Бақир Баяхунов

Ол консерваторияға музыкалық білімі жоқ күйі түсті, ал отыз жылдан кейін сол жерде профессор болды. Бақир Баяхунов — Орталық Азиядағы алғашқы кәсіби дүнген композиторы, жеті симфонияның авторы. Қырық жылдан астам уақыт қазақстандық композиторларды оқытты. Ол 2026 жылдың қазанында Алматыда, 94-ке қараған шағында өмірден озды.

Шыққан тегі және отбасы

Бақир Яхиянұлы Баяхунов 1933 жылы 15 қыркүйекте Алматыда, дүнген отбасында дүниеге келді. Әкесі Яхия Каримұлы (1909–1985) ветеринар, ұстаз әрі ғалым болған. Анасы Халима Шилазқызы (қыз тегі Маева, 1912–2007) фельдшер болып істеп, төрт бала өсірді. Бақир 1941 жылы, соғыстың алғашқы жылы, мектепке барды.

Ленинград: журналистиканың орнына геофизика (1951–1954)

Мектептен кейін ол Ленинград университетінде журналистика оқығысы келді. Бірақ мақсатты қабылдау бойынша Ленинград тау-кен институтының геофизика факультетіне түсті. Онда бір орынға жеті шақты адам таласқан. Алайда геофизик-инженер болып шықпады.

Ленинградтағы үш жыл геологиядан гөрі басқа нәрселерге кетті: драма, әдебиет және вокал үйірмелері, Эрмитаждағы дәрістер мен концерттер. Ең маңыздысы — Э. В. Славинскийдің композиторлық семинары болды. Ленинград жылдары туралы естелікте айтылғандай, ол үйірмелерді аралап жүріп, ақыры «музыкаға тоқтады». 1954 жылы институтты бітірмей кетті.

Музыкалық дайындықсыз консерватория (1954–1963)

Сол 1954 жылы Баяхунов қазақ кәсіби музыкасының негізін қалаушылардың бірі, композитор Евгений Брусиловскиймен танысты. Брусиловский оған Алматы консерваториясына түсуге көмектесті. Ал Бақирдың ешқандай алдын ала музыкалық дайындығы болмаған. Ол Құддыс Қожамияровтың сыныбында композиция оқып, консерваторияны 1960 жылы бітірді.

Одан кейін Мәскеу болды. 1960–1962 жылдары Баяхунов Мәскеу консерваториясында тағылымдамадан өтті. Композицияны Михаил Чулаки, полифонияны Сергей Скребков пен Владимир Протопопов, аспаптауды Дмитрий Рогаль-Левицкий мен Юрий Фортунатов үйретті. Тағы бір жыл Протопоповтан педагогикалық тағылымдама алып, қатар Гнесиндер институтында Генрих Литинскийдің дәрістеріне қатысты.

Ұстаз: консерваториядағы қырық жыл (1963–2008)

Алматыға оралған Баяхунов өзі оқыған консерваторияға жұмысқа келді. Алдымен музыка теориясы кафедрасында, шамамен 1970 жылдан бастап композиция кафедрасында сабақ берді және 2008 жылға дейін сонда істеді. 1983 жылы доцент, 1991 жылы профессор атанды. 2002–2005 жылдары Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінде де композициядан сабақ берді.

Оның сыныбынан кәсіби музыканттардың бірнеше буыны шықты — Мәдениет министрлігі көңіл айту хатында осыны ерекше атап өтті. Баяхунов ұйымдастырушы да болды: 1979–1981 жылдары Қазақстан Композиторлар одағы төрағасының орынбасары қызметін атқарып, одақтың шығармашылық комиссияларын басқарды. Н. Ақжігітовамен бірге консерваторияның композиция кафедрасының 1944–1994 жылдардағы тарихын жазды.

Жеті симфония

Оның мұрасындағы ең басты дүние — симфониялар. Әрқайсысы өз тақырыбына құрылған:

• Бірінші (1980) және Екінші (1984) — дүнген материалы негізінде;
• Үшінші (1989) — 1986 жылғы Алматыдағы Желтоқсан оқиғасына астарлы үн қосу;
• Төртінші (1992) — қазақтың көне әлемі;
• Бесінші, «Шығыс аурасы» (2000–2002) — шығыс тақырыптары;
• Алтыншы, «Экологиялық» (2007) — адам мен табиғат қарым-қатынасының философиясы;
• Жетінші, «Қорқыт» (2011) — аңыз жыршы туралы мифологиялық сюжет.

