Сәуле Досжан

Сәуле Досжан қазақ отбасыларында көп уақыт сыбырлап қана айтылған тақырыптарға қалам тартады. Некесіз туған балалар, жетімдік, «жеті ата» бағасы, ядролық полигонның жаралары — оның кітаптарының өзегі осы. «Өмір бәйтерегі» романы әуелі әңгіме болып басталды. Кейін ағылшын тілінде Лондонда жарық көрді, авторына айына $500 өмірлік төлем беретін «Меценат» сыйлығын әкелді, ал 2025 жылы түрік тілінде сөйледі. Ақын, журналист, парламенттің бұрынғы қызметкері алпыстан асқан шағында әдеби өмірінің ең шулы кезеңін бастан өткеріп жатыр.

Шыққан ортасы және отбасы

Сәуле Досжан 1959 жылы 2 қыркүйекте Алматы облысы Ұйғыр ауданының Ақтам ауылында туған. Мектепті үздік бітірді. Кейін аудан оған құрметті азамат атағын берді.

Ол ерте жаза бастады. Алғашқы өлеңдері мен мақалалары аудандық газеттерде 1974 жылы шықты — ол кезде 14 жаста еді. Өзі де қаламды шындап дәл осы жаста қолға алғанын айтады.

Сәуле Досжанның жұбайы — 1999–2001 жылдары Қазақстанның қорғаныс министрі болған Сат Тоқпақбаев. Отбасында үш бала бар.

Білімі және журналистика

1987 жылы Досжан Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірді. «Социалистік Қазақстан» (бүгінгі «Егемен Қазақстан») газетінде және Қазақ радиосында істеді.

Кейін «Қазақ тілі мен әдебиеті» газетіне ауысып, бас редактордың орынбасары болды. Түйіндемесіндегі тағы бір жол — «Ұлағат» журналының алғашқы редакторы.

Парламент пен министрлік

Әдебиет Досжан үшін ұзақ уақыт кешкі шаруа болып қала берді. Негізгі жұмысы мемлекеттік қызмет еді. The Astana Times мәліметінше, ол ширек ғасыр парламентте, он жылдай Денсаулық сақтау министрлігінде еңбек еткен. Wikipedia деректері бойынша, 2003 жылдан Мәжіліс аппаратының аға қызметкері болған.

Денсаулық сақтау саласындағы тәжірибесі кейін прозасына тікелей әсер етті. Оның басты сюжеттерінің бірі Қазақстандағы алғашқы жүрек трансплантациясына арналған.

Өлеңнен прозаға

Досжан ақын ретінде бастаған. Өлеңдері «Аудитория», «Тоғыз кілт», «Қарлығаш» жинақтарында жарияланды, «Жігер» фестивалінде жеңді. Алғашқы жеке кітабы — 2000 жылғы өлеңдер жинағы. Оның 20-ға жуық өлеңіне ән жазылған, «Маймақ қаз» мультфильмінің де авторы.

2000 жылдардың ортасынан бастап проза басты орынға шықты. «Проза менімен бірге өмір сүреді, ал поэзия — анда-санда соғып кететін қонақ», — деп түсіндірді ол The Astana Times-қа.

Басты кітаптары

• Өлеңдер жинағы (2000) — алғашқы кітабы.
• «Үшінші есіктің құпиясы» (2006) — алғашқы проза кітабы.
• «Менің оғаш жүрегім» (2015, орысша басылымы — 2016) — 2012 жылы 8 тамызда жасалған Қазақстандағы алғашқы жүрек трансплантациясы туралы тарихи роман. Кітап дәрігерлерге арналған.
• «Бейбақтың трагедиясы» (ағылшынша басылымы — 2018) — некесіз туғаны үшін күйеу ретінде қабылданбаған хирург Нұржан мен оның анасы Мәрзия туралы повесть. Өзегінде — «жеті ата» дәстүрі. Ағылшын тіліне Елден Сарыбай аударды, британдық Hertfordshire Press басып шығарды.
• «Қасірет пен тағдыр» және «Орындалмаған үміт» (2020) — Семей ядролық полигоны туралы дилогия: сынақтар адамдардың денсаулығына, табиғатқа және тұтас әулеттердің тағдырына қалай соққы болды.
• «Өмір бәйтерегі» — Нұржан хикаясынан өсіп шыққан роман. Жетімдік, жалғыздық, отбасы абыройы және ата-ананың бала тағдырына ықпалы. Кітап Лондонда шықты, 2024 жылы «Меценат» сыйлығын алды, 2025 жылы түрікше аудармасы жарық көрді.

