Ахмет Жұбанов

Ахмет Жұбанов қазақ музыкасын нотаға түсіріп, үлкен сахнаға шығарды. Ақтөбе өңірінің ауыл мұғалімі Ленинградқа оқуға кетті, оралған соң домбырашылар ансамблін жинады, кейін одан Құрманғазы атындағы оркестр өсіп шықты. Ол Латиф Хамидимен бірге «Абай» операсын жазды, консерваторияны басқарды, халық әндері мен күйлерін жинап, нотаға түсірді. 2026 жылы, туғанына 120 жыл толғанда, скрипкашы шөбересі оның музыкасын алғаш рет стримингке шығарып отыр.

Шыққан тегі мен балалық шағы

Ахмет Қуанұлы Жұбанов 1906 жылғы 29 сәуірде Қосуақтам деген жерде туды, қазір бұл — Ақтөбе облысының Темір ауданы. Әкесі Қуан балаларына заманауи білім бергісі келіп, Жаңатұрмыс ауылында шағын мектеп салды да, оған Абдолла Беркінов деген мұғалімді шақырды. Онда Жұбановтардың балалары мен көрші балалар оқыды.

Ахмет жеті жасында домбыра ұстады. Әкесі, ағасы Құдайберген және күйші Талым оның алғашқы ұстаздары болды. Кейін ол скрипка, мандолина және балалайка тартуды үйренді. Ағасы да ғылымға барып, қазақтың тұңғыш лингвистика профессоры атанды, қазір Ақтөбедегі университет оның есімімен аталады.

1918 жылы Ахмет екі жылдық орыс мектебін бітірді. Кейінгі жылдары ауылдық кеңестің хатшысы әрі мұғалім болып істеді. Темірде Петр Черняктан сольфеджио, скрипка және музыка теориясын үйреніп, халық аспаптарының әуесқой оркестрінде ойнады.

Ленинград: 1928–1933

1920 жылдардың соңында Жұбанов Ленинградтағы Глинка атындағы музыка техникумына скрипка класы бойынша түсті, кейін Римский-Корсаков атындағы консерваторияда музыка тарихы мен теориясын оқыды. Ұстаздарының бірі музыкатанушы Борис Асафьев болды. 1932–1933 жылдары ол Ленинград өнертану академиясының аспирантурасында оқыды.

Құрманғазы атындағы оркестр: 1934

1933 жылы Жұбанов Алматыға оралып, жаңа ашылған музыкалық-драмалық техникумда сабақ бере бастады. Ол тұңғыш қазақша «музыкалық әліппе» құрастырып, тәжірибелік шеберханасы бар музыка кабинетін ашты. Онда домбыра мен қобызды жетілдіріп, аспаптардың оркестрлік нұсқаларын, мысалы, домбыра-прима мен қобыз-приманы жасады. «Оқытушылар мен студенттер бұл бастамаға алғашында күмәнмен қарады», — деп еске алатын ол.

1934 жылы оның домбырашылар ансамблі халық таланттарының Бірінші бүкілқазақстандық слетінде өнер көрсетті. Сол ансамбль негізінде Қазақтың халық аспаптар оркестрі құрылды, бүгін ол Құрманғазы есімін алып жүр. Жұбанов оның тұңғыш дирижері болды және музыканттарды естігенімен емес, нотамен ойнауға үйретті. Күйлерді оркестрге арнайы бейімдеп, репертуарға әлем классикасын да енгізді.

1935–1945 жылдары Жұбанов Қазақ филармониясының көркемдік жетекшісі әрі дирижері болды, кейін филармонияға Жамбыл есімі берілді.

Композитор: «Абай» және «Төлеген Тоқтаров»

Жұбанов 1938 жылдан бастап композитор ретінде жұмыс істеді. Ол Ғабит Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» және «Исатай – Махамбет» спектакльдеріне, Михаил Гнесинмен бірге «Амангелді» фильміне музыка жазды.