Скрипка мен оркестрге арналған концертті ол студент кезінде, 1960 жылы жазды, кейін оны екі рет — 1992 және 2003 жылдары қайта өңдеді. 1993 жылы фортепиано концерті, 2005 жылы Абай мотивтері бойынша кларнет пен ішекті оркестрге арналған «Күзгі мұң» поэмасы туды. Оркестрлік шығармаларының қатарында «Қазақ увертюрасы» (1998), Дәулеткерей тақырыбына увертюра (2003), Қанарбай тақырыбына симфониялық поэма (2017) бар. Сонымен қатар ол Сянь Синхайдың «Амангелді» симфониялық поэмасын редакциялап, қайта аспаптады.

Операға ол кеш келді. «На сайте Mail.Ru» камералық операсы 2008 жылы жазылды, ал оның консерваториядағы премьерасы 2013 жылы автордың 80 жасқа толған кезіне тұспа-тұс келді. 2017 жылы ақын Мағжан Жұмабаев туралы «Сол бір күзгі күні» атты екінші камералық операсын жазды. Баяхунов фильмдерге музыка, хор, орган және фортепиано шығармаларын да жазды. Солардың бірі — фортепиано мен литаврға арналған «Бетховеннің екі портреті» сонатасы (1991).

Дүнген үні

Баяхуновты Орталық Азиядағы дүнген диаспорасының алғашқы кәсіби композиторы деп атайды. Ол Қазақстан мен Қырғызстанда дүнген фольклорын жинады, 1967 жылы «Дүнген халық әні» еңбегін шығарды. 1985 жылы «Мелодия» фирмасы ол тарихшы Ильяс Юсуповпен бірге дайындаған «Дүнген халық әндері мен әуендері» пластинкасын шығарды.

1989 жылы құрылтай конференциясы оны Алматыдағы алғашқы Дүнген мәдени орталығының төрағасы етіп сайлады. Ол Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне дүнген диаспорасы мәселелері бойынша кеңесші де болды. Баяхунов сұхбатында өзін «мәдениеттер өзара әрекеттесуінің тірі моделі» деп атаған. Оның музыкасында қазақ дәстүрі, шығыс әуендері және еуропалық академиялық мектеп тоғысады.

Интернетті жақсы көрген композитор

80 жасында ол жаңа заманға налыған жоқ. 2013 жылы ҚазТАГ агенттігіне «Менің ойымша, интернет — керемет нәрсе» деді. Компьютер туралы да: «Компьютер мен үшін бір құтқарушы шеңбер болып шықты», — деп мойындады. 2011 жылы ол тіпті Чайковский атындағы колледжде музыкалық информатикадан сабақ берді. Сол сұхбат оның өз сөзімен тақырыпталды: «Ішімде әлі күнге бір бала тұр».

Музыкадан бөлек Баяхунов көп жазды: музыкалық-сыни мақалалар, Алматы сахнасындағы Пёрселл мен Стравинский туралы, Евгений Брусиловский туралы очерктер, домбыраның қос дауысы туралы еңбек (2017).

Марапаттары

• 1983 — Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері;
• 1990 — Қазақ КСР-інің халық әртісі;
• 2001 — «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі;
• 2004 — Қазақстан Президентінің құрмет грамотасы;
• 2018 — Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры.

Қазасы (2026 жылғы қазан)

Бақир Баяхуновтың қайтыс болғанын 2026 жылы 9 қазанда Қазақстанның Мәдениет және ақпарат министрлігі хабарлады. Ол 93 жаста еді. Толығырақ — композитордың қазасы туралы жаңалығымызда.

Дереккөздер: Бақир Баяхуновтың ресми сайты — өмірбаяны және шығармалар тізімі, Kazinform — Мәдениет министрлігінің көңіл айтуы, Zakon.kz — композитордың қазасы туралы, ҚазТАГ — 80 жылдыққа арналған сұхбат (2013), ЛТИ геофизиктері — Ленинград тау-кен институтындағы жылдары