Ханбибі Есенқарақызы

«Нұрқамалды» Қазақстанда бірнеше буын біледі. Бірақ махаббат туралы бұл әннің сөзін композитордың әйелі жазғанын, оның өзі күйеуінің басқа әйелге ғашық болғанын білгенде қолына қалам алғанын көп адам білмейді. Ханбибі Есенқарақызы — Сарыағаштан шыққан ақын, «Нұрқамал» мен «Алтынай» әндерінің сөзін жазған. Ол 14 жыл Саяси қуғын-сүргін құрбандары музейін басқарды, Алаш қайраткерлерінің «Ақ жол» газетін 25 том етіп қайта шығарды. 2024 жылы оның әні туралы фильм түсірілді, ақынның өзі 75 жасқа толды.

Шыққан жері

Ханбибі Есенқарақызы 1949 жылы 30 маусымда Оңтүстік Қазақстан (қазіргі Түркістан) облысының Сарыағаш ауданында туған. Abai.kz дерегінше, азан шақырып қойған аты — Ханбөбек. Кейін жерлестері оны «Хан-апа» атап кетті. «Казахстанская правда» газетіндегі ол туралы мақала да осылай аталады.

Білімі және алғашқы өлеңдері (1968–1972)

Ол диплом алмай тұрып-ақ жұмыс істей бастады. Оқып жүргенде Макаренко атындағы мектепте сабақ берді. 1968–1972 жылдары Сарыағаштың «Қызыл ту» және «Красное знамя» газеттерінде әдеби қызметкер болды. 1972 жылы Шымкент педагогикалық институтының филология факультетін сырттай бітірді.

Сол 1972 жылы алғашқы жыр кітабы — «Қанат қақты» жарық көрді. Диплом мен тұңғыш кітап бір жылға тұспа-тұс келді.

Облыстық мәдениет және радио (1973–1989)

Институттан кейін Ханбибі облыстық мәдениет саласына келді. 1973 жылдан облыстық халық шығармашылығы орталығында істеді, 1970-жылдардың екінші жартысында радиода редактор болды. Осы жылдары кітаптары да шыға берді: «Бұлтсыз аспан» (1978), «Жұлдызым» (1982), «Жангүлім» (1989).

1987 жылы ол «Қайырымдылық және денсаулық» қорын, 1989 жылы облыстық «Қазақ тілі» қоғамын басқарды. Бұл 1980-жылдардың соңы еді, қазақ тілі мәселесі қоғамның басты тақырыбына айналған кез.

«Нұрқамал» (1988): қызғаныштан туған ән

Ең танымал әні 1988 жылы жазылды. Әнін күйеуі, композитор Тұрдықылыш Ізтаев шығарды. Әнді әйгілі еткен орындаушы — Жұбаныш Жексенұлы.

Әннің тарихы оңай емес, Ханбибі мұны жасырмайды. Tengrinews жазғандай, ол күйеуінің Нұрқамал есімді жас әйелге ғашық болғанын білді. Ол кезде отбасында үш бала бар еді. Ханбибі күйеуінің атынан өлең жазып, оған: «Айтқың келгені осы ма еді?» — деп ұсынды.

Әннің кейіпкері — шын адам, Нұрқамал Сейітжанова. Tengrinews дерегінше, ол Торғай және Ақмола облыстарында мәдениет бөлімдерін ұзақ жыл басқарған. Композитор мен әйелі онымен Шымкент маңында демалыс кезінде танысқан.

Кейін Ханбибі Informburo-ға былай деді: «Өзімді жеңдім де, сөзін жазып бердім. Оған өкінбеймін». Тағы бір сөзі: «Үшеуміз де қалай бармыз, солай қалдық қой».

«Алтынай» (1991) және басқа әндер

Екінші үлкен ән Қырғызстанда туды. 1991 жылы Ханбибі Ош қаласына Құрманжан датканың 180 жылдығына барды. Сонда ол ірі зауыттың директоры Алтынай Сулаймановамен танысты. Ақынның айтуынша, Алтынай тек шенеунік емес, жүрегі жұмсақ, мейірімді жан болған. Қайтар жолда Ханбибі оны ойынан шығара алмады. Өлең осылай туды.

«Алтынайдың» әнін сазгер Құралай Сәтмұхамбетова жазды. Ән халыққа тарап кеткені сонша, Ханбибі nege.kz-ке айтқандай, бір ауыл тойында оны орындаған жігіт «бұл кімнің әні?» дегенде «менің әнім» деп жауап берген. «Нұрқамал» туралы да осындай сөз шықты: әлеуметтік желіде оны композитор Арман Қайназаровқа телігендер болды. Ақын мұны жоққа шығарады: әні — күйеуінікі, сөзі — өзінікі.

