General Motors

General Motors (GM) — Детройттағы америкалық автоконцерн, Chevrolet, GMC, Cadillac және Buick соған тиесілі. 1931–2008 жылдары ол сатылым бойынша әлемдегі ең ірі автоөндіруші болды, ал 2009 жылы банкроттық пен мемлекеттік көмектен өтті. Қазір GM тағы жаңалықта: Солтүстік-Шығыс университетінің зерттеуі оның маркаларының қосымшалары көліктердің VIN нөмірлерін жарнама және аналитика компанияларына жібергенін көрсетті. Қазақстан үшін GM-нің тағы бір маңызы бар: 2020 жылдан бері Chevrolet Қостанайда құрастырылады.

Дюрант холдингі (1908–1920)

GM 1908 жылғы 16 қыркүйекте Buick-ке арналған холдинг ретінде пайда болды. Оны Мичиган штатындағы Флинттен шыққан, ат арбаларымен байыған кәсіпкер Уильям Дюрант құрды. Ол бөтен компанияларды бір шаңырақ астына тез жинады: 1908 жылғы қарашада Olds Motor Works-ті, ал 1909 жылға қарай Cadillac-ты, кейін Pontiac болған Oakland-ты және тағы бірнеше марканы сатып алды.

Дюрант сатып алуларды қарызға жасады, сондықтан 1910 жылы банкирлер оны басқарудан шеттетті. Кейін ол оралды, бірақ 1920 жылы оны тағы кетірді — бұл жолы Дюпон әулетінің қатысуымен. Компанияны Альфред Слоун басқарды.

Слоун және әлемдегі бірінші орын (1920–1950-жылдар)

Слоун шашыраңқы маркаларды жүйеге айналдырды. Ол модельдерді жыл сайын жаңартуды енгізіп, баға сатысын құрды: қолжетімді Chevrolet-тен ең жоғарыдағы Cadillac-қа дейін. Әр марка сатып алушы табысының өз деңгейіне жауап берді.

1931 жылы GM жылдық сатылым бойынша Ford-ты басып озды және 77 жыл бойы әлемдегі ең ірі автоөндіруші болып қалды — 2008 жылы оны Toyota озғанға дейін. АҚШ-та GM әлі күнге дейін кез келген басқа автоөндірушіден көп көлік сатады.

Өсумен қатар қақтығыстар да болды. Флинттегі жұмысшылар ереуілі 44 күнге созылып, 1937 жылғы 11 ақпанда аяқталды: GM United Auto Workers кәсіподағын өз жұмысшыларының жалғыз өкілі деп таныды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1942 жылға қарай GM-нің АҚШ-тағы бүкіл өндірісі армияға жұмыс істеді. Ал неміс еншілес компаниясы Opel вермахтқа техника жеткізді, соғыстан кейін GM америкалық үкіметтен бомбаланған неміс зауыттары үшін $32 млн алды. 1953 жылы GM президенті Чарльз Уилсон АҚШ қорғаныс министрі болды.

Қиын онжылдықтар (1970–2000-жылдар)

1970-жылдардың соңынан бастап GM-де техникалық проблемалар басталды. 1978–1985 жылдардағы дизель қозғалтқыштары мен цилиндрлерді өшіретін моторлар тез тозып, жұмысында ақау берді. Компания басқа салалар есебінен өсуге тырысты: 1984 жылы EDS IT-компаниясын $2,5 млрд-қа, ал 1985 жылы Hughes Aircraft-ты $5 млрд-қа сатып алды.

1985 жылы Saturn маркасы пайда болды, ал 1990 жылы EV1 электромобилінің концепті шықты. Сериялық EV1 1996 модельдік жылынан бастап шығарылып, тек Калифорния мен Аризонада лизингке берілді. Бағдарлама аяқталған соң көліктердің дерлік бәрі жойылды, күш қондырғысы ажыратылған 40-қа жуығы мұражайларға берілді.

Банкроттық және құтқару (2008–2013)

2008 жылғы дағдарыс әлсіреген компанияны тығырыққа тіреді. 2009 жылғы 8 маусымда GM үкіметтің қолдауымен 11-тарау бойынша банкроттық туралы өтініш берді. 10 шілдеде-ақ жаңа компания оның активтерін сатып алды. АҚШ Қаржы министрлігі GM-ге $49,5 млрд салды, ал 2013 жылғы желтоқсанда акцияларды сатқаннан кейін $39 млрд қайтарды — салық төлеушілердің шығыны $10,3 млрд болды.

Қайта құрылым GM-ге бірнеше марканы жоғалтты. Hummer 2010 жылғы сәуірде, ал Saturn Penske-ге сату сәтсіз болғаннан кейін қазанда жабылды. Hummer атауы кейін 2021 жылғы GMC Hummer EV моделі ретінде оралды.

Мэри Барра дәуірі (2014–2024)

2014 жылғы 15 қаңтарда GM-нің CEO-ы Мэри Барра болды, 2016 жылғы қаңтарда ол директорлар кеңесін де басқарды. Тағайындалғаннан кейін көп ұзамай компания оталдыру құлпы ақаулы көліктерді кері шақыруды жариялады. Ақау кемінде 124 адамның өлімімен байланыстырылды, ал қаза тапқандардың отбасыларына төлемдер шамамен $1,5 млрд деп бағаланды.

