NCOC

North Caspian Operating Company, яғни NCOC, Қашағанды басқарады. Бұл — Каспийдің қазақстандық бөлігіндегі, Атырауға жақын таяз судағы мұнай кен орны. Жобаның артында жеті акционер тұр: «ҚазМұнайГаз», Shell, TotalEnergies, Eni, ExxonMobil, қытайлық CNPC және жапондық Inpex. 2025 жылы Қашаған 18,2 млн тонна мұнай берді. 2026 жылғы қазанда ол тағы жаңалыққа ілікті: тоғыз айда кен орны 12,8 млн тонна өндірді, бұл өткен жылдың 94%-ы. Көлемді қуып жету үшін ондағы жоспарлы жөндеу кейінге шегерілді.

Консорциум қайдан шықты (1993–2000)

NCOC тарихы мұнайдың өзі табылмай тұрып басталған. 1992 жылы Қазақстан Каспий қайраңын барлау бағдарламасын жариялап, 30-дан астам компанияны шақырды. Бір жылдан кейін «Қазақстанкаспийшельф» консорциумы құрылды. Оған Eni, BG Group, Statoil-мен бірге BP, Mobil, Shell, Total және Қазақстан үкіметі кірді.

1997 жылы тараптар Солтүстік Каспий өнімді бөлу туралы келісіміне қол қойды, ал консорциум OKIOC — Offshore Kazakhstan International Operating Company деп аталды. Келісім мәтіні әлі күнге жарияланған жоқ. 1998 жылы жобаға Phillips Petroleum мен жапондық Inpex қосылды. 2000 жылы барлаушылар Қашағанды тапты. Қазір оның алынатын қоры 9–13 млрд баррель мұнай деп бағаланады.

Agip KCO дәуірі (2001–2008)

2001 жылы жалғыз оператор итальяндық Eni болды, жоба Agip KCO деп өзгертілді. Оған дейін BP мен Statoil үлестерін серіктестерге сатып үлгерді.

Кейінгі жылдар үлес бөлісумен өтті. 2003 жылы BG Group өз пакетін қытайлық CNOOC пен Sinopec-ке сатпақ болды. Бірақ серіктестер басым құқығын пайдаланып, мәмілені тоқтатты. 2004 жылы мемлекет BG үлесінің жартысын шамамен 1,2 млрд долларға сатып алып, «ҚазМұнайГазға» берді.

Ал іске қосу мерзімі ұзара берді. 2007 жылы парламент заң қабылдады: енді үкімет ұлттық мүддеге қауіп төндіретін мұнай келісімшарттарын өзгерте не бұза алатын болды. 2008 жылы серіктестер мен билік бес жылға жуық кешігу үшін өтемақыға келісті. «ҚазМұнайГаздың» үлесі өсті, ал 2008 жылғы 31 қазанда тараптар қорытынды келісімдерге қол қойды.

NCOC құрылуы және сәтсіз бастау (2009–2016)

2009 жылғы 23 қаңтарда операторлық Agip KCO-дан жаңа компанияға — бас кеңсесі Атырауда орналасқан North Caspian Operating Company-ге өтті. Енді жобаны бір серіктес емес, акционерлердің ортақ құрылымы басқарды.

2013 жылы жобаға Қытай келді. ConocoPhillips (бұрынғы Phillips) өзінің 8,4%-ын сатуды ұйғарды, үнділік ONGC Videsh сатып алуға келісті. Қазақстан басым құқығын пайдаланып, пакетті қытайлық CNPC-ге қайта сатты.

2013 жылғы 11 қыркүйекте Қашаған ақыры алғашқы мұнайын берді. Екі аптадан соң, 24 қыркүйекте, өндіріс тоқтады: құрлықтағы құбыр ағып кетті. Қашаған мұнайында күкіртсутек көп, ал құбыр металы ылғалды күкіртті ортаға шыдамады. Құбырларды толық ауыстыруға тура келді — Inconel қорытпасымен қапталған болатқа. 2014 жылғы наурызда Экология министрлігі операторларға газды алауда жаққанда күкірт диоксиді шыққаны үшін 735 млн доллар айыппұл салды.

