Анатолий Букреев

Анатолий Букреев сегіз жылда сегіз мыңдық шыңдарға 18 рет шықты, көбіне оттегісіз. Жұртшылық оны бір түннен таныды: 1996 жылғы 11 мамырда ол боранда Эвересттің Оңтүстік ер-тоқымына жалғыз шығып, үсіп жатқан үш клиентті лагерьге жеткізді. Осы үшін Америкада марапатталды, бірақ сол трагедияны әлемге әйгілеген кітапта кінәланды. Қазір оның тарихы Алматыға қайта оралды: Букреев Алматы музейіндегі Қазақстан альпинизмі тарихына арналған көрменің кейіпкерлерінің бірі.

Коркино және Орал

Букреев 1958 жылғы 16 қаңтарда Челябі облысының Коркино қаласында туған. Ата-анасы кедей тұрды. Ол 12 жасынан Орал тауларына өрмеледі, 16 жасында Тянь-Шаньдағы биіктік дайындығына іріктелді. Сөйтіп Орал оған тез тар болып қалды.

1979 жылы Челябідегі педагогикалық жоғары оқу орнын физика мұғалімі және шаңғы жаттықтырушысы дипломымен бітірді. Мектепте жұмыс істемей, нағыз тауға жақын болу үшін Алматыға кетті.

Алматы және құрама (1980 жылдар)

Ол қала маңындағы «Горный садовод» кеңшарына қоныстанды, шаңғышыларды жаттықтырды және барған сайын биікке шықты. 1985 жылы қазақстандық командаға кірді, КСРО-ның ең биік шыңдарын бағындырғандарға берілетін «Қар барысы» атағын алды. 1993 жылға дейін Алматыдағы Армияның орталық спорт клубында жаттықтырушы әрі тау нұсқаушысы болды.

1987 жылы Ленин шыңына алғаш рет жалғыз шықты, Коммунизм шыңы мен Эльбрусқа жылдам өрмелеу жасады. Бұл жылдар оған ең бастысын берді: кейін Батыс таңғалған төзімділікті.

Канченджанга және серпіліс (1989–1991)

1989 жылы кеңес экспедициясы Канченджангаға аттанды. Букреев алдымен оттегісіз орталық шыңға шықты, сосын массивтің төрт шыңын алғаш рет траверс жасап өтті. Бұл оның рекордтық форматтағы алғашқы сегіз мыңдығы болды. Сол жылы халықаралық дәрежедегі спорт шебері, 1991 жылы КСРО-ға еңбегі сіңген спорт шебері атанды.

1990 жылы Аляскаға барып, Денали шыңын Кассин бағытымен өтті, кейін оған жалғыз өзі 10,5 сағатта шықты. 1991 жылғы мамырда Қазақстанның алғашқы экспедициясы Дхаулагиридің батыс қабырғасынан жаңа бағыт салды, қазанда ол Эверестке алғаш шықты. КСРО ыдырағаннан кейін Букреев Қазақстан азаматтығын алды.

Гид және кәсіпқой (1993–1995)

1990 жылдардың бірінші жартысында Букреев биік тауларда гид болып жұмыс істеп, шыңдарды жинай берді:

• 1993 жылғы 30 шілде — K2, Абруцци қыры;
• 1994 — Макалу және Макалу II;
• 1995 жылғы 17 мамыр — Эверест, солтүстік қыр;
• 1995 жылғы 8 қазан — Дхаулагири 17 сағат 15 минутта;
• 1995 жылғы 8 желтоқсан — қыста Манаслу.

1995 жылғы 30 маусымда ол президент Назарбаевты биіктігі 4010 метр Абай шыңына алып шықты.

Эверест, 1996 жылғы мамыр

1996 жылы америкалық Скотт Фишер оны Mountain Madness коммерциялық экспедициясына жетекші гид етіп алды. 10 мамырда Букреев шыңда болды, бір жарым сағаттай басқаларға көмектесті, содан кейін төмен түсіп, сағат 17:00-ден кейін шатырға оралды. Өз сөзінше, Фишер бұл түсуді мақұлдаған.

