Роза Мұқанова

Роза Мұқанова мойымайтын әйелдер туралы жазады. Олардың бірі — өмірін ядролық сынақтар ойран еткен қыз, бірі — «Сарра» мен «Бопай ханым» пьесаларының кейіпкерлері, енді бірі — ақын Фариза Оңғарсынова. Оның пьесасы елдің бас драма театрының сахнасына осыдан отыз жылдай бұрын шықты. Әңгімесінің желісімен Сатыбалды Нарымбетов фильм түсірді, ал «Сарра» драмалық жинағы оған Абай атындағы Мемлекеттік сыйлық әкелді. 2024 жылы жазушы 60 жасқа толды. Сол жылы Астанадағы халықаралық театр фестивалі толығымен оның драматургиясына арналды.

Шыққан тегі мен балалық шағы

Роза Қажығалимқызы Мұқанова 1964 жылы 14 қазанда Үржар ауданының Көлденең ауылында туған. Кейін елдің шығысы оның прозасына тікелей енеді: ең танымал әңгімесінің басты кейіпкері — тағдырын ядролық сынақтар жаралаған қыз.

Отбасы туралы Мұқанова көпшілік алдында көп айтпайды, ашық дереккөздерде де бұл жайлы мәлімет жоқ.

ҚазМУ-дың журфагы және алғашқы жұмыс: 1980 жылдар

1987 жылы ол Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірді. Бүгін бұл — әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. Алғашқы жұмысы редакцияда емес, музейде болды: Мұқанова Орталық музейдің әдебиет және өнер бөліміне келді.

1989 жылы-ақ ол Қазақстан Жазушылар одағына ауысып, көркем аударма алқасында редактор болып істеді. Сол жылы «Жалын» журналы оған Төлеген Айбергенов атындағы сыйлықты берді. Жас автор үшін бұл алғашқы маңызды белгі еді: оны байқады.

Проза: «Жарық дүниеден» шығармалар жинағына дейін

Алғашқы кітабы — «Жарық дүние» 1994 жылы «Жалын» баспасынан шықты. Одан кейін мына жинақтар жарық көрді:

• «Дүние кезек» (1997);
• «Құдірет-Кие» (2000);
• «Муза» (2004);
• «Шатыр астындағы Мен» (2008).

2007 және 2014 жылдары оның көп томдық шығармалар жинағы басылды. Мұқанованың прозасында қысқа да әсерлі хикаялар ерекше орын алады: «Мәңгілік бала бейне», «Қызжылаған», «Муза». Олардың көбі кейін сахнаға өзі сұранып тұрды.

«Мәңгілік бала бейне»: Лейла, театр және кино

Мұқанованың басты шығармасы — «Мәңгілік бала бейне». Орыс тілінде қойылым «Ангел с дьявольским лицом» деген атпен жүрді. Кейіпкер Лейла ядролық сынақтардан зардап шеккен адамдардың бейнесіне айналды. Мұқанова бұл қасірет туралы ұранмен емес, бір қыздың тағдыры арқылы айтты.

1996 жылы пьесаны Алматыдағы Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық академиялық драма театры қойды. Спектакль репертуарда көп жыл тұрды. Осы хикая бойынша режиссер Сатыбалды Нарымбетов «Лейланың дұғасы» фильмін түсірді, фильм халықаралық деңгейде танылды.

Хикаяның театрдағы екінші өмірі де бар: «Қызжылаған» инсценировкасын Астанадағы Жас көрерменнің музыкалық театры қойды. Ал «Қазақфильм» 2001 жылы оның шығармасы бойынша «Қыз жылаған» картинасын шығарды.

Драматург: Әуезов, Сарра, Бопай, Фариза

Алғашқы табыстан кейін Мұқанова драматургияға біртіндеп ойысты. 1997 жылы ол Мұхтар Әуезовтің «Қаралы сұлу» повесін Балалар мен жасөспірімдердің мемлекеттік академиялық театрына инсценировкалады. Одан кейін өз пьесалары келді. Олардың дені мінезі мықты әйелдер туралы.