Өндіріс 2016 жылғы қазанда қайта басталды, алғашында тәулігіне 75 мың баррель. Коммерциялық өндіріс ресми түрде 2016 жылғы 1 қарашадан жүріп келеді. Мұнай экспортқа Каспий құбыр консорциумы арқылы кетеді.

Жоспарлы деңгейге шығу (2017–2024)

Wikipedia деректері бойынша, 2019 жылға қарай өндіріс тәулігіне 400 мың баррельге жетті. Әрі қарай өсім газға тірелді: мұнаймен бірге қабаттан күкіртті газ шығады, оны тазарту не қайта айдау керек. Аралдағы және құрлықтағы газ қондырғыларының қуаты мұнай өндіруді де шектейді. Бұл туралы 2022 жылы NCOC-тің сол кездегі басқарушы директоры Оливье Лазар Forbes Kazakhstan-ға берген сұхбатында айтқан.

Оның сөзінше, ол кезде NCOC-те 2700-ге жуық адам жұмыс істеді, оның 2600-і — Қазақстан азаматтары. Тағы 9000-ға жуық қазақстандық мердігерлерде еңбек етті. Консорциум деректері бойынша, 2004 жылдан бері ол қазақстандық тауарларға, жұмыстар мен қызметтерге 16 млрд доллардан астам жұмсаған.

2024 жылғы наурызда NCOC-ті Джанкарло Руйу басқарды. Бұған дейін ол Қарашығанақтың операторы Karachaganak Petroleum Operating-ті басқарған, одан да бұрын Қашағанның бірінші фазасын әзірлеуге жауап берген. Сол жылдың күзінде кен орны жоспарлы жөндеуге тоқтады: 2024 жылғы 7–28 қазанда онда жаңа кіріс газ сепараторы іске қосылды.

Күкірт және 2,3 трлн теңгелік айыппұл

NCOC пен мемлекеттің басты дауы күкіртке байланысты. Газды тазартқанда күкірт бөлініп, құрлықта жиналады. 2022 жылы экологтар Қашағанды тексеріп, рұқсат етілген көлемнен тыс 1,2 млн тоннадан астам күкірт тапты. Сондай-ақ тазартылмаған ағынды судың буландыру тоғанына төгілгені және газдың экологиялық рұқсатсыз алауда жағылғаны анықталды.

2023 жылғы наурызда Экология министрлігі талап арыз берді. Сомасы — шамамен 2,3 трлн теңге, ол кезде бұл 5,1 млрд долларға жуық еді. NCOC айыппұлды Қазақстан соттарында даулады, бірақ Kapital.kz деректері бойынша, барлық саты, оның ішінде Жоғарғы сот, оның талаптарын қабылдамады. Консорциум күкіртті «Қазақстан заңнамасына толық сәйкес» және қажетті рұқсаттармен орналастырғанын айтып келеді.

2026 жылғы ақпанда NCOC пен оның шетелдік акционерлері инвестициялық келісімдер бойынша халықаралық арбитражға жүгінді. Қазақстан ICSID-тен хабарлама алды, арбитраж орны — Вашингтон. Сол кезде Shell басшысы Ваэль Саван компания даулар шешілгенше Қазақстанға жаңа инвестицияны тоқтата тұратынын мәлімдеді.

Жазда дау іс жүзіне көшті. NCOC мәлімдемесіне қарағанда, ЮНСИТРАЛ трибуналы шешім шыққанға дейін Қазақстанға айыппұлды мәжбүрлеп өндіріп алуға тыйым салды. Әділет министрлігі бұл шараның қазақстандық заңнан басым емес екенін айтты. 2026 жылғы 21 шілдеде атқарушылық іс ашылды: NCOC-тің мүлкі мен көлігіне тыйым салынды, банк шоттарына тиіспеді. 7 қыркүйекте іс тоқтатыла тұрды, себебі NCOC сот орындаушысының әрекетіне шағым түсірді. Министрлік өндіріп алу жалғасатынын мәлімдеді.