Оның сөзіне жазылған басқа әндер:

• «Қадиша»
• «Дос іздедім»
• «Көңілгүл»
• «Махаббат өмірлері»

Мәдениет басшысы (1992–2003)

1992–1994 жылдары Ханбибі Шымкенттегі облыстық мәдениет басқармасын, 1994–2003 жылдары облыстық филармонияны басқарды. «Казахстанская правда» дерегінше, ол филармонияның ғимаратын қайтарып алды. Қазір филармония Шәмші Қалдаяқов есімімен аталады. Халықаралық «Түркістан» оркестрін құру да оның бастамасы. Ол «Мүшайра» ақындар сайыстарын да ұйымдастырды.

Кітаптары да тоқтаған жоқ: «Жан айқайы» (1993), «Махаббатым — мәңгілік» және «Шындыққа қарай жүздім мен» (1997), «Жыр кітабы» мен «Сыр кітабы» (1999).

Қуғын-сүргін музейі және Алаш мұрағаты (2003–2017)

2003 жылы ол облыстық Саяси қуғын-сүргін құрбандары музейін басқарып, 2017 жылға дейін істеді. Ол келгенде қорда 2,5 мың жәдігер бар еді. Оның тұсында қор 14 мыңға жетті. Музей шалғай аудандарға көшпелі көрмелер апарды, «Саяси қуғын-сүргін құрбандарына тағзым» атты республикалық ғылыми конференция өткізді.

Одан кейін ақыннан ешкім күтпеген жұмыс басталды. «Казахстанская правда» жазғандай, Фариза Оңғарсынова оған: «Сен ғалым да, тарихшы да емессің, архивте не бітіресің?» — деген. Ханбибі бәрібір Мәскеу, Ташкент, Алматы архивтеріне барды.

• «Шолпан» журналы. 1922–1923 жылдары Ташкентте шыққан сегіз нөмір. 2008 жылы ол оларды Өзбекстанның мемлекеттік архивінен алып келді, мәтіндер араб әрпінен кириллицаға аударылып, 2010 жылы басылды. Журналда Мұхтар Әуезов, Әбубәкір Диваев, Санжар Асфендияров жазған.
• «Ақ жол» газеті. 1920–1926 жылдары аптасына үш рет шыққан, редакторы — Сұлтанбек Қожанов, авторлары арасында Нәзір Төреқұлов пен Қазмұхамед Күлетов бар. Ханбибі газетті 2011–2020 жылдары 25 том етіп шығарды. 2022 жылы Ақтауда өткен таныстырылымда Yessenov University ректоры Берік Ахметов бұл материалдар бойынша диссертациялар қорғалып жатқанын айтты.

Музей жұмысынан бөлек кітаптар да туды: конференция материалдары негізіндегі «Шыдам бер, сабыр қылайын» (2007), қуғын-сүргін құрбандарының ұрпақтарымен сұхбаттар жинағы «Қан жүректі қайғылым» (2006), тұңғыш қазақ дипломаты Нәзір Төреқұлов туралы «Нәзірге нәзіл нәзіктік», «Алаш арыстары» және «Алаш партиясының қайраткерлері» кітапшалары. Ұлыбританияның елшісі Дэвид Моран музей туралы ағылшын тілінде кітапша шығарып, мың данасын сыйға тартты.

Басты кітаптары

• «Қанат қақты» (1972) — тұңғыш жыр жинағы, институтты бітірген жылы шықты.
• «Бұлтсыз аспан» (1978) мен «Жұлдызым» (1982) — облыстық мәдениет пен радиода істеген жылдардағы лирика.
• «Жангүлім» (1989) — «Қазақ тілі» қоғамын басқарған жылы шыққан жинақ.
• «Жан айқайы» (1993) — Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы өлеңдер.
• «Махаббатым — мәңгілік» (1997) — махаббат лирикасы.
• «Шындыққа қарай жүздім мен» (1997) — сол жылғы екінші жыр кітабы.
• «Хан қызындай Ханбибі» (2003) — 2024 жылғы мерейтой кеші де осылай аталды.
• «Күн шығады қызарып» (2004) — «Ай туады бозарып» жинағымен қатар шыққан.
• «Қан жүректі қайғылым» (2006) — деректі кітап: қуғын-сүргін құрбандарының ұрпақтарымен сұхбаттар.
• 6 томдық (2009) және 10 томдық (2014) шығармалар жинағы. Aikyn.kz дерегінше, он томдықтың 5 мың данасы облыстық кітапханаға берілді.
• «Мен дағы табиғаттың бөпесімін» (2018), «Эсселер» (2020) — кейінгі өлеңдер мен эсселер.
• «Еске алсаң көңіл жадырар» (2024) және «Сендегі мені өшірме» — 75 жылдыққа ұсынылған жаңа жинақтар.