Кейін GM шығынды нарықтардан кете бастады:

• 2017 — Еуропада 16 жыл шығынға батқаннан кейін Opel мен Vauxhall-ды PSA тобына $2,2 млрд-қа сатты;
• 2017 жылғы желтоқсан — Үндістанда сатуды тоқтатып, Гуджараттағы зауытын SAIC Motor компаниясына сатты;
• 2020 — Австралия мен Жаңа Зеландиядан кететінін жариялап, Holden маркасын жапты.

Сонымен қатар компания пилотсыз көліктерге қаржы салды. 2016 жылғы наурызда GM Cruise стартапын сатып алды. 2024 жылғы желтоқсанда жаяу жүргінші зардап шеккен оқиғадан кейін GM Cruise роботаксиін қаржыландыруды тоқтатты, ал 2025 жылғы ақпанда Super Cruise жүргізушіге көмек жүйесіне шоғырлану үшін Cruise-ты өз құрылымына қосты.

GM Қазақстанда (2020 жылдан)

Қазақстанда GM көліктері Өзбекстанмен байланыс арқылы пайда болды. 2020 жылы Қостанайдағы «СарыарқаАвтоПром» алаңында Chevrolet шығару басталды. Жобаны «Аллюр» компаниялар тобы мен өзбекстандық «Өзавтосаноат» бірге іске қосты. Басында Қостанайда Chevrolet Cobalt пен Malibu седандары, сондай-ақ коммерциялық Damas пен Labo құрастырылды. Бірінші кезектің қуаты — жылына 26 000 көлік.

2022 жылғы қазанда «Аллюр» өндірісті кеңейту туралы General Motors-пен тікелей келісімге қол қойды. Модельдер қатарына Chevrolet Onix қосылды: ол машина жинақтарынан құрастырылады, жоспарлы көлемі — жылына 30 000 көлік, инвестиция — шамамен $50 млн. Жоба «Өзавтосаноатпен» бірге үшжақты форматта жүріп жатыр.

Ақша

Ресми есептілікке сәйкес, 2025 жылы GM түсімі $185,0 млрд болды — бір жыл бұрынғыдан 1,3% аз. Акционерлерге тиесілі таза пайда 55%-ға құлап, $2,7 млрд-қа түсті. Басты себеп — электромобильдерге қатысты есептен шығару: электркөліктерге сұраныстың төмендейтінін күтіп және АҚШ саясатының өзгеруіне байланысты GM олардың қуаты мен инвестициясын қысқартып, $7,9 млрд шығын жазды. Түзетілген операциялық пайда (EBIT-adjusted) — $12,7 млрд.

• GM North America — $154,3 млрд түсім;
• GM International — $13,4 млрд;
• GM Financial — $17,1 млрд.

2026 жылға компания $10,3–11,7 млрд таза пайда болжайды.

Қазір (2026 жылғы қазан)

2025 жылы GM әлем бойынша шамамен 6,1 млн көлік сатты, оның 2,85 млн-ы АҚШ-та, бұл бір жыл бұрынғыдан 5,5% көп. Компанияда шамамен 156 000 адам жұмыс істейді. 2026 жылғы 12 қаңтарда GM Renaissance Center зәулім үйлерінен Вудвард даңғылындағы Hudson’s Detroit ғимаратындағы жаңа штаб-пәтеріне ресми түрде көшті.

Бөлек тақырып — жүргізушілердің деректері. 2026 жылғы қаңтарда АҚШ-тың Федералдық сауда комиссиясы (FTC) GM мен OnStar-ға 20 жылдық нұсқаманы түпкілікті бекітті. FTC-ның пікірінше, компания иелерінің келісімінсіз геолокация мен жүргізу мәнері туралы деректерді жинап, пайдаланып, сатқан. Енді GM қосылған көліктердің деректерін жинау және беру үшін нақты келісім алуы тиіс, ал бес жыл бойы мұндай деректерді несиелік бюроларға беруге тыйым салынды. Smart Driver бағдарламасын компания 2024 жылы-ақ жапқан.

2026 жылғы қазанда Солтүстік-Шығыс университетінің зерттеушілері осы шешімге дейін жүргізілген сынақ нәтижелерін жариялады: GM-нің төрт қосымшасы — myCadillac, myChevrolet, myBuick және myGMC — VIN-ді он компанияға, соның ішінде Microsoft пен Adobe-ге жіберген. GM деректерді тек келісімшарт бойынша оларды сатуға тыйым салынған мердігерлерге беретінін айтты. Қосымшасына өзгеріс енгізген жалғыз компания — Honda.

Дереккөздер: Wikipedia — General Motors, GM (SEC) — 2025 жылғы қаржылық нәтижелер, GM — Hudson’s Detroit-ке көшу, Repairer Driven News — FTC-ның GM мен OnStar-ға нұсқамасы, Kazinform — Қазақстанда Chevrolet өндірісінің басталуы, Informburo — «СарыарқаАвтоПром» алаңындағы Chevrolet, Kapital.kz — «Аллюр» General Motors-пен кооперацияны кеңейтеді, Engadget — көліктердің деректер беруі туралы зерттеу