Досжанның шығармалары орыс, ағылшын, неміс, француз, испан, араб, жапон және қырғыз тілдеріне аударылған. Өз сөзінше, кезекте — «Өмір бәйтерегінің» қырғыз және башқұрт тілдеріндегі басылымдары.

Лондон және Букер

2018 жылдың қазан айының басында британдық Hertfordshire Press баспасы Досжанның повестер жинағын ағылшын тіліндегі аудармасымен 2019 жылғы Халықаралық Букер сыйлығына ұсынды. Kazinform бұл туралы кеңінен жазды. Бұл лонг-листке ену емес, баспаның ұсынымы ғана еді. Бірақ қазақ тіліндегі проза үшін Лондонда жарық көрудің өзі елеулі оқиға болды.

2018 жылдың қарашасында оның кітаптары Берлин мемлекеттік кітапханасы жанындағы Қазақ мәдениеті мен әдебиеті орталығына табысталды.

Оның күші неде

• Тыйым салынған тақырыптар. Некесіз туу, суррогат ана болу, ядролық сынақтардың зардабы — Досжан көп адам айналып өтетін тақырыптарды таңдайды.
• Деректі негіз. Алғашқы жүрек трансплантациясы мен Семей полигоны — ол прозаға айналдырған шынайы оқиғалар.
• Ұлттық код. Кітаптары «жеті ата» сияқты қазақ дәстүрлеріне сүйенеді. Бірақ оларды Лондонда да, Анкарада да түсінеді.
• Табандылық. «Өмір бәйтерегі» әңгімеден повеске, одан үлкен романға дейінгі жолдан өтті.

Марапаттары

• 2001 — Әнуар Байжанбаев атындағы сыйлық
• 2015 — «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағы
• 2017 — Ашық Еуразия әдеби фестивалі мен кітап форумының әдебиет номинациясында үшінші орын
• 2024 — «Өмір бәйтерегі» романы үшін «Меценат» әдеби сыйлығы
• «Парасат» ордені, «Алаш» халықаралық әдеби сыйлығы
• Парламенттің 10 жылдығы, Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығы және Тәуелсіздіктің 25 жылдығы медальдары

«Меценат» сыйлығы

«Меценат» — Қазақстан үшін ерекше марапат. Жеңімпаз бір реттік сома емес, өмір бойы ай сайын $500 алады. Сыйлықты бюджет емес, жеке демеуші қаржыландырады, ал жүлделі кітаптар шет тілдеріне аударылады. 2024 жылдың қыркүйегінде Досжан үшінші маусымның жеңімпазы атанды, екінші жүлде Темірлан Қылышбекке бұйырды. Одан бұрын сыйлықты Шархан Қазығұл (2022) мен Тұрысбек Сәукетаев (2023) алған. Одан кейін — Әлихан Жақсылық (2025) пен Есболат Айдабосын (2026).

Қызықты деректер

• Алғашқы жарияланымдары — 14 жасында, аудандық газетте.
• Өзі айтқандай, «Өмір бәйтерегі» қысқа әңгіме болып басталған. Ол романды жеті жыл жазды.
• Қазақстан Жазушылар одағының, Журналистер одағының және Халықаралық жазушы әйелдер гильдиясының мүшесі.
• Қазақстан Президенті жанындағы Ұлттық құрылтайдың құрамында болған.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

2025 жылдың мамырында «Өмір бәйтерегінің» түрікше аудармасы Анкарадағы Түркия Президенттік кітапханасында таныстырылды. Тұсаукесерге кітапхана директоры, ТҮРКСОЙ өкілі, түрік зиялылары мен қазақстандық дипломаттар келді. «Мен үшін бұл — үлкен қуаныш әрі жауапкершілік», — деді Досжан.

Қазір роман қазақ, орыс, ағылшын және түрік тілдерінде бар. Кезекте — қырғыз және башқұрт тілдеріндегі аудармалар.

Дереккөздер: Wikipedia — Saule Doszhan, The Astana Times — проза мен аудармалар туралы сұхбат, Kazinform — Букер сыйлығына ұсынылуы, Eurasian Creative Guild — The Tragedy of a Bastard, ҚазҰУ — ядролық сынақтар туралы дилогия, Kazinform — Анкарадағы тұсаукесер, 24.kz — «Өмір бәйтерегі» Анкарада, Kazinform — «Меценат» сыйлығы, Inbusiness.kz — «Меценаттағы» жеңіс (2024), 24.kz — «Меценат» лауреаттары