Марат Жыланбаев

Қарағанды даласынан шыққан жетім бала 90-жылдардың басында Қарақұмды, Сахараны, Ұлы Виктория шөлін және Мохавені жалғыз жүгіріп өтіп, Гиннесс рекордтар кітабына жеті рет енді. Отыз жылдан кейін Марат Жыланбаев мәресі белгісіз тағы бір қашықтықта жүр: 2023 жылғы қарашадан бері экстремизм ісі бойынша жеті жыл жазасын өтеп жатыр, аштық жариялайды және шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды сұраудан бас тартады — оның ойынша, бұл кінәні мойындау болып шығады.

Шыққан тегі мен балалық шағы

Марат Төлегенұлы Жыланбаев 1963 жылы 19 тамызда Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы Талды ауылында туған. Ата-анасы — Төлеген мен Кәден Жыланбаевтар — ол жеті жасқа толғанда қайтыс болып, бала балалар үйінде өсті. Өзінің айтуынша, балалар үйі казармаға ұқсайтын, ол одан талай рет қашып, жүк вагондарымен ел кезген.

Дене шынықтыру саласында білім алған, ал 2005 жылы Ақтөбедегі Қазақстан-Ресей университетін экономист мамандығы бойынша бітірді.

Жүгіру: Барнаулдан төрт шөлге дейін (1990–1995)

Ұзақ қашықтыққа Жыланбаев кеш келді — 27 жасында. 1990 жылы Барнаулда 85 км-ді 6 сағат 43 минутта жүгіріп өтті, осылайша сол кезде Қазақстанда теңдесі жоқ жоба басталды. Оның қағидасы қарапайым еді: біреудің жарысына қатысу емес, өз сынағыңды ойлап табу — әрқайсысы алдыңғысынан қатаңырақ.

Алдымен — сан. 1990 жылғы қазаннан 1991 жылғы қазанға дейін ол 226 марафон жүгірді, сонымен қатар «23 күнде 23 марафон» және «алты айда 75 марафон» сериясын жасады. 1991 жылдың жаз соңында — Эльбрус шыңына жүгіру (30 тамыз — 5 қыркүйек).

Кейін — шөлдер. Әр өту — мың шақырымнан астам жол, жалғыз, ыстықта, ең аз жабдықпен және сүйемелдеумен:

• Қарақұм (Түрікменстан) — 1992 жылғы 2–22 сәуір;
• Сахара — 1993 жыл, 24 күн жүгіру;
• Ұлы Виктория шөлі (Австралия) — 1993 жылдың соңы;
• Мохаве (АҚШ) — 1994 жыл.

Осылайша ол Азия, Африка, Австралия және Американың ең ірі шөлдерін жалғыз кесіп өткен алғашқы адам атанды. Мансабының қорытындысы — Гиннесс рекордтар кітабындағы жеті жазба.

Бағасы қымбатқа түсті. 1995 жылы денсаулығы сыр беріп, Жыланбаевта амнезия болды да, ол кәсіби жүгіруді тастады — 32 жасында, ең шыңында тұрғанда.

Қашықтыққа оралу (2019)

2019 жылы ол өзін екі рет еске салды. Ақтөбе марафонында символдық 10 км жүгіріп, аса ұзақ қашықтыққа жүгіруді дамытуға қосқан үлесі үшін құрмет медалін алды. Кейін Әнші құмнан Шарын шатқалына дейін 250 шақырымдық ультрамарафонды өтті — Қазақстанда жойылып бара жатқан өсімдіктер мен жануарларға назар аудару үшін. Ол кезде 56 жаста еді.

Саясат: депутат және оппозиционер (1999–2023)

Спорттан кейін Жыланбаев қоғамдық жұмысқа ауысты. 1999–2007 жылдары Екібастұзда депутат болды. Нағыз саясат кейінірек басталып, бірден қарқын алды:

• 2021 — Нұрсұлтан Назарбаев туралы сын жазбалар; «Ар-Бедел» ҮЕҰ оны сотқа береді, 2022 жылғы 19 қаңтарда іс тоқтатылады.
• 2022 — «Алға, Қазақстан!» партиясының бастамашыл тобын басқарады. Маусымда парақша таратқаны үшін 306 мың теңге айыппұл салынады, қарашада митинг үшін 15 тәулікке қамалады.
• 2023 жылғы шілдеге дейін — партия тіркелу үшін 17 рет құжат тапсырып, 17 рет те бас тарту алады.
• 2023 жылғы 17 наурыз — Астанадағы Еуроодақ өкілдігінің алдында саяси тұтқындарды босатуды және партияны тіркеуді талап еткен акция.

Қылмыстық іс және үкім (2023)

2023 жылғы мамырда Жыланбаев сол наурыздағы акция үшін 20 тәулікке қамалды, ал 25 мамырда босатылмастан қылмыстық айып тағылды — экстремистік әрекетті қаржыландыру және тыйым салынған экстремистік ұйымға қатысу. Айыптау тарабының нұсқасы бойынша, «Алға, Қазақстан!» — Қазақстанда тыйым салынған Мұхтар Әблязовтың «Қазақстанның демократиялық таңдауы» қозғалысының бөлігі; дәлелдер арасында 2023 жылғы сайлаудағы екі кандидатқа жасалған ақша аударымдары болды.

