TAV Airports

TAV Airports — Стамбулдағы түрік әуежай операторы. Ол сегіз елдегі 15 әуежайды басқарады, солардың бірі — Алматы халықаралық әуежайы. Компания Стамбулда терминал салудан бастады, ал 2012 жылдан бері француздық Groupe ADP құрамында. 2026 жылдың қазанында ол тағы жаңалыққа ілікті: Financial Times оның Анталиядағы құрылымдары ЕО санкциясындағы ресейлік әуе компаниясының рейстеріне қызмет көрсетіп жүргенін анықтады.

Бәрі басталған терминал

TAV 1990-жылдардың соңында түріктің Bilkent Holding (Tepe құрылыс компаниясы арқылы) мен Akfen Holding бірлескен жобасы ретінде пайда болды, оған австриялық Airport Consulting Vienna да қатысты. Мақсат біреу әрі нақты еді: Стамбулдағы Ататүрік әуежайының жаңа халықаралық терминалын «салу — пайдалану — беру» схемасымен салу. Терминал алғашқы жолаушыларды 2000 жылғы 10 қаңтарда қабылдады. Компанияның өзі осы күнді туған күні санайды, ал Wikipedia оның тарихын консорциум құрылған 1997 жылдан бастайды.

Құрылысшы бірден оператор да болды. Алғашқы жылы терминалдан 9 млн жолаушы өтті. 2005 жылы TAV Ататүріктің ішкі терминалын да басқаруға алды, оны жаңғыртып, кейін кеңейтті.

2000-жылдар: портфель және биржа

Содан кейін TAV портфель жинай бастады. Алғашқы онжылдықтың соңына қарай оның қолында 10 әуежай болды. Әуежайлардың айналасында компания сервистік бизнес құрды: бажсыз сауда, тамақтандыру, IT, қауіпсіздік және жердегі қызмет көрсету.

2007 жылғы 23 ақпанда TAV Airports Holding акциялары Стамбул биржасына TAVHL тикерімен шықты. Компания тек ұшу мен қонудан табыс тапқан жоқ: 2010 жылы шоғырландырылған түсім €753 млн болды, оның 55%-ы авиациялық емес табыстан келді.

Жердегі қызмет көрсетудің өз тарихы бар. Түріктің хендлинг операторы Havaş TAV тобына кіреді. 2012 жылы TAV серіктестерінен — İş Girişim мен HSBC-ден — Havaş-тың қалған 35%-ын €80 млн-ға сатып алды. Қазір Havaş толық TAV-қа тиесілі, FT жазған Анталиядағы ұшақтарға да осы компания қызмет көрсетеді.

2012: француз иесі

2011 жылдың қазанында құрылтайшылар компанияны сатуға шығарды, бағдар — шамамен €2 млрд. 2012 жылғы 12 наурызда TAV капиталының 38%-ын Париждегі Шарль-де-Голль мен Орлидің операторы Aéroports de Paris сатып алатынын хабарлады. Сомасы — $874 млн, соңғы жабылу бағасына 32% үстемемен.

2017 жылы ADP Akfen-нен тағы 8,12%-ды $160 млн-ға сатып алды. Бұл мәміле TAV-тың бүкіл капиталын шамамен $2 млрд-қа бағалады, ал француздардың үлесі 46,12%-ға жетті. Осы сәттен бастап Groupe ADP TAV-ты өз есептілігінде толық шоғырландырады. Bilkent Tepe-де шамамен 4,1% қалды. Groupe ADP-ді Франция мемлекеті бақылайды, санкция тарихында бұл маңызды.

Шабуыл және Ататүріктің жабылуы (2016–2019)

2016 жылғы 28 маусымда үш террорист Ататүрік әуежайының терминалында оқ атып, жарылғыш зат жарды. Wikipedia дерегінше, 44 адам қаза тауып, 239 адам жараланды; BBC-дің алғашқы мәліметінде 41 адам қаза тапқаны айтылған.

Үш жылдан кейін TAV бастау алған әуежай жолаушы қабылдауды тоқтатты. 2019 жылғы 6 сәуірде барлық коммерциялық рейс жаңа Стамбул әуежайына көшірілді, соңғы болып Turkish Airlines-тың Сингапурға рейсі ұшты.

2021: Алматы және Анталия

Қазақстан үшін TAV-тың ең маңызды мәмілесі — Алматы әуежайын сатып алу. Алдымен $415 млн бағаға келісті, бірақ пандемияда трафик құлағандықтан баға $365 млн-ға түсті. Жолаушы ағыны ковидке дейінгі деңгейге қайтса, сатып алушылар тағы $50 млн төлейді.

2021 жылғы 30 сәуірде TAV мәмілені жауып, әуежайды басқаруға алды. Оған әуежайдың және онымен байланысты жанармай мен кейтеринг компанияларының 85%-ы тиді. Қалған 15%-ды VPE Capital басқаратын Kazakhstan Infrastructure Fund алды, қордың якорь инвесторы — «Қазына Капитал Менеджмент». Алматы TAV үшін 15-әуежай болды және концессиямен емес, тікелей иелік ететін алғашқы әуежайы болды.

Ол кезде әуежай пандемияның ауыр кезеңін бастан кешіп жатты: 2019 жылы 6,4 млн жолаушы, 2020 жылы 3,6 млн. Сатып алушы жаңа халықаралық терминалға шамамен $200 млн салуға уәде берді. IFC мен ЕҚДБ сатып алу құнының жартысы мен бүкіл құрылысқа несие беруді мақұлдады.