Өлеңдері орыс, украин, өзбек және якут тілдеріне аударылған.

«Нұрқамал» фильмі (2024)

2024 жылы 7 қарашада «Нұрқамал» фильмі прокатқа шықты. Фильм әннің қалай туғанын баяндайды. Режиссері — Ернат Байұзақ, сценарийін Қанат Рамазан жазды, бюджеті — шамамен 150 млн теңге. Нұрқамалды Фариза Ескермес, композитор Тұрдықылышты Олжас Дәлелхан сомдады. Фильм Алматы мен Тұзкөл ауылында түсірілді.

Ханбибі түсіруге рұқсат берді, фильмге ұстамды баға берді: «Жалпы көп фильмдерге қарағанда дұрыс фильм сияқты көрінді». Бірақ әннің тереңдігін әлі де көп адам түсінбейді деп санайды: «Бұл — бір Алланың берген махаббаты».

Марапаттары

• «Парасат» ордені (2008)
• ІІІ дәрежелі «Барыс» ордені
• Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы
• «Қазақстан Республикасына еңбегі сіңген қызметкер» атағы
• Медальдар: ЮНЕСКО-ның М. Әуезовтің 100 жылдығы медалі, «Астанаға 10 жыл», Түркістанның 1500 жылдығы, Сергей Есенин атындағы алтын медаль, Сәкен Сейфуллин медалі, «Хиуаз» медалі
• Шымкент қаласының, Түркістан облысының және Сарыағаш ауданының Құрметті азаматы
• Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің (2019) және Ө. Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университетінің (2024) Құрметті профессоры

Мерейтой (2024)

75 жылдық мерейтой бірнеше апта тойланды. Шымкентте «Хан қызындай Ханбибі» шығармашылық кеші өтті, «Ханбибі бәйгесі» мүшайрасына 60 ақын қатысты, халықаралық ғылыми конференцияға Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Ресей ғалымдары келді. Шымкент әкімі Ғабит Сыздықбеков оның шығармалары елдің мәдени мұрасына айналғанын айтты. 2024 жылы 9 желтоқсанда Алматыдағы Абай атындағы ҚазҰПУ оған арнап кеш өткізді.

Жаназадағы сөз туралы дау (2025)

2025 жылдың ақпанында Kursiv ақын үшін жағымсыз бір оқиғаны жазды. Баспагер Бақытжан Бұқарбайдың айтуынша, жазушы Дулат Исабековтың жаназасында Ханбибі марқұмның балаларына көңіл айтудың орнына мемлекеттік сыйлық ала алмай жүргенін сөз етті. Бұқарбай мұны «тым әдепсіз» деп бағалады. Журналист Мереке Құлкенов жағдайды әзілмен жұмсартпақ болып: «Ендігі рет аласыз», — деді. Мақалада Ханбибінің өз жауабы жоқ. Ең қызығы, бір кезде дәл Исабеков ол туралы: «Ханбибі — ақын, Ханбибі — батыр, Ханбибі — журналист», — деген.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

2026 жылдың маусымында Ханбибі Есенқарақызы 77 жасқа толды. Kazinform оны туған күн күнтізбесіне журналист, ақын, Жазушылар одағының мүшесі, еңбегі сіңген қызметкер ретінде енгізді. Соңғы кітаптары 2024 жылғы мерейтойға шықты. Ал «Нұрқамал» мен «Алтынай» әлдеқашан өз ғұмырын кешіп жүр: оларды сөзін кім жазғанын біле бермей-ақ айта береді.

Дереккөздер: Abai.kz — өмірбаяны, кітаптары, марапаттары, Казахстанская правда — «Ее зовут Хан-апа»: музей, архивтер, кітаптар, Adebiportal — автор парақшасы, Kazinform — 30 маусымдағы туған күндер күнтізбесі, Tengrinews — «Нұрқамал» әнінің тарихы, Informburo — «Нұрқамал» фильмі туралы сұхбат, Nege.kz — «Алтынай» мен «Нұрқамал» туралы сұхбат, Jasqazaq — «Алтынай» кімге арналған, Tengrinews — Шымкенттегі мерейтой, Lada.kz — 25 томдық «Ақ жолдың» таныстырылымы, Kursiv — Дулат Исабековтың жаназасындағы сөз, Aikyn — «Қара өлеңнің Ханбибісі», Абай атындағы ҚазҰПУ — 75 жылдық кеш