Әлемнің жеті кереметі: ежелгі және жаңа — олар не және қайда

Әлемнің жеті кереметі — екі түрлі тізім. Ежелгісін б. з. д. II ғасырда грек авторлары құрастырған: Хеопс пирамидасы, Вавилонның аспалы бақтары, Олимпиядағы Зевс мүсіні, Эфестегі Артемида ғибадатханасы, Галикарнастағы кесене, Родос алыбы және Александрия маягы. Солардың ішінде тек пирамида ғана сақталған. Жаңа тізім 2007 жылы дауыс беру арқылы таңдалды: Ұлы Қытай қорғаны, Петра, Құтқарушы Иса мүсіні, Мачу-Пикчу, Чичен-Ица, Колизей және Тәж-Махал. Төменде әрқайсысы туралы қысқаша: бұл не, несімен қызық және қазір онда не болып жатыр.

Ежелгі әлемнің жеті кереметі

Бұл тізім эллин саяхатшыларына арналған жолсілтеме ретінде пайда болған: гректің theamata сөзі «көруге тұрарлық нәрсе» деген мағынаға жақын. Канондық нұсқасын көбіне ақын Антипатр Сидонскиймен (б. з. д. II ғасыр) байланыстырады. Жеті нысанның бәрі Жерорта теңізі мен Таяу Шығыста орналасқан: гректер әлемнің басқа бөлігін жай ғана білмеген.

Хеопс пирамидасы (Мысыр)

Қолмен ұстап көруге болатын жалғыз ежелгі керемет. Ұлы пирамида Гиза үстіртінде Хефрен мен Микерин пирамидаларының жанында тұр, оны б. з. д. шамамен 2560 жылы перғауын Хуфуға (Хеопсқа) арнап салған.

• Бастапқы биіктігі — шамамен 146,6 м, қазір — 138,5 м шамасында: қаптамасы мен ұшар басы жоғалған.
• Шамамен 2,3 млн тас блок, әрқайсысы орта есеппен 2,5 тонна; жерлеу камерасының үстіндегі гранит тақталар ондаған тонна тартады.
• Қырлары дүниенің төрт тарапына градустың үлесіндей ғана ауытқумен бағытталған.
• Пирамида шамамен 3 800 жыл бойы Жердегі ең биік құрылыс болып қалды.

Жаңалығы: 2025 жылғы 1 қарашада пирамидалардан екі шақырым жерде Үлкен Мысыр музейі ресми ашылды. Онда алғаш рет Тутанхамонның бүкіл коллекциясы — 5 000-нан астам зат — және жасы шамамен 4 600 жыл болатын Хуфудың екі ағаш қайығы бір жерге жиналды. Енді Гизаға сапар — пирамидалар мен әлемдегі басты археологиялық музей бір бағытта.

Семирамиданың аспалы бақтары (Вавилон)

Ең жұмбақ керемет: археологтар оның бар болғанын әлі дәлелдей алмады. Бақтарды грек және рим авторлары — Страбон, Диодор Сицилийский, Квинт Курций Руф — сипаттайды, бірақ вавилондық сына жазуларда олар туралы бір ауыз сөз жоқ. Аңыз бойынша, патша Навуходоносор II (б. з. д. VI ғасыр) оларды туған Мидиясының жасыл тауларын сағынған әйелі Амитиске арнап салдырған. Семирамиданың есімі бұл бақтарға кейін және қателікпен телінген.

Антика сипаттамаларында ағаштар мен гүлдер өскен сатылы террасалар және Евфраттан су көтеретін жүйе айтылады — бәлкім, шынжырлы көтергіштер немесе бұрандалы механизмдер болған. Британ ассириологы Стефани Далли батыл болжам ұсынды: бақтар Вавилонда емес, Ассирия патшасы Синаххерибтің Ниневиясында болған, онда акведуктардың қалдықтары мен бақ бейнеленген рельефтер сақталған. Түпкілікті жауап әлі жоқ.

Олимпиядағы Зевс мүсіні (Грекия)

Б. з. д. шамамен 435 жылы мүсінші Фидий Олимпиядағы Зевс ғибадатханасына — ежелгі Олимпиада ойындары өткен жерге — биіктігі шамамен 12 метр болатын отырған құдайдың бейнесін орнатты. Басы төбеге тиіп тұрғандай еді, замандастары «Зевс орнынан тұрса, шатырды тесіп шығады» деп әзілдеген.