• «Сарра» — премьерасы 2016 жылы өтті. 2020 жылы Мұқановаға Мемлекеттік сыйлық дәл осы атаудағы драмалық жинағы үшін берілді.
• «Бопай ханым» — Президент мерейтойлық құттықтауында атап өткен пьесалардың бірі, Teatr All фестивалінде көрсетілді.
• «Фариза» — ақын Фариза Оңғарсынованың 80 жылдығына арналған спектакль. Премьерасы 2019 жылы 8 қыркүйекте Әуезов театрында өтті. Фаризаны Назгүл Қарабалина, Мұқағали Мақатаевты Қуандық Қыстықбаев ойнады.
• «Мысықтар патшалығы» — республикалық драматургтер байқауының екінші сыйлығы.
• «Муза» — «Дегдар» қорының байқауында екінші сыйлық алды.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев мерейтойлық құттықтауында мұны қысқа айтты: жазушы «батыр ана, қоғам қайраткері әйел бейнелерін шебер жеткізеді». Оның пьесалары тек Қазақстанда ғана қойылған жоқ: 2024 жылғы фестивальде оларды Қырғызстан мен Әзербайжан театрлары да көрсетті.

Қызметі мен ұстаздығы

Әдебиет Мұқанованың жалғыз жұмысы емес. Ол Ақпарат министрлігінде істеді, ал 2007 жылдан бері Парламент Сенатының аппаратында жұмыс істейді. Сонымен қатар Астанадағы Қазақ ұлттық өнер университетінде драматургиядан сабақ береді, профессор атағы бар.

Бәріне қалай үлгеретінін Мұқанова 2017 жылы «Әдебиет порталына» әзілмен түсіндірді: ол «түйедей жүк арқалап жүр», ал жазуға түнде отырады.

Оның күші неде

Мұқанова үлкен тақырыпты жеке адамның тағдырына сыйғыза алады. Ядролық полигон оның шығармасында статистика емес, Лейла есімді бір қыз. Үлкен тарих та оқулық емес, тірі Сарра, Бопай мен Фариза. Сондықтан театрлар оның мәтіндерін құштарлықпен алады: онда рөл де, тартыс та, ойнауға қызық әйел де бар.

Өз ұстанымын ол қарапайым айтады: «Жазушы оқырманға және халыққа қызмет етуі керек».

Аудармалар

Оның бір әңгімесі араб тіліне аударылып, 2015 жылы БҰҰ-ның алты ресми тіліндегі антологияға енді. 2024 жылдың қарашасында түріктің Bengü баспасы Сабина Саидтың аудармасымен «Seçme Tiyatrolar» («Таңдамалы пьесалар») жинағын шығарды. Кітапқа «Сарра», «Бопай ханым», «Фариза» және басқа пьесалар кірді. Сол аудармашы Мұқанованың шығармашылығы туралы кітапты да түрік тілінде шығарды.

Марапаттары

• «Жалын» журналының Т. Айбергенов атындағы сыйлығы (1989);
• «Алаш» халықаралық әдеби сыйлығы (2002);
• Франц Кафка медалі, Прага (2011);
• Абай атындағы Қазақстан Республикасының әдебиет және өнер саласындағы Мемлекеттік сыйлығы — «Сарра» драмалық шығармалар жинағы үшін (2020);
• «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағы;
• Қазақстан Жастар одағының сыйлығы, Жазушылар одағының сыйлығы, мемлекеттік грант (2008).

Мерейтой және бүгін (2024–2026)

2024 жылдың күзі Мұқанова үшін нағыз бенефиске айналды. 28 қазан мен 3 қараша аралығында Астанада оның драматургиясына арналған III Халықаралық Teatr All театр фестивалі өтті. Фестивальді Әуезов театры сол «Мәңгілік бала бейне» спектаклімен ашты.

30 қазанда «Роза Мұқанова шығармашылығы: әдебиет, театр, кино» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы болды. Оған Түркия, Мысыр, Германия және Өзбекстан ғалымдары қатысты. Сонда оның пьесаларының түрікше жинағы таныстырылды. Қ. Қуанышбаев атындағы театрдағы салтанатта Президенттің құттықтауын Сенат төрағасы Мәулен Әшімбаев оқыды. Ол жазушының шығармашылығын «қазақ әдебиетінің қазынасына айналған нағыз классика» деп атады.

Бүгін Мұқанова драматургиядан сабақ беруді жалғастырып жүр, ал оның пьесалары қазақстандық театрлардың репертуарынан түспей келеді.

Дереккөздер: Ұлттық кітапхана, «Есімдер» — өмірбаяны, Казахстанская правда — жазушының 60 жылдығына, Казахстанская правда — Президенттің құттықтауы, 24.kz — мерейтойлық конференция, 24.kz — Teatr All фестивалі, Sputnik Қазақстан — 2020 жылғы Мемлекеттік сыйлық лауреаттары, Kazinform — «Фариза» премьерасы, Kitapyurdu — пьесалардың түрікше басылымы, Әдебиет порталы — 2017 жылғы сұхбат