Оның басты туындысы — «Абай» операсы. Оны Латиф Хамидимен бірге Мұхтар Әуезовтің либреттосы бойынша жазды, премьерасы 1944 жылы өтті. Опера Абай Құнанбаевтың 100 жылдығы мен Қазақ опера және балет театрының 10 жылдығына арналды. Жұбановтың барлығы 50-ден астам шығармасы бар:

• «Төлеген Тоқтаров» операсы, «Төлеген Тоқтаров» және «Абай» симфониялық поэмалары;
• «Құрманғазы» радиооперасы;
• ән мен хорлар, олардың ішінде «Біздің қала», «Отан», «Ақ Шолпан»;
• соғыс тақырыбындағы «Ант» және «Майданнан хат» әндері;
• «Қазақ биі», «Тәжік биі», «Ария» аспаптық пьесалары.

Ректор және академик: 1945–1968

1945–1951 жылдары Жұбанов Алматы консерваториясын, қазіргі Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын басқарды. Ол консерваторияда халық аспаптары кафедрасын құрып, оны 1945–1947 және 1954–1961 жылдары басқарды. Профессор Айгүл Байбек Қазақстандағы кәсіби музыкалық білім жүйесін оның еңбегі деп санайды.

Жұбанов ғылыммен де қатар айналысты. Ол өнертану докторы, 1946 жылы құрылған Қазақ КСР Ғылым академиясының алғашқы академиктерінің бірі болды. 1961 жылдан өмірінің соңына дейін Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының музыка бөлімін басқарды. Ол қатысқан экспедициялар республиканың түкпір-түкпірінен халық әндері мен күйлерін жинады.

Жұбанов 300-ден астам мақала мен очерк, онға жуық кітап жазды. Олардың ішінде — «Ғасырлар пернесі» және «Замана бұлбұлдары». Соңғысы үшін ол Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлықты алды. Құрманғазы туралы монографиясын Орынбор, Астрахань, Петербор және Қазақстан мұрағаттары бойынша жазды. Сондай-ақ қазақ тіліндегі алғашқы музыкалық сөздікті құрастырды.

Жеке өмірі мен отбасы

Жұбановтың бес баласы болды. Қызы Ғазиза композитор болып, 1970 жылы әкесінің «Құрманғазы» радиооперасын аяқтады. Қызы Роза — пианист әрі педагог. Ұлдары Болат пен Қайыр химия саласына барды, кенже қызы Ажар биохимик болды.

Отбасында музыка үзілген жоқ. Шөбересі Карина Измайлова — пианист, шөбересі Жәңгір Жұбанов — скрипкашы. «Жұрт оның өмірі гүлге оранған деп ойлайды, ал шын мәнінде ол талай қиындықтан өтті», — дейді Измайлова атасы туралы.

Марапаттары

• Қазақ КСР-інің халық әртісі;
• Ленин ордені;
• Қазақ КСР Ғылым академиясының Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлығы.

Қайтыс болуы және есте қалуы

Ахмет Жұбанов 1968 жылғы 30 мамырда Алматыда қайтыс болды, Орталық зиратқа жерленді. Оның есімі Алматыдағы көшеге, Республикалық музыка мектеп-интернатына және Ақтөбедегі музыка колледжіне берілген. Үйі мұражайға айналды, ол тұрған үйлерде ескерткіш тақталар ілулі. Композитордың 100 жылдығына орай 2006 жылы мерейтойлық монета шықты.

Қазір (2026 жылғы қазан)

2026 жылы Қазақстан Жұбановтың 120 жылдығын атап өтіп жатыр. Шөбересі Жәңгір 12 жыл Австрияда тұрды, елге оралғанда атасының музыкасы интернетте жоқтың қасы екенін байқады. «Spotify-ды ашқанда бірде-бір жазба таппадым», — деді ол Kursiv Media-ға.

Ол пианист Ерназар Ғимаратпен бірге ноталарды өзі іздеп, жаңа аранжировка жасады да, скрипка мен фортепианоға арналған шығармаларды Құрманғазы атындағы консерваторияның Үлкен залында жазып алды. Альбом 24 қазанда стримингке шығады. Бұл — осы музыканың алғашқы заманауи ресми жазбасы. Сол кеші музыканттар оны Алматы өнер музейінің Art Street кеңістігінде орындайды.

Дереккөздер: Kazinform — Ахмет Жұбановқа 120 жыл, Kazinform — 115 жылдыққа арналған өмірбаян, Kazinform — «Жұбанов Ахмет Қуанұлы» анықтамасы, The Astana Times — Жұбановтың 120 жылдығы, Qazaqculture — композитордың мұрасы, Рика ТВ — Құдайберген Жұбанов туралы, Kursiv Media — стримингтегі альбом