Пол Зиммет

Пол Зиммет — шамамен жарты ғасыр бұрын шағын Тынық мұхит аралында қант диабетінің жаһандық эпидемиясын алғаш көріп, содан бері ол туралы ескертуден жалықпай келе жатқан адам. 2026 жылдың күзінде Монаш университетінің 84 жастағы профессоры өзі бүкіл ғұмыры бойы жазуды армандаған шығар деуге болатын жұмыстың авторларының бірі болды: Маврикий диабет эпидемиясын кері бұрды. Зиммет 1987 жылы-ақ зерттеулерді бастаған аралда науқастардың үлесі алғаш рет тұрақты түрде төмендей бастады. Диабет эпидемиясының басты «жаршыларының» бірі саналатын ғалым үшін бұл — болжамды растап қана қоймай, оны кері бұруға мүмкіндік туған сирек сәт.

Шыққан тегі және отбасы

Зиммет 1941 жылы Австралияда эмигрант-дәрігердің отбасында дүниеге келген. Әкесі Якоб Зиммет медициналық дипломын 1935 жылы Венада алған, ал 1938 жылдың желтоқсанында, Екінші дүниежүзілік соғыс басталардан бірнеше ай бұрын, Польшадан кетіп қалған. Австралияда оған қайта біліктілік алуға тура келді: 1942 жылы ол Аделаида университетінде емдеу құқығын қайтадан алды. Анасының есімі — Анна, отбасында төрт бала өсті.

Болашақ профессордың балалық шағы Оңтүстік Австралиядағы, Аделаидадан шамамен 400 км жердегі Уайалла өнеркәсіп қаласында өтті — әкесі сол жерде ауылдық дәрігерлік практика ұстады. Кейін отбасы Аделаидаға көшті. Зиммет эмигрант отбасының табысы туралы пафоссыз еске алады: оның айтуынша, австралиялық марапат олар үшін «керемет оқиға» болды — бәрінің оқуға мүмкіндігі болды және бәрі оны пайдаланды.

Білімі: Аделаида, Мельбурн, Лондон (1960-жылдар — 1970-жылдардың басы)

Зиммет медицинаны Аделаида университетінде оқып, оны 1965 жылы бітірді. Мансабы басталмай жатып аяқталып қала жаздады: өзі мойындағандай, анатомия залынан кейін ол оқуды тастауды шын ойлаған.

• 1966 — Мельбурндегі Alfred ауруханасында резидентураның екінші жылы.
• 1967 — Пинкус Тафттың жетекшілігімен диабетология бөліміндегі қызмет және алғашқы ғылыми жарияланым.
• 1970 — Монаш университетінде профессор Джо Борнштейннің жетекшілігімен биохимия бойынша PhD-ді бастады.
• Диабет эпидемиологиясының пионерлерінің бірі Гарри Киннің қасында Лондондағы Guy’s ауруханасында тағылымдамадан өтті; сапарды Австралазиялық корольдік дәрігерлер колледжінің стипендиясы қаржыландырды.

Лондон тәжірибесі оны зертханалық биохимиядан эпидемиологияға — тұтас халықтардың неге ауыратынын зерттейтін ғылымға бұрды. Ал 1973 жылы Копенгагендегі Steno ауруханасына барған сапары он жылдан кейін жүзеге асатын идеяны берді: толықтай диабетке арналған жеке институт.

Науру және «кока-отарлау» (1975 — 1980-жылдар)

Бетбұрыс 1975 жылы болды. Зиммет фосфат өндіру арқасында байыған, бар-жоғы екі ұрпақ ішінде балық аулау мен бақшаны импорттық тамаққа және көлікке ауыстырған Тынық мұхиттағы кішкентай мемлекет — Наурудан зерттеу жүргізді. Нәтиже есеңгіретті: ересектердің 30%-дан астамы диабетпен ауырған. 1976 жылы ол бұл деректерді Хельсинкидегі Еуропалық диабетті зерттеу қауымдастығының (EASD) конгресінде баяндады.