Сол жылы TAV неміс Fraport-пен бірге Анталия әуежайына жаңа концессия ұтып алды. Бірлескен кәсіпорын түріктің әуежайлар басқармасы DHMI-ге әуежайды 2027 жылдың басынан 2051 жылдың соңына дейін басқару құқығы үшін €7,25 млрд төлейді. 2022 жылғы 28 наурызда серіктестер аванс ретінде €1,81 млрд, яғни соманың 25%-ын енгізді. 2019 жылы Анталия рекордтық шамамен 35 млн жолаушы қабылдады.

2024: Алматыдағы жаңа терминал

Уәде етілген терминал 2024 жылғы 1 маусымда ашылды. Оның аумағы — 53,5 мың шаршы метр, ішінде 50 тіркеу үстелі бар. Kapital.kz дерегінше, ғимарат 10 балға дейінгі жер сілкінісіне шыдайды. 2024 жылғы 14 маусымға қараған түні барлық халықаралық рейс — ұшып келу де, ұшып кету де — жаңа T2 терминалына көшті. Онымен 33 әуе компаниясы жұмыс істейді, олардың ішінде Air Astana, FlyArystan және Scat бар. Ескі T1 терминалы ішкі рейстерге қалдырылып, оны қайта құру басталды.

Қайта құрудан кейін әуежайдың жалпы өткізу қабілеті жылына 14 млн жолаушыға дейін өсуі тиіс. 2025 жылы Алматы әуежайы шамамен 12 млн адамға, күніне 32 мыңнан астам жолаушыға қызмет көрсетті. TAV 2025 жылғы есебінде Алматыдағы трафик сатып алынғаннан бері екі есе өскенін жазады, ал аэродром инфрақұрылымына салынатын инвестицияның екінші кезеңі шамамен €315 млн деп бағаланады.

Ақша

Ресми есептілікке қарағанда, 2025 жылы TAV түсімі €1,823 млрд болды — бір жыл бұрынғыдан (€1,66 млрд) 10% көп. EBITDA 14% өсіп, €560,2 млн-ға жетті. Ал таза пайда 72% құлап, €50,7 млн болды; компания мұны €119 млн-дық біржолғы ақшалай емес баптармен түсіндіреді. Салыстыру үшін: 2023 жылы түсім €1,3 млрд, таза пайда €239 млн болған.

2025 жылы TAV әуежайлары 113,1 млн жолаушыға қызмет көрсетті: 75,3 млн-ы халықаралық, 37,8 млн-ы ішкі рейстерде. 2024 жылы еншілес компаниялармен бірге топта шамамен 44 мың қызметкер болды. 2025 жылға дейінгі үш жылда компания тарихындағы ең ірі инвестициялық бағдарламасын өткізді: €2,5 млрд.

Санкция мәселесі

2026 жылғы 12 қазанда Financial Times тергеу жариялады: 21 қыркүйектен бері Анталия әуежайының онлайн-таблосында «Уральские авиалинии» компаниясының кемінде 54 рейсі көрінген. Ресейлік тасымалдаушы 2024 жылдың маусымынан бері ЕО санкциясында, ал Анталияда жердегі қызметті Havaş көрсетеді. Газет TAV-тың түрік және грузин әуежайлары АҚШ санкциясына ілінген ирандық тасымалдаушыларға қызмет көрсеткенін де тапты.

TAV заң бұзғанын жоққа шығарады. Компания Анталияға қай әуе компаниясы ұшатынын түрік билігі шешеді, ал санкциядағы тасымалдаушыларға TAV жергілікті ережелер мен мемлекеттік келісімшарттар талап ететін ең аз қызметті ғана көрсетеді дейді. Groupe ADP мен Fraport заңдар мен санкция режимдерін қатаң сақтайтынын мәлімдеді. Толығырақ — FT тергеуі туралы жаңалықта.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

• TAV сегіз елдегі 15 әуежайды басқарады; сервистік компанияларымен бірге топ 30-дан астам елдегі 100-ден көп әуежайда жұмыс істейді.
• Бас директоры — Серкан Каптан, директорлар кеңесінің төрағасы — Жюстин Кутар.
• Ең ірі акционері — Groupe ADP (46,12%), акциялары Borsa Istanbul-да саудаланады.
• 2026 жылдың қыркүйек айының соңында Алматы әуежайы 2033 жылға дейін мерзімі бар $670 млн синдикатталған несиеге келісті. Kursiv дерегінше, ұйымдастырушы — Bank of America, якорь кредиторы — $100 млн-мен Еуразиялық даму банкі. Ақша ішкі терминалды, аэродромды, карго-терминалды және тұрақтарды жаңғыртуға жұмсалады.
• 2027 жылдан бастап Fraport-пен бірге Анталияға жаңа 25 жылдық концессия басталады.

Дереккөздер: Wikipedia — TAV Airports Holding, Wikipedia — Ататүрік әуежайы, TAV Airports — 2025 жылдың қорытындысы, Aviation Week — TAV Airports-қа 25 жыл, Airport Technology — ADP TAV-тағы үлесін арттырады, Hürriyet Daily News — Havaş үлесін сатып алу, Fraport — Анталия әуежайына концессия, Kapital.kz — TAV Алматы әуежайын басқаруға алды, Kapital.kz — Алматы әуежайының жаңа терминалы, Kursiv — Алматы әуежайына несие, Kursiv — FT-тың TAV туралы тергеуі