Техникасы — хрисоэлефантин: ағаш қаңқаны піл сүйегі (дене, бет) және алтын (киім, шаш) тақталарымен қаптаған. Оң қолында — жеңіс құдайы Ника, сол қолында — бүркіт қонған скипетр. Археологтар Фидийдің шеберханасын және киімнің алтын қатпарларына арналған қалыптарды тапқан. Мүсіннің тағдыры белгісіз: бір нұсқа бойынша, оны Константинопольге апарған, сонда шамамен 475 жылы Лавс сарайындағы өртте жойылған.

Эфестегі Артемида ғибадатханасы (Түркия)

Эфестегі (қазіргі Түркияның батысы) зәулім мәрмәр ғибадатхананы б. з. д. шамамен 550 жылы Лидия патшасы Крездің қатысуымен сала бастаған — есімі байлықтың синониміне айналған сол Крез. Үлкен Плинийдің мәліметінше, ғибадатхананың ұзындығы шамамен 115 метр, ені 55 метрдей болған, ал әрқайсысының биіктігі 18 метрдей 127 бағанасы болған.

Ғибадатхана тек киелі орын емес, банк сияқты да қызмет атқарған: мұнда қазына мен ақша сақталған. Б. з. д. 356 жылы оны атағы шығу үшін Герострат деген біреу өртеп жіберген. Эфестіктер оның есімін атауға тыйым салды, бірақ бұл көмектеспеді: «Геростраттың даңқы» деген тіркес жалпы есімге айналды. Ғибадатхана қайта салынды, кейін б. з. III ғасырында оны готтар тонады, ал тастарын басқа құрылыстарға тасып әкетті. Бүгін керемет тұрған жерде сынықтардан құрастырылған жалғыз баған ғана бар.

Галикарнастағы кесене (Түркия)

Кария билеушісі Мавсолдың зиратын б. з. д. шамамен 350 жылы Галикарнаста — қазіргі түрік Бодрумында — салып бітірді. Тапсырыс берген — оның жесірі әрі қарындасы Артемисия II. Биіктігі шамамен 45 метр құрылыс биік іргетастан, колоннадан және ұшында мәрмәр квадригасы бар сатылы пирамида тәрізді шатырдан тұрған. Мүсіндерін Грекияның ең үздік шеберлері — Скопас, Бриаксис, Леохар және Тимофей жасаған.

«Мавзолей» сөзі осыдан шыққан. Ғимарат мың жарым жылдан астам тұрды, оны жер сілкіністері қиратты, ал XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басында госпитальер рыцарьлар қалған тастарды Бодрумда әлі күнге тұрған Әулие Петр қамалына пайдаланды. Аман қалған мүсіндердің бір бөлігі Британ музейінде сақтаулы.

Родос алыбы (Грекия)

Күн құдайы Гелиостың биіктігі шамамен 33 метр қола мүсіні — тұғырсыз Бостандық мүсінімен шамалас. Родостықтар оны б. з. д. шамамен 280 жылы б. з. д. 305–304 жылдары аралды нәтижесіз қоршаған Деметрий Полиоркетті жеңгенінің құрметіне орнатты. Шамамен 12 жыл салды, қаржының бір бөлігі жау тастап кеткен қоршау техникасын сатудан түскен.

Ең қысқа ғұмырлы керемет: б. з. д. шамамен 226 жылы жер сілкінісі мүсінді тізесінен сындырды. Сынықтары жерде 900 жылдай жатты — Плиний жазғандай, Алыптың бас бармағын құшақтай алатын адам сирек болған. Айлақ кіреберісінің үстінде «аяғын алшақ басып» тұрған атақты бейне — кейінгі қиял: мүсінді олай орнату техникалық тұрғыда мүмкін болмаған.

Александрия маягы (Мысыр)

Александрия маңындағы Фарос аралындағы маякты Птолемей I кезінде бастап, б. з. д. шамамен 280 жылы Птолемей II тұсында аяқтаған. Биіктігі әртүрлі бағалаулар бойынша 100 метрдей және одан да көп: үш қабат (шаршы негіз, сегіз қырлы ортаңғы бөлік, цилиндр мұнара) және ұшында от. «Фарос» сөзі роман тілдерінде әлі күнге маяк дегенді білдіреді — француздың phare, итальянның faro сөздері.

Маяк шамамен 1 600 жыл тұрып, XIV ғасырдағы бірнеше жер сілкінісінен кейін құлады. 1477 жылы сұлтан Қайтбай оның орнына ішінара сол тастардан бекініс салды. Маяктың қалдықтарын 1994 жылы француз археологтары айлақтың түбінен тапты. Ал 2025 жылғы шілдеде PHAROS жобасының (CNRS) командасы теңіз түбінен 22 ірі блок көтерді — олардың арасында салмағы 70–80 тонна болатын салтанатты кіреберістің бөліктері бар. Оларды сканерлеп, маяктың цифрлық моделін жасайды: ол қалай салынғанын және неге құлағанын түсінгісі келеді.

