Кемин жарылымы: 1911 жылғы жер сілкінісі және Алматыға төнетін қауіп

Кемин жарылымы — Солтүстік Тянь-Шандағы белсенді тектоникалық жарықтар жүйесі. Ол Алматыдан шамамен 40 км оңтүстікте, Іле Алатауының арғы бетінде жатыр. 1911 жылғы 4 қаңтарға қараған түні дәл осы жерде магнитудасы 8,0-ге жуық Кемин жер сілкінісі болды: жер беті 200 км-ге жуық жарылды, Верный — қазіргі Алматы — жүздеген үйінен айырылды, 390-нан 452-ге дейін адам қаза тапты. Екі миллионнан астам тұрғыны бар қала үшін бұл оқулықтағы тарих емес, үй салу мен эвакуацияға дайындықтың басты сценарийі.

Жарылым қайда өтеді және неге қозғалады

Жарылым батыстан шығысқа қарай Шың-Кемин, Шелек және Шың-Ақсу аңғарлары бойымен, Іле және Күнгей Алатауының арасымен, қазақ-қырғыз шекарасының екі жағын да басып өтеді. Бұл жалғыз жарық емес, бірнеше сегменттің тізбегі: біреулерінде жер қыртысының блоктары көлденеңінен жылжиды (сол жақты ығысу), енді біреулерінде бір жағы екіншісінің үстіне шығып кетеді.

Себебі — Үндістан мен Еуразияның соқтығысуы. Үнді плитасы құрлықты әлі де итеріп келеді, ал Тянь-Шань сығылған гармоньдай жиырылады. GPS желісінің деректері бойынша Тарим ойысы Еуразияға жылына шамамен 20 мм жақындайды — бұл осы бойлықтағы Үндістан мен Еуразияның жалпы жақындауының үштен екісіне жуығы. Кернеу жарылымдарда жылдар мен ғасырлар бойы жиналып, бірнеше секундта босайды.

1911 жылғы Кемин жер сілкінісі

Дүмпу 1911 жылғы 4 қаңтарда (ескі стиль бойынша 1910 жылғы 22 желтоқсанда) жергілікті уақытпен таңғы сағат 4:25 шамасында, қала ұйқыда жатқанда болды. Түнде аяз −10 °C-қа дейін жетті. Куәгерлердің айтуынша, қиратқыш тербеліс бес минуттай созылған.

• Магнитудасы: моменттік шкала бойынша 8,0-ге жуық (USGS, NOAA); Қазақстан ұлттық деректер орталығының каталогында — 8,2.
• Жарық: жер бетінде шамамен 200 км. Кей учаскелерде тік кемерлердің биіктігі 10 метрге жетті.
• Верныйдағы күші: қаланың оңтүстігінде 8 баллдан солтүстік-шығысында 9 баллға және одан да жоғары. Көшелерде ені бір метрге дейін, тереңдігі 5 м-ге дейін жарықтар ашылды.
• Қамтылған аумақ: дүмпуді 1000 км қашықтықта — Омбыда, Томскіде, Көкшетауда сезген.
• Афтершоктар: алғашқы жарты жылда Верныйда 300-ден астам қайталама дүмпу тіркелді, оның 170-ке жуығы қаңтарда болды.

Құрбандар мен қирау

Бағалау комиссиясы 390 адам қаза тапты деп есептеді, геолог Карл Богданович — 452; 740-қа жуық адам жараланды. Ең көп адам қаладан емес, таудан қаза тапты: Үлкен және Кіші Кемин аңғарларында 245 адам, негізінен ауылдарды басқан көшкін мен опырылыс астында қалды. Верный мен маңайындағы станицаларда 44 адам қаза болды.

Богдановичтің есебі бойынша 1094 үй мен 4545 киіз үй қирап, 13 мыңға жуық мал өлді. Верныйда комиссия 616 тұрғын үйді толық қираған деп таныды, тағы 301-і күрделі жөндеуді қажет етті. Кірпіш пен саман үйлер үйіліп қалды, ағаш үйлер шыдады — бұл сабақты қала 1887 жылы-ақ алған еді, бірақ толық меңгермеген.

Қайыңды көлі — сол таңның ізі

Жер сілкінісінің ең танымал «ескерткіші» — «Көлсай көлдері» ұлттық паркіндегі Қайыңды көлі. Әктас көшкіні шатқалды бөгеп, тау өзені ойпатты толтырды: 2000 м биіктікте ұзындығы 400 м-ге жуық, тереңдігі 30 м-ге жуық көл пайда болды. Судан әлі күнге дейін су басқан шыршалардың діңдері шығып тұр — бұл Қазақстандағы экотуризмнің басты нүктелерінің бірі.

Алғашқы соққы емес: 1887 және 1889 жылдар

Кемин жер сілкінісі ширек ғасырда өңірдегі үшінші апат болды.

• Верный жер сілкінісі, 1887 жылғы 9 маусым — магнитудасы 7,3. 332 адам қаза тапты, оның 236-сы Верный мен Алматы станицаларында. Осыдан кейін қалада шикі кірпіштен үй салуға тыйым салынып, пеш орнату ережелері енгізілді — сондықтан 1911 жылы өрт болған жоқ.
• Шелек жер сілкінісі, 1889 жылғы 11 шілде — қазіргі бағалау бойынша магнитудасы 7,9–8,0. Қазіргі Қазақстан, Қырғызстан және Қытай аумағында кемінде 92 адам қаза тапты. 1887 жылдан кейін қайта салынған Верный орташа зардап шекті.