Содан кейін боран соқты. Клиенттер мен гидтер Оңтүстік ер-тоқымда адасты. Адамдардың бір бөлігі лагерьге әрең жеткенде, Букреев қараңғыға шығып, бірнеше рет барып Шарлотта Фокс, Тим Мэдсен және Сэнди Хилл Питтманды алып келді. Mountain Madness-тің алты клиентінің бәрі аман қалды. Фишерге ол тым кеш жетті: ол тауда қаза тапты.

Гален Роуэлл The Wall Street Journal газетінде мұны «альпинизм тарихындағы ең таңғаларлық құтқарудың бірі» деп атады. 1997 жылғы желтоқсанда Америка альпинизм клубы Букреевке ерлігі үшін Дэвид Соулз сыйлығын берді.

Кракауэрмен дау

Журналист әрі көрші экспедицияның мүшесі Джон Кракауэр трагедияны «Сирек ауада» кітабында сипаттады. Онда Букреевті клиенттерден бұрын төмен түсті, оттегісіз жүрді деп сынайды. Дэвид Бришерс оны шатырда отырып, ешкімге көмектесе алмады деп жазды, Райнхольд Месснер Эверестке баллонсыз адам апаруға болмайды деді.

Букреев Гэри Уэстон Дьюолтпен бірге жазған «Өрлеу» (The Climb) кітабымен жауап берді. Гид қалай істеуі керек еді деген дау әлі жалғасып келеді. Бірақ дерек өзгермейді: сол түні үш адамды құтқарған дәл осы адам.

Соңғы өрлеулер (1996–1997)

Трагедиядан кейін ол тоқтаған жоқ. 1996 жылғы 17 мамырда базалық лагерьден 21 сағат 16 минутта жалғыз әрі оттегісіз Лхоцзеге шықты. Күзде Чо-Ойю мен Шишапангманы алды. 1997 жылғы сәуірде Эверестке тағы шықты, бұл жолы индонезиялық әскери экспедицияның гиді ретінде, Оңтүстік ер-тоқымнан жоғары оттегімен. Әрі қарай Симоне Мороймен Лхоцзе, жалғыз Броуд-Пик және Гашербрум II болды. Гашербрум II-ге базадан шамамен 9,5 сағатта шықты.

Мансап қорытындысы: 1989–1997 жылдары сегіз мыңдықтарға 18 өрлеу. Дереккөздер түрліше санайды: 14 шыңның 10-ы немесе 11-і.

Аннапурна (1997 жылғы желтоқсан)

Сыйлықты алғаннан кейін үш аптадан соң ол итальяндық Симоне Моро және қазақстандық кинооператор Дмитрий Соболевпен Аннапурна I-дің оңтүстік қабырғасына шықты. Бұдан тоғыз ай бұрын оның түсіне қар көшкінінде қаза табу кірген. 25 желтоқсанда, түске таман, шамамен 5700 метр биіктікте карниз опырылды. Моро аман қалды. Букреев пен Соболев табылмады.

Ол 39 жаста еді. Соңғы жылдары қасында америкалық Линда Уайли болды. Ол 28 желтоқсанда Непалға ұшып келді, ал 3 қаңтарда іздеушілер бірінші лагерьге жетіп, бос шатырды тапты.

Естелік және Қазақстан

Линда Уайли оның «Бұлттардан жоғары» (Above the Clouds) күнделіктерін шығарып, мемориалдық қор құрды. Аннапурнаның базалық лагері жанында оның сөздері жазылған чортен тұр: тау ол үшін амбиция стадионы емес, құлшылық ететін ғибадатхана.

Қазақстан оны 1998 жылы қайтыс болғаннан кейін «Ерлігі үшін» медалімен марапаттады. Ол елдің ХХ ғасырдағы үздік спортшыларының тізіміне енгізілді. Алматы маңында биіктігі 3010 метр Букреев шыңы бар, ал 2023 жылғы 18 қаңтарда Медеуде Нұрлан Дәлбайдың мүсіні ашылды. 2015 жылғы «Эверест» фильмінде оның рөлін Ингвар Эггерт Сигурдссон сомдады.

Дереккөздер: Wikipedia — Anatoli Boukreev, Академик — Букреев, Анатолий, The Astana Times — «Эверест» фильміндегі қазақстандық альпинист, Informburo — Букреевтің ерлігі, Adventure Journal — Эверест трагедиясының батыры