Одан кейін Батыс Самоа, Фиджи, Тувалу, Кирибати, Папуа — Жаңа Гвинея болды. Барлық жерде көрініс қайталанды: батыстық өмір салты дәстүрлі тұрмысты неғұрлым көп ығыстырса, диабет соғұрлым жоғары шарықтады. Зиммет бұған өткір термин ойлап тапты — «кока-отарлау» (coca-colonisation). Басты қорытындысын ол қатаң тұжырымдады: шалғай аралдарда болып жатқан нәрсе көп ұзамай бүкіл әлемді шарпиды. 1980-жылдары мұндай сөздер дүрбелең сияқты көрінді. Қазір, «Жыл австралиялығы» сыйлығын ұйымдастырушылардың сөзімен айтқанда, оның 1980-жылдардағы зерттеулері 2-типті диабеттің бүгінгі эпидемиясын алдын ала болжағанда, бұл жай ғана факт сияқты естіледі.

Маврикий: арал-зертхана (1987 жылдан бастап)

Келесі «зертхана» Үнді мұхитындағы Маврикий болды. Арал эпидемиологтарды шағын аумақта бірден үш ірі қауымдастық — үнді, африкалық (креолдар) және қытай тектес адамдар — өмір сүретіндігімен қызықтырды. Өмір салтындағы бірдей өзгерістердің тұқымқуалаушылығы әртүрлі адамдарға қалай әсер ететінін салыстыруға болады.

Ұлттық зерттеулер сериясы 1987 жылы Зимметтің бастамасымен басталды; оларды Маврикий Денсаулық сақтау министрлігінің қызметкерлері оның командасының тұрақты қолдауымен жүргізді. 1990 жылы Diabetes журналында жарияланған алғашқы нәтижелер ең жаман күдіктерді растады: үш этникалық топтың бәрінде 2-типті диабет пен глюкозаға төзімділіктің бұзылуы кең таралған, ал Маврикийдің өзін авторлар диабеттен болатын өлім-жітім деңгейі әлемдегі ең жоғарылардың бірі саналатын ел деп атады. Іле-шала абдоминалды семіздік пен аз қозғалыс — үш қауымдастықтың бәрі үшін басты қауіп факторлары екені туралы жұмыс шықты.

Маңызды сәт: Маврикийде диабет әрдайым «алтын стандартпен» — ДДСҰ ұсынатын екі сағаттық пероралды глюкозаға төзімділік тестімен өлшенді. Дәл осы әдістемелік қатаңдық 34 жылдан кейін бетбұрыс туралы байыпты айтуға мүмкіндік берді.

Өз институты (1984–2008)

1980-жылдардың ортасында Зиммет «копенгагендік» идеясын жүзеге асырды. Доктор Мэттью Коэнмен бірге ол Мельбурнде International Diabetes Institute (IDI) құрды — бұл Австралияда толықтай диабетке және онымен байланысты ауруларға бағытталған алғашқы институт еді. Монаш университеті мен «Жыл австралиялығы» сыйлығын ұйымдастырушылар институттың құрылуын 1984 жылмен, ал Зимметтің өзі мен Diabetes Australia 1985 жылмен белгілейді; институтты генерал-губернатор сэр Ниниан Стивен ресми түрде ашты.

IDI-дан не шықты:

• GAD-қа қарсы антиденелерге арналған алғашқы иммунологиялық талдау — 1-типті диабетті алдын ала болжауға мүмкіндік беретін, бүгінде бүкіл әлемде қолданылатын зертханалық тест;
• LADA тұжырымдамасы — ұзақ уақыт «әдеттегі» 2-типті диабетпен шатастырылып келген ересектердің жасырын аутоиммундық диабеті;
• ДДСҰ-ның диабет жөніндегі ынтымақтастық орталығы мәртебесі;
• «батыстық» диетада семіріп, диабетке шалдығатын Psammomys obesus құмтышқанымен жүргізілген зерттеулер; 1990-жылдардың ортасынан бастап Зиммет бұл бағытта Грег Колльермен бірге жұмыс істеді.