Әлемнің жеті жаңа кереметі

Жаңа тізімді кәсіпкер Бернар Вебердің швейцариялық New7Wonders қоры ойлап тапты. Дауыс беру интернет пен SMS арқылы өтті, қорытындысы 2007 жылғы 7 шілдеде Лиссабонда жарияланды. Ұйымдастырушылар 100 млн-нан астам дауыс жиналғанын мәлімдеді. ЮНЕСКО-ның жобаға қатысы жоқ, ол одан алшақ тұрды: бұл ғылыми рейтингтен гөрі ауқымды халықтық сыйлыққа жақын. Пирамидалардың орын үшін «таласуына» Мысыр наразы болды — ақыры Хеопс пирамидасы конкурстан тыс құрметті мәртебе алды.

Ұлы Қытай қорғаны (Қытай)

Бұл бір қабырға емес, екі мың жылдан астам салынған бекіністер жүйесі. Алғашқы учаскелері б. з. д. VII–V ғасырларда пайда болды, бірінші император Цинь Шихуанди (б. з. д. III ғасыр) оларды біріктірді, ал мұнаралары бар ең танымал кірпіш бөліктері Мин әулеті кезінде (XIV–XVII ғасырлар) салынды.

Қытай билігінің 2012 жылғы ресми өлшеуі бойынша, барлық учаскелердің жалпы ұзындығы — 21 196 км. Қорғанды ғарыштан жай көзбен көруге болады деген танымал миф — жалған: ол тым тар, мұны қытай ғарышкерлері де растаған. Бейжіңге ең жақын туристік учаскелер — Бадалин (ең көп адам баратын) және Мутяньюй (тынышырақ).

Петра (Иордания)

Иорданияның оңтүстігінде қызғылт-қызыл жартастарды ойып салынған қала. Набатейлердің астанасы шамамен б. з. д. I ғасырдан бастап хош иісті заттар мен дәмдеуіштердің керуен саудасының арқасында гүлденді. Набатейлер әр тамшы суды жинай білген: каналдар, цистерналар мен бөгеттер шөл ортасында ондаған мың адамның өмір сүруіне мүмкіндік берген.

Ең танымал қасбеті — Эль-Хазне («Қазынахана»), оған ұзындығы шамамен 1,2 км тар Сик шатқалы апарады. Оны көпшілік «Индиана Джонс және соңғы крест жорығы» фильмінен көрген. Тағы бір шыңы — Эд-Дейр монастыры, оған 800-дей баспалдақ апарады. Жер сілкіністері мен сауда жолдарының ауысуынан кейін қала қаңырап қалды, ал Еуропа үшін оны 1812 жылы швейцариялық Иоганн Буркхардт қайта ашты.

Құтқарушы Иса мүсіні (Бразилия)

Тізімдегі ең жас керемет: Корковаду тауының басындағы (Рио-де-Жанейродан шамамен 700 м биікте) мүсін 1931 жылы ашылды. Мүсіннің өз биіктігі — 30 метр, тұғырымен — 38 метр, қолдарының ұзындығы — 28 метр. Темірбетон қаңқасы мыңдаған үшбұрышты сабын тас — стеатит — плиткаларынан жасалған мозаикамен қапталған, сондықтан мүсін ақшыл түсті және күнде жұмсақ жалтырайды.

Жобаның авторы — бразилиялық инженер Эйтор да Силва Коста, бетін румын мүсіншісі Георге Леонида жасаған, ал модельмен француз Поль Ландовски жұмыс істеген. Мүсінге жылына бірнеше рет найзағай түседі, сондықтан оны үнемі қалпына келтіріп отырады.

Мачу-Пикчу (Перу)

Анд жотасында шамамен 2 430 метр биіктікте XV ғасырда салынған инктер қаласы — бәлкім, император Пачакутектің резиденциясы болған. Испандар оны таппай қалды, сондықтан қала басқаларына қарағанда жақсы сақталған. Әлемдік ғылым үшін оны 1911 жылы америкалық Хайрам Бингем ашты, дегенмен жергілікті шаруалар бұл жерді жақсы білген.