Астанадағы сот процесі 2023 жылғы 30 қазанда басталып, 1 қарашадан бастап жабық өтті. Жыланбаев сотқа аузын тігіп келіп, аштық жариялады. Прокурор 10 жыл сұрады; 2023 жылғы 30 қарашада сот оны жеті жылға бас бостандығынан айырды.

Жыланбаев кінәсін мойындамайды. Amnesty International оны ар-ождан тұтқыны деп атап, дереу және сөзсіз босатуды талап етті, Human Rights Watch пен Азаттық радиосы оны саяси тұтқын деп атайды. Қазақстан билігі бұл көзқарас үшін қудалау емес, қылмыстық іс екенін айтады.

Степногорскідегі колония (2024–2026)

Ол жазасын Ақмола облысындағы Степногорск колониясында өтеп жатыр, ал ол жақтан келетін жаңалықтың көбі — кезекті аштық пен денсаулығы туралы дау.

• 2025 жылғы қаңтар — аштықты тоқтатады; оның барысында құқық қорғаушылар брадикардия белгілері туралы хабарлаған.
• 2025 жылғы шілде — құқық қорғаушы Раиса Шер дәрігерлермен барғаннан кейін колонияда денсаулығы мен жағдайына шағым жоқ екенін айтады: ол жүгіреді, кітапханаға барады, ал аштықты өз еркімен ұстап жүрген «жаттығу» деп атайды.
• 2025 жылғы 12 қазан — колонияға Мәжіліс депутаты Ермұрат Бапи келеді. Оның айтуынша, Жыланбаевтың «даусы анық, жүзі жарқын». Сотталған хат алысу мен жүгіруге қойылған шектеулерге шағымданып, ең бастысын айтады: «Мен толық ақталып шығуым керек. ШМБ-ға өтініш берсем, айыптауды мойындағаным болады».
• 2025 жылғы 13 қазан — келесі күні жаңа мерзімсіз аштық жариялайды. Қараша ортасында, 33-күні, адвокаты Денис Малюганы қорғауындағы адаммен кездестірмейді; ҚАЖК «рәсімдік себептерге» сілтеме жасайды.
• 2026 жылғы қаңтар — 4 қаңтарда тағы бір мерзімсіз аштық бастайды; адвокаттар 14 қарашада, 1 желтоқсанда және 8 қаңтарда жіберілмейді — әкімшілік сотталғанның өзінен өтініш жоқ екенін алға тартады.
• 2026 жылғы ақпан — оны қатаң ұстау жағдайына ауыстырады. Ақмола облысының Қоғамдық бақылау комиссиясы 19 ақпандағы сапардан кейін оның ішкі тәртіпті бұзғаны үшін тәртіптік изоляторда отырғанын, денесінде жарақат жоқ екенін, медициналық көмектен бас тартатынын хабарлайды. Қызы бейнеүндеуінде әкесінің жағдайы ауыр екенін айтады, құқық қорғаушылар оның отбасы мен адвокаттардан толық оқшауланғанын мәлімдейді. 25 ақпанда ішкі істер вице-министрі Санжар Әділов: «Жағдайы қанағаттанарлық, бізге шағым түскен жоқ», — деді.

Отбасы

Жыланбаевтың Рустам есімді ұлы және қыздары бар. Ол туралы жаңалықтың басты көзі — отбасы мен адвокаттары: қыздары әкесіне қысым көрсетіліп жатқанын ашық айтады, ал ол колониядан үндеулерін туыстары арқылы жеткізеді.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

Марат Жыланбаев әлі де Степногорскіде жазасын өтеп жатыр. Ірі қазақстандық БАҚ-тағы ол туралы соңғы толық хабарлар 2026 жылғы ақпанға жатады; үкімді қайта қарау, кешірім жасау немесе босату туралы хабар болған жоқ. Жеті жылдық мерзім 2023 жылғы мамырдағы ұсталған күннен есептесек, 2030 жылы аяқталады. Шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға ол принцип бойынша өтініш бермейді.

Оған 63 жас. Тоқсаныншы жылдары ол адамның шөлді жалғыз жүгіріп өте алатынын дәлелдеді. Қазір дау мүлде басқа — және оның немен аяқталатынын болжау әзірге ерте.

Дереккөздер: Wikipedia — өмірбаяны, рекордтары, іс хронологиясы, Ulysmedia — депутат Бапидің сапары, 2025 жылғы қазан, Ulysmedia — аштық және адвокаттың жіберілмеуі, 2025 жылғы қараша, Kursiv — колониядағы жағдайы, 2025 жылғы шілде, Власть — қатаң жағдайға ауыстыру, 2026 жылғы ақпан, Bes.media — ҚБК мәлімдемесі, Orda.kz — ІІМ ұстанымы, Exclusive.kz — аштықтың тоқтатылуы, 2025 жылғы қаңтар.