Осы жұмыстардан оның тағы бір термині — «диабесити» (diabesity), «диабет» пен «семіздік» сөздерінің қосындысы туды: ол екі эпидемияны бір деп санады. 2008 жылы IDI кардиологиялық Baker Institute-пен бірігіп, Baker IDI Heart and Diabetes Institute құрылды. Зиммет оның құрметті директоры (Director Emeritus) болды.

Метаболикалық синдром: анықтама үшін күрес (1998–2005)

Артық салмақ, жоғары қан қысымы, нашар липидтер мен жоғары қант деңгейінің бірлесіп келуін дәрігерлер 1923 жылы-ақ сипаттаған — сол кезде швед дәрігері Кюлин гипертония, гипергликемия және подагра жиі қатар жүретінін байқаған. Кейін мұны «X синдромы» және «өлім квартеті» деп атады. Мәселе мынада болды: ДДСҰ (1998) мен американдық ATP III бағдарламасының анықтамалары әртүрлі еді, сондықтан әр елдің деректерін салыстыру мүмкін емес дерлік болды.

2005 жылы Зиммет британдық сэр Джордж Альберти және Джонатан Шоумен бірге Халықаралық диабет федерациясының (IDF) бірыңғай анықтамасын ұсынды. Оның мәні: орталық семіздік (бел шеңбері) және төрт белгінің кез келген екеуі — жоғары триглицеридтер, «жақсы» ТЖЛП холестеринінің төмендігі, жоғары қан қысымы, аш қарынға жоғары қант. Маңызды деталь — бел шеңберінің шегі әр халық үшін әртүрлі: еуропалық текті ерлер үшін 94 см, Оңтүстік Азиядан шыққандар үшін 90 см, жапондар үшін 85 см.

Анықтаманы таңдау — жай формальдылық емес. Австралиялық деректерде метаболикалық синдром IDF критерийлері бойынша ересектердің 29,1%-ында, ал ATP III бойынша 19,3%-ында анықталды. Авторлардың жазуынша, мұндай синдромы бар адамда 2-типті диабет шамамен үш есе, ал жүрек-қантамыр аурулары екі есе жиі пайда болады.

AusDiab және мемлекеттік саясат (1999–2020)

1999 жылы Зиммет Австралиядағы диабет, семіздік және өмір салты туралы алғашқы ұлттық зерттеу — AusDiab-ты жобалап, оны басқарды. Өзін спортшыл деп санауға үйренген ел үшін сандар жағымсыз болып шықты: миллионға жуық ересек австралиялық диабетпен, тағы екі миллионы преддиабетпен ауырады, 60%-ының артық салмағы немесе семіздігі бар.

Зиммет бірте-бірте ғалымнан ғылым атынан сөйлейтін лоббистке айналды:

• 2013 жылы Мельбурндегі Дүниежүзілік диабет конгресінің бағдарламасына жетекшілік етті;
• 2016–2020 жылдары федералдық үкіметтің Диабетпен күрестің ұлттық стратегиясы жөніндегі, денсаулық сақтау министрі Грег Хантқа есеп беретін кеңес комитетінің тең төрағасы болды;
• Сингапурға диабет жөніндегі ұлттық стратегияны әзірлеуде кеңес берді;
• International Diabetes Federation-ның құрметті президенті атағын иеленеді.