Тастар ерітіндісіз соншалық тығыз қиыстырылған, арасына пышақтың жүзі де кірмейді, ал террасалар мен дренаж әлі күнге жұмыс істейді. Бүгінгі басты мәселе — туризм. 2025 жылғы қыркүйекте New7Wonders қоры Мачу-Пикчу жаңа керемет мәртебесінен айырылуы мүмкін екенін ашық ескертті: туристердің шамадан тыс көптігі, билет сатудағы олқылықтар, қирандыларға баратын автобустар төңірегіндегі дау және мыңдаған туристі Агуас-Кальентес кентінде қамап қойған наразылықтар. 2025 жылы 1,5 млн-нан астам келуші күтілген. Белгілі бір бағыттар мен кіру уақытына билетті алдын ала алған дұрыс.

Чичен-Ица (Мексика)

Юкатан түбегіндегі майялардың ең ірі қалаларының бірі, гүлденген кезеңі — шамамен IX–XII ғасырлар. Басты жұлдызы — биіктігі 30 метрдей Кукулькан пирамидасы (Эль-Кастильо), шын мәнінде тас күнтізбе: төрт жағының әрқайсысында 91 баспалдақ және үстіңгі алаң — барлығы 365, жылдағы күндер санындай.

Көктемгі және күзгі күн мен түннің теңелуі күндері кертпештердің көлеңкесі солтүстік баспалдақтың жақтауына түсіп, етектегі тас басқа қарай жылан жылжып келе жатқандай көрінеді. Бұл күндері мұнда мыңдаған адам жиналады. Бір туристің құлап қаза табуынан кейін 2006 жылдан бері пирамидаға шығуға тыйым салынған.

Колизей (Италия)

Флавийлер амфитеатрын император Веспасиан тұсында шамамен 70–72 жылдары сала бастап, 80 жылы оның ұлы Тит кезінде ашты — ойындар 100 күнге созылған. Ішіне әртүрлі бағалаулар бойынша 50–80 мың көрермен сыйған. Мұнда гладиаторлар шайқасы, аң аулау және көпшілік алдындағы жазалау өткен.

Арена астында — гипогей: аңдар мен жауынгерлерді тікелей құмға шығаратын дәліздер, торлар мен көтергіштерден тұратын екі қабатты лабиринт. Көрермендердің үстіне флот теңізшілері веларий шатырын керген. Колизей жер сілкіністерінен зардап шегіп, кейін ғасырлар бойы тас кені ретінде пайдаланылды — оның травертині Римнің сарайлары мен соборларына кетті. Бүгінде бұл Италиядағы ең көп баратын ескерткіштердің бірі, жоғары маусымда билеттер алдын ала таусылады.

Тәж-Махал (Үндістан)

Аградағы ақ мәрмәр кесенені Ұлы Моғолдардың падишасы Шаһжаһан 1631 жылы он төртінші баласын босанғанда қайтыс болған әйелі Мұмтаз-Махалдың құрметіне салдырған. Негізгі ғимарат шамамен 1643 жылға, бүкіл кешен 1653 жылға қарай бітті. Құрылыста империяның түкпір-түкпірінен және одан тыс жерлерден келген 20 мыңдай шебер жұмыс істеді.

Әсердің құпиясы — мінсіз симметрияда, асыл тастармен әшекейлеуде және ұзын бассейндегі шағылысуда. Мәрмәр күн бойы түсін өзгертеді: таңертең қызғылт, күндіз ақ, кешке алтын түсті. Басты қауіп — түтінді тұман: ауаның ластануынан мәрмәр сарғаяды, оны мезгіл-мезгіл арнайы балшық маскасымен тазартады, ал кешенге 500 метрден жақын бензин және дизель қозғалтқышты көліктерді жібермейді — тек электр көлігі жүреді.

Бұл тізімдер бізге не үшін әлі керек

Ежелгі кереметтер өлшемімен және инженерлік батылдығымен таң қалдырды — краны мен болаты жоқ дәуір өлшемімен. Жаңалары әрқайсысы тұтас өркениеттің символына айналуымен әсер етеді. Бірақ екі тізімнің басты сабағы ортақ: ежелгі жеті кереметтің алтауы жер сілкінісінен, өрттен және оларды тасқа бөлшектеген адамдардан жойылды. Бүгін басты қауіп — соғыс та, табиғат апаты да емес, миллиондаған турист. Сондықтан қандай да бір керемет сіздің «қырыққа дейін көру керек» тізіміңізде болса, кіру ережелерін алдын ала тексеріп, сапарды кейінге қалдырмаңыз.

Дереккөздер: UNESCO — Мемфис және Гиза некрополі, Wikipedia — Үлкен Мысыр музейі, Archaeology — Александрия маягы блоктарын көтеру (2025), CNN — New7Wonders қорының Мачу-Пикчу туралы ескертуі, Britannica — Әлемнің жеті кереметі.