредян Қасым-Жомарт Тоқаевпен кездесті, және NVIDIA жобаның келесі кезеңіне қатысуға уәде берді.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

Firebird-тің дүрілдеген сандары әзірге шындықтан әлдеқайда озып тұр, және бұл жай көзге-ақ көрінеді.

• Энергия. 2026 жылдың маусымында Пашинян Арменияда 12–18 ай бұрынғыдай электр энергиясының артығы енді жоқ екенін мойындады. EVN Report бағалауынша, 400 МВт-қа шыққанда орталық елдегі энергияның шамамен 35%-ын тұтынады, бұл импорттық ресей газына тәуелділікті күшейтеді.
• Уәде мен істелгеннің арасындағы алшақтық. Қазір 15–18 МВт жұмыс істейді — бұл 2027 жылдың соңына уәде етілген 300 МВт-тан 20 есе аз. Компания іс жүзінде қанша GPU енгізілгенін және қанша қуат қосылғанын ашпайды.
• Сұраныс. Perplexity алғашқы клиент деп аталды, бірақ келісімшарттың сомасы мен көлемі жария етілмеген. Сандары бар жалғыз жария келісімшарт — $25 млн-дық армян мемлекеттік тапсырысы.
• Қаржыландыру. Құрылыс армян банктерінің несиелеріне сүйенеді; NVIDIA мен CoreWeave инвестициялары сомасы мен шарттарысыз аталады.
• Ашықтық. 2025 жылы-ақ Eurasianet компанияның өзі туралы жария мәлімет өте аз екенін атап өткен.
• Геосаясат. 2026 жылдың қазанында ресейлік «Вести» телеарнасы Раздандағы орталық барлау мақсатында пайдаланылуы мүмкін деп мәлімдеді. Арменияның жоғары технологиялық өнеркәсіп министрі Давид Тадевосян мұны «саясиландырылған және байыпсыз» баға деп атады.

Сыншылардың өзі мойындайтын бір артықшылық — су: фабрика гликольдегі тұйық салқындату жүйесін пайдаланады, EVN Report деректері бойынша оған буландырып салқындату кезіндегі миллиондаған литрдің орнына жылына шамамен 150 тонна су қажет.

Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді

Қазақстан үшін Firebird — өзі сатып ала алмайтын нәрсені тез алудың жолы: кезек пен АҚШ-тың экспорттық шектеулерін айналып өтіп, NVIDIA-ның топ чиптеріне қол жеткізу. Армения — көрнекі дәлел: жариялаудан жұмыс істейтін фабрикаға дейін 14 ай өтті. Егер кесте сақталса, 2027 жылы Екібастұзда Орталық Азиядағы алғашқы ірі ЖИ-кластер пайда болады, ал ел мұнай мен көмірді сатқандай есептеуді де шетелге сата бастайды.

Бірақ армян тәжірибесі кері жағын да көрсетеді: салтанатты рәсімдердегі әсерлі сандар — дайын мегаватт емес, жоспар ғана. Қазақстан бюджеті мен «Самұрық-Қазына» үшін басты сұрақ — бұл GPU-лар жұмыс істей бастағанда олар үшін кім төлейді және уәде етілген $3 млрд экспорттық түсімнің қаншасы нақты келісімшартқа айналады.

Ақша

Firebird — жекеменшік компания, ол түсімін де, бағасын да жарияламайды. Жобалар мен қарыздардың сомасы ғана белгілі:

• $500 млн — Армениядағы бірінші кезең (несие берген банктердің деректері бойынша $450 млн);
• $300 млн — Ардшинбанк бастаған армян банктерінің синдикатталған несиесі, оған қоса Америабанктен $60 млн;
• $4 млрд — Армениядағы мәлімделген екінші кезең;
• $10 млрд — Қазақстанмен келісімдер топтамасы;
• 2028 жылдың соңына қарай әртүрлі елдерде шамамен 2 ГВт қуат — жаһандық мақсат (компания сайтында — 2,5 ГВт).

Инвесторлар арасында — Нубар Афеянның қоры; CoreWeave-тің қатысуы және NVIDIA-ның инвестиция салу ниеті туралы компания сандарсыз хабарлаған.

Кім басқарады

• Размик Овакимян — тең құрылтайшы және бас директор, компанияның АҚШ-тағы және үкіметтермен келіссөздердегі жария тұлғасы.
• Александр Есаян — тең құрылтайшы, жобаның армян бөлігіне және жергілікті бизнес пен мемлекетпен байланысқа жауап береді; армян баспасөзі оны да Firebird AI-дың CEO-ы деп атаған.
• Нубар Афеян — стратегиялық кеңесші және құрылтайшы-серіктес.

Қызықты деректер

• Армениядағы фабрика туралы хабарландыру Ереванда емес, Парижде — NVIDIA GTC сахнасынан жасалды.
• Ашылу Армения мен Әзербайжанның Вашингтондағы бейбітшілік саммитінің жылдығына тұспа-тұс келтірілді — жоба ресми түрде жаңа армян-американ әріптестігінің бөлігі саналады.
• Овакимян жапон-американ «О, Люси!» (2017) фильмінің атқарушы тең продюсері болған.
• Есаян Армения Мемлекеттік симфониялық оркестрінің құрметті қамқоршылық кеңесін басқарады.
• Армян фабрикасының ашылуына Қазақстан вице-премьері Жаслан Мәдиев келді — Екібастұз келесі алаң болуға тиіс.

Қазір не болып жатыр (2026)

Раздандағы бірінші кезек жұмыс істеп тұр, $4 млрд-тық және 41 мың GB300-дің екінші кезегі салынып жатыр, ал Firebird қатар Қазақстанға шығып келеді: «ЦОД алқабында» 2027 жылдың маусымында іске қосылатын 50 МВт-тық алғашқы нысанның құрылысы жүріп жатыр, ал қазанда NVIDIA келесі кезеңге қатысу ниетін растады. Келесі жылдың басты сұрақтары — Арменияға электр жете ме, ондаған мың GPU-ға төлем қабілеті бар клиенттер табыла ма және Екібастұз өз мерзіміне үлгере ме.

Дереккөздер: Bloomberg — NVIDIA чиптеріне экспорттық лицензия, Armenpress — Армениямен және NVIDIA-мен әріптестік туралы хабарландыру, DatacenterDynamics — 100 МВт-тық дата-орталық, Eurasianet — Армениядағы Firebird жобасы, Wikipedia — Размик Овакимян, Team Telecom Armenia — директорлар кеңесі, WITSA — Александр Есаянның өмірбаяны, HPCwire — экспорттық авторизация және Dell, PanArmenian — $4 млрд-тық екінші кезең, Armenpress — Александр Есаянмен сұхбат, Hetq — Америабанк несиесі, Armenpress — Раздандағы фабриканың ашылуы, OC Media — дата-орталықтың ашылуы, News.am — синдикатталған несие, PanArmenian — ЖИ-хаб туралы Bloomberg материалының мазмұны, Firebird — ресми сайт, ҚР Үкіметі — $10 млрд-тық келісімдер, The Times of Central Asia — Қазақстанмен мәміле, Zakon.kz — «ЦОД алқабын» іске қосу мерзімі, Bes.media — КТ-Телеком үлесінің сатылуы, Techi — жоспар мен нақты жағдай арасындағы алшақтық, EVN Report — экологиялық тәуекелдер, Massis Post — министрдің «Вести» сюжетіне жауабы