Марапаттар және мойындау

Зимметтің марапаттар тізімі көптеген ғылыми өмірбаяндардан ұзын. Ең бастылары:

• Австралия орденінің мүшесі (AM, 1993) және Австралия орденінің офицері (AO, 2001);
• Американдық диабет қауымдастығының Келли Уэст және Гарольд Рифкин медальдары, Diabetes UK-тің Бантинг сыйлығы, австралиялық Kellion сыйлығы;
• Novartis халықаралық сыйлығы (2007);
• Медицина ғылымдары саласындағы Хамданның Үлкен сыйлығы (Дубай, 2010) — қазіргі маврикийлік жұмыстағы әріптесі, фин эпидемиологы Яакко Туомилехтомен бөлісті;
• Research Australia-ның Питер Уиллс медалі (2013) және Испания Корольдік ұлттық медицина академиясының мүшелігі;
• Мадридтің Комплутенсе университетінің (2002), Монаш университетінің және Тель-Авив университетінің (2014) құрметті докторы атақтары;
• Виктория штатының «Жылдың аға австралиялығы» атағы (2018);
• Thomson Reuters-тің әлемдегі ең ықпалды ғылыми ойлар тізіміне енді.

2017 жылдың күзінде Мельбурндегі Үкімет үйінде марапат алып тұрып, 75 жастағы Зиммет диабетті «адамзат тарихындағы ең ірі эпидемия» деп атады және бұл мойындауды ауруға көбірек назар мен қаражат тарту үшін пайдаланатынын айтты.

Жеке өмірі

Зиммет Мельбурнде танысқан Вивьенге үйленген. Ол жылдар бойы күйеуімен бірге экспедицияларға және конференцияларға барып жүрді. Олардың екі ұлы да дәрігер болды — бірі кардиолог, екіншісі педиатр. Ерлі-зайыптылар жиырма жылдан астам уақыт бойы диабет саласындағы үздік жұмыстарды марапаттайтын қорды қолдап келеді.

Өмірінің бөлек бір желісі — Израиль: Зиммет онда бес онжылдықта 30 реттен астам болған және ондаған жыл бойы израильдік генетиктермен және диабетологтармен ынтымақтасып келеді. Қазір оның қатысуымен Монаш, Тель-Авив университеті және Тель-Авив медициналық орталығы циркадтық биологияны — ішкі сағаттың бұзылуы зат алмасуға қалай әсер ететінін зерттеп жатыр.

Қызықты деректер

• Бүгінде бүкіл әлем журналистері келтіретін «кока-отарлау» және «диабесити» терминдерін дәл Зиммет ойлап тапқан.
• Өзінің айтуынша, негізгі ғылыми идеяларының бірі оған зертханада емес, Фоллс-Криктегі тау шаңғысы демалысында келген.
• Оның есебінде 890-нан астам рецензияланған мақала бар; Diabetes Australia мыңнан астам жарияланым туралы айтады.
• Монаштан бөлек, Зиммет Дикин университетінің және Питтсбург университеті Қоғамдық денсаулық сақтау жоғары мектебінің профессоры болған, ал 2005 жылы Австралияның технологиялық ғылымдар және инженерия академиясына сайланды.
• 2021 жылы Американдық диабет қауымдастығының Diabetes Care журналы оның көпжылдық әріптесі Джонатан Шоудың «Диабеттің үні» атты очеркін жариялады.

Метаболикалық синдром төңірегіндегі даулар

Зимметтің басты «шайқасы» — жанжал емес, ғылыми пікірталас. IDF бірыңғай анықтаманы ұсынған сол 2005 жылы Американдық диабет қауымдастығы мен EASD «Метаболикалық синдром: сыни қайта бағалау уақыты» атты бірлескен мәлімдеме жариялады (авторлары — Ричард Кан, Джон Бьюз, Эле Ферраннини және Майкл Стерн). Олардың дәлелдері:

• синдромның нақты әрі жалпы қабылданған анықтамасы жоқ;
• механизмі түсініксіз — атап айтқанда, инсулинге төзімділіктің нақты рөлі;
• диагноздың инфаркт пен инсульт қаупін дәлірек бағалауға көмектесетініне «елеулі күмән» бар.