160 млрд долларлық арбитраж

Қатар бұдан да ірі екінші дау жүріп жатыр. 2023 жылы Қазақстан Қашаған бойынша серіктестерге арбитраж талабын қойды. Interfax ол кезде Қашаған бойынша 13 млрд доллар шығынды шегеруге қатысты наразылық туралы жазған. ICIJ деректері бойынша, талаптың жалпы сомасы 160 млрд долларға дейін өсті. Іс Тұрақты төрелік палатада тіркелген, оны Женевадағы трибунал қарайды, тыңдаулар кемінде 2028 жылға дейін созылуы мүмкін.

Тараптардың ұстанымы түбегейлі әртүрлі. Қазақстанның айтуынша, NCOC басым төлемдерден кейінгі түсімнің 98%-ын алады. ICIJ тапсырысымен EXia сарапшылары есептегендей, 2016–2023 жылдары консорциум шамамен 55 млрд долларлық мұнай сатқан, ал Қазақстан салық пен роялтиді қоса алғанда 5,4 млрд доллар алған. TotalEnergies пен Eni талапты «сенімді негізі» жоқ деп атайды.

Газ зауыттары

Қашаған көбірек мұнай өндіруі үшін көбірек газды бір жаққа жіберу керек. Бұл міндет NCOC-тен тыс шешіліп жатыр: газ өңдеу зауыттарын ұлттық QazaqGaz салады, ал консорциум оларға шикі газ береді. Қуаты жылына 1 млрд текше метр болатын бірінші зауыт 2025 жылы бітуге тиіс еді, кейін мерзім 2026 жылдың ортасына, қазір 2026 жылдың соңына жылжыды. 2,5 млрд текше метрлік екінші зауытты QazaqGaz катарлық UCC Holding-пен бірге жобалап жатыр. 2026 жылғы ақпанда олар pre-FEED кезеңін аяқтады.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

• Өндіріс: 2025 жылы 18,2 млн тонна мұнай; 2026 жылғы қаңтар–қыркүйекте 12,8 млн тонна, яғни өткен жылғы деңгейдің 94%-ы.
• Жөндеу: өткен шығынның орнын толтыру үшін 2026 жылғы жоспарлы тоқтау кейінге шегерілді. Энергетика министрі Ерлан Аккенженов мұның әсерін 2 млн тонна мұнайға дейін бағалаған.
• Акционерлер: KMG Kashagan B.V. — 16,877%, Shell, TotalEnergies, Eni (AgipCaspian Sea B.V.) және ExxonMobil — әрқайсысы 16,807%, CNPC — 8,333%, Inpex — 7,563%.
• Соттар: 2,3 трлн теңгелік айыппұл ICSID пен ЮНСИТРАЛ-да дауланып жатыр, Қазақстандағы атқарушылық іс тоқтатыла тұр; 160 млрд долларлық арбитраж жалғасуда.
• Газ: Қашағанның 1 млрд текше метрлік бірінші ГӨЗ-і 2026 жылдың соңына дейін салынуы тиіс.

Жобадағы қазақстандық тарап — «ҚазМұнайГаз», ірі үлестер ExxonMobil мен еуропалық мейджорларда да бар.

Дереккөздер: Wikipedia — Kashagan Field, Wikipedia — North Caspian Operating Company, Forbes Kazakhstan — Оливье Лазармен сұхбат, Kapital.kz — Джанкарло Руйудің тағайындалуы, Forbes Kazakhstan — NCOC арбитраж туралы, Kapital.kz — ЮНСИТРАЛ шешімі, Kapital.kz — Әділет министрлігі өндіріп алу туралы, Kapital.kz — істің тоқтатылуы, Offshore Technology — айыппұл бойынша арбитраж, ICIJ — 160 млрд долларлық талап, Interfax — Қашаған мен Қарашығанақ бойынша талаптар, Interfax — Қашағанның газ зауыттары, Interfax — 2025–2026 жылдардағы өндіріс, Kapital.kz — жөндеудің шегерілуі, Kursiv — 2026 жылғы тоғыз айдағы өндіріс