Осы апаттар тізбегі Алматыны посткеңестік кеңістіктегі ең көп зерттелген сейсмикалық қауіпті қалалардың біріне айналдырды: ескі орталықта, «Алтын шаршыда» қаланың дүмпулерден кейін қалай қайта салынғаны әлі де байқалады.

Жарылымды қалай зерттеді

Апаттан кейін бірден тауға профессор Карл Богданович бастаған Геология комитетінің экспедициясы аттанды. Онымен бірге И. М. Карк, Б. Я. Корольков және 1887 бен 1889 жылдардағы жер сілкіністерін сипаттаған Иван Мушкетовтің ұлы Д. И. Мушкетов жұмыс істеді. Олар жүздеген шақырымға созылған жарықтарды аралап, көшкіндер мен ығысуларды құжаттап, салдардың алғашқы карталарын жасады. Сейсмологтар бұл деректерді әлі күнге дейін пайдаланады.

Кеңес кезінде жарылымды далалық түсірілім мен сейсмостанциялар арқылы зерттеді, бүгін оған серіктер қосылды: GPS пен радарлық интерферометрия (InSAR) таулардың баяу деформациясын көрсетеді. Келесі күшті дүмпудің нақты күнін ғылым әлі болжай алмайды, бірақ оның қай жерде және қандай күшпен болуы мүмкін екенін бағалай алады.

Алматының сейсмикалық қауіпсіздігі қазір (2026 жылғы қазан)

Алматы жиі сілкінеді. «Время» газеті келтірген қалалық ТЖД деректері бойынша, қаладан 80 км радиуста жыл сайын 200-ге дейін әлсіз жер сілкінісі болады. Қаланың әр бөлігі үшін ықтимал ең жоғары күш — 9–10 балл.

• 2024 жылғы қаңтар. Шыңжаңның Үштұрпан ауданында, қырғыз шекарасына жақын жерде болған магнитудасы 7,0 жер сілкінісі Алматыға 5 баллдай күшпен жетті. Адамдар түн ортасында көшеге шығып кетті, ал Алматы облысында кемінде 44 ғимарат зақымданды.
• 2024 жылғы наурыз. 4 наурыздағы дүмпудің эпицентрі Алматыдан 55–60 км оңтүстікте, Шу-Кемин аймағында болды. Сейсмолог Алқуат Нұрмағамбетов мұндай оқиғалар жарылымдағы кернеуді арттыруы мүмкін екенін ескертті.
• 2026 жылғы 28 қыркүйек. Екі әлсіз дүмпу болды: екіншісінің эпицентрі қаладан 8 км жерде еді, Қаскелең мен Боралдайда ол 2–3 балл болып сезілді. 112-ге шағым түскен жоқ.

Билік не істеп жатыр:

• Ерте ескерту. ТЖМ-нің Сейсмологиялық бақылаулар мен зерттеулердің ұлттық ғылыми орталығы Алматы маңында автоматты жүйе салып жатыр: қазір 28 станция кезекшілікте, 2026 жылдың соңына қарай 98 станция болуы керек.
• Жарылым картасы және микроаудандастыру. Алматы агломерациясындағы жарылымдарды зерттеу 2026 жылдың желтоқсанына дейін аяқталуға тиіс, 2027–2028 жылдары қаланың сейсмикалық микроаудандастыру картасы жаңартылады. Қай жерде не салуға рұқсат берілетіні осы картаға байланысты.
• Қабылдау пункттері. ТЖД зардап шеккендерге арналған 384 пунктті атайды — олар мектептерде, жоғары оқу орындарында және стадиондарда орналасқан; мекенжайлары карталарда, әкімдік сайттарында және тұрғын үйлердегі QR-тақташаларда бар.

Әлсіз тұсы — тікелей жарылымдардың үстіне салынған үйлер және тұрғын үйді жер сілкінісінен жаппай сақтандырудың әлі күнге дейін іске қосылмауы.

Жер сілкінісі кезінде не істеу керек

• Дүмпу басталса, баспалдақпен жүгірмеңіз және лифтке мінбеңіз. Берік үстелдің астына немесе көтергіш қабырғаның жанына, терезе мен шкафтан алысырақ тығылыңыз.
• Көшеде болсаңыз, ғимараттардан, ағаштардан және электр желілерінен — ең жақын үй биіктігінің кемінде үштен біріндей қашықтыққа алыстаңыз.
• «Дабыл рюкзагын» дайын ұстаңыз: құжаттар, су, қалта шам, дәрі қобдишасы, пауэрбанк, жылы киім.
• Ең жақын қабылдау пунктін үйіңіздегі QR-тақташа арқылы алдын ала біліп алыңыз.
• Ақпаратты мессенджердегі қауесеттен емес, ТЖМ мен әкімдіктің ресми арналарынан тексеріңіз.

Кемин жарылымы еш жаққа кетпейді. Апат пен ауыр күннің айырмасы — сіз тұратын үйдің қалай салынғанында және алғашқы секундтарда не істеу керегін білетініңізде.

Дереккөздер: KNDC — 1911 жылғы Кемин жер сілкінісі, KNDC — 1887 жылғы Верный жер сілкінісі, Wikipedia — 1911 Kebin earthquake, Wikipedia — 1889 Chilik earthquake, Wikipedia — Қайыңды көлі, Zubovich et al., Tectonics (2010) — Тянь-Шаньның GPS жылдамдықтары, Wikipedia — 2024 жылғы Үштұрпан жер сілкінісі, «Время» — Алматының жер сілкінісіне дайындығы, BES.media — ерте ескертудің 98 станциясы, Digital Business — 2026 жылғы 28 қыркүйектегі жер сілкінісі, BES.media — сейсмолог Кемин жарылымы туралы.