Сыншылардың қорытындысы: жапсырманы емес, әр қауіп факторын жеке емдеу керек. Зиммет пен оның әріптестері, керісінше, бірыңғай критерий ең болмаса елдер өз деректерін салыстырып, қатерді уақтылы байқауы үшін қажет деп табанды болды. Дау әлі түпкілікті жабылған жоқ — медицинада екі тәсіл де қатар өмір сүріп келеді. Зимметтің өзі төңірегіндегі расталған жария жанжалдар табылмады.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

Зиммет Монаш университетінің диабетология профессоры және Baker IDI-дің құрметті директоры болып қала береді. Оның қазіргі тақырыптары — Маврикий мен БАӘ-дегі эпидемиология, байырғы австралиялықтардағы диабет (профессор Алекс Браунмен бірге), 2-типті диабеттің депрессиямен, ұйқының бұзылуымен және қартаюмен байланысы.

Бірақ жылдың басты жаңалығы — маврикийлік. Миланда өткен EASD конгресінде (2026 жылғы 28 қыркүйек — 2 қазан) ұсынылған The Lancet Diabetes & Endocrinology журналына арналған жұмыста Туомилехто, Зиммет, Альберти және швециялық Умео қаласынан Стефан Сёдерберг жеті ұлттық зерттеудің қорытындысын шығарды:

• 1987 — ересектердің 14,7%-ында 2-типті диабет;
• 1992 — 17,3%;
• 1998 — 20,2%;
• 2004 — 18,6%;
• 2009 — шың, 23,3%;
• 2015 — 23,1%;
• 2021 — 19,9% (ерлерде 21,7%, әйелдерде 18,1%).

2009–2021 жылдары таралу ерлерде 11%-ға, әйелдерде 16%-ға төмендеді. Авторлардың сөзінше, Маврикий — глюкозаға төзімділік тестінің ұзақ мерзімді деректері бойынша диабет пен преддиабеттің тұрақты төмендеуін көрсеткен алғашқы ел. Себебін олар мемлекеттік саясаттан көреді: тамақтану мен дене белсенділігі жөніндегі ұлттық жоспарлар, темекіге қарсы заңдар, скринингке арналған жылжымалы клиникалар, емдеудің бірыңғай хаттамалары және негізгі дәрілері бар тегін медицина. Ескертпе адал: көлденең зерттеулер трендті көрсетеді, бірақ нақ қай шара жұмыс істегенін дәлелдемейді.

Зиммет үшін бұл — шеңбердің символдық тұйықталуы. 1970-жылдары ол «батыстық» өмірдің аралдарды қаншалықты тез диабеттік апат аймағына айналдыратынын алғашқылардың бірі болып көрсетті. Жарты ғасырдан кейін басқа бір аралда ол бұл процестің қайтымды екенін көрсетуге көмектесті — семіздікке қарсы жаңа екпелер сияқты сиқырлы дәрімен емес, денсаулық сақтаудағы іш пыстырар, бірақ жүйелі саясатпен.

Дереккөздер: Monash University — профессор Зимметтің профилі, Medical Journal of Australia — Зимметтің өмірбаяндық очеркі (2009), Maccabi Australia — «Paul Zimmet: A Voice for Diabetes» очеркінің қайта басылымы (Diabetes Care, 2021), Monash University — «Жылдың аға австралиялығы» сыйлығы туралы, Australian of the Year Awards — ресми анықтама, ATSE — академия мүшесінің профилі, Medical Journal of Australia — IDF-тің метаболикалық синдром анықтамасы (2005), News-Medical — Маврикий бойынша зерттеу (2026), Mirage News — Маврикий туралы EASD баспасөз релизі, Diabetes Care — метаболикалық синдром тұжырымдамасын сынау (ADA/EASD, 2005)