Al Jazeera

Al Jazeera — Дохадағы медиажелі, оны 1996 жылы Катар әмірі Хамад бин Халифа Әл Тани құрған. Атауы «түбек» деп аударылады, бұл Арабия түбегін меңзейді. Қазір желінің араб және ағылшын тілді жаңалық арналары, Al Jazeera Mubasher, деректі фильмдер арнасы, тергеу бөлімі және AJ+ цифрлық жобасы бар. Ақшаның негізгі бөлігін Катар үкіметі береді, ал желінің өзі Доха оның редакциялық саясатын анықтамайды деп табанды түрде айтады. 2026 жылғы қазанда Al Jazeera жаңалыққа автор ретінде емес, зардап шегуші ретінде ілікті: Citizen Lab оның қызметкерлерінің құрылғыларына Candiru тыңшы бағдарламасымен шабуыл жасалғанын анықтады.

Шығу тегі: әмір ақшасына ашылған арна (1996)

Al Jazeera араб арнасы 1996 жылғы 1 қарашада эфирге шықты. Wikipedia дерегінше, іске қосуға шамамен $137 млн жұмсалған. Алдымен бұл несие болған, кейін оны грантқа айналдырған. Қазынаға тәуелділік әрі қарай да сақталды: 2017 жылы бас директордың міндетін атқарушы бюджеттегі мемлекеттің үлесін «90% шығар» деп бағалады.

Brookings жобаның логикасын былай сипаттаған: катар ақшасы Al Jazeera-ға басқа араб арналарының қалтасы көтермейтін егжей-тегжейлі хабар таратуға мүмкіндік берді. Brookings бағалауынша, 2001 жылға қарай ол ең көп көрілетін араб жаңалық арнасына айналды. Іске қосылғаннан кейін он жыл өткенде арабтардың төрттен үшінен астамы оны жаңалықтың бірінші не екінші көзі деп атады.

Соғыстар және бин Ладен таспалары (2001–2003)

Арнаға әлемдік атақты 2000 жылдардың басындағы соғыстар әкелді. Al Jazeera Усама бин Ладеннің үндеулерін көрсетті — желі мұны әртүрлі көзқарасқа сөз беру қағидатымен түсіндірді. Вашингтон бұған жауап ретінде арнаны арандатушылық жасады деп айыптады.

Қарым-қатынас тек сөзбен шектелмеді. 2001 жылы Ауғанстандағы соғыс кезінде америкалық әуе соққысы арнаның Кабулдағы бюросын қиратты. 2003 жылы АҚШ Al Jazeera-ның Бағдаттағы кеңсесін бомбалады. Америкалық тарап Кабулға соққы әдейі жасалғанын жоққа шығарды.

Араб әлемінен тыс шығу (2006–2016)

2006 жылғы 15 қарашада ағылшын тілді Al Jazeera English арнасы жұмысын бастады. Бұл желінің аудиториясын өзгертті: енді оны араб елдерінен тыс жерде де көрді. Wikipedia дерегінше, сыншылар араб қызметі Катардың сыртқы саясатын көрсетеді деп санайды, ал ағылшын тілді қызмет әдетте тәуелсіздеу саналады.

Кейін желі түрлі бағытта өсті:

• 2013 жылғы 20 тамызда Al Jazeera America іске қосылды, бірақ 2016 жылғы 12 сәуірде арна жабылды;
• 2014 жылғы 1 қаңтарда Al Jazeera Sport спорт бөлімшесі beIN Media Group-қа бөлініп, beIN Sports болып аталды;
• 2014 жылғы 13 маусымда AJ+ цифрлық жобасы сынақ режимінде іске қосылды;
• 2017 жылы Al Jazeera Podcasts подкаст сервисі пайда болды.

Бәрі бірдей ойдағыдай болмады. Al Jazeera Türk 2013 жылы жарияланғанымен, 2017 жылы арнасы ашылмай жатып сайты жабылды.

Араб көктемі және жаңа мәртебе (2011)

Араб көктемін жариялағаны үшін Al Jazeera Peabody сыйлығын алды. Сол 2011 жылы желі The New York Times-пен бірге duPont-Columbia сыйлығын бөлісті. 2012 жылы Британияның Корольдік телевизия қоғамы Al Jazeera English-ті жылдың жаңалық арнасы деп атады.

Сол кезде заңдық мәртебесі де өзгерді. Катардың 2011 жылғы № 10 заңы бойынша Al Jazeera «мемлекеттік мекемеден» «қоғамдық пайдаға арналған жеке мекемеге» айналды. Мемлекеттің қаржыландыруы бұрынғыдай сақталды.

Қиындықтар мен даулы эпизодтар

Египет: тордағы журналистер (2013–2015)

2013 жылғы 29 желтоқсанда Каирде Al Jazeera English-тің үш қызметкері ұсталды: BBC-дің бұрынғы журналисі, австралиялық Питер Греста, бюро басшысының міндетін атқарушы египеттік-канадалық Мохаммед Фахми және продюсер Бахер Мохаммед. Оларды тыйым салынған «Мұсылман бауырлар» ұйымымен байланысы бар және ел қауіпсіздігіне зиян келтіретін репортаж жасады деп айыптады. 2014 жылғы 23 маусымда Грестаға жеті жыл кесілді. АҚШ мемлекеттік хатшысы Джон Керри үкімдерді «үрейлі әрі драконовтық» деп атады.

2015 жылғы 1 ақпанда Австралия үкіметі араласқаннан кейін Греста еліне депортацияланды. 2015 жылғы тамызда сот оған сырттай тағы үш жыл берді. 2015 жылғы 23 қыркүйекте Египет президенті Абдел Фаттах әс-Сиси Фахми мен Бахер Мохаммедке кешірім жасады.

Шығанақтағы дағдарыс (2017)

2017 жылғы 5 маусымда БАӘ Al Jazeera-ны бұғаттады. Сол жылы Катардың көршілері оған талаптар тізімін ұсынды, Al Jazeera-ны жабу соның бірі еді. Катар БҰҰ Халықаралық сотына БАӘ-ні бұғаттауды алып тастауға міндеттеуді сұрап жүгінді.

Ширин Абу Акле (2022)

2022 жылғы 11 мамырда Батыс жағалаудағы Дженин босқындар лагерінде Al Jazeera журналисі Ширин Абу Акле атып өлтірілді. Ол желіде 25 жыл істеген, оқ тиген сәтте үстінде PRESS деп жазылған көк жилет болған. Израиль алдымен палестиналық содырларды кінәлады, кейін оған израиль әскерилерінің оғы кездейсоқ тиюінің «ықтималдығы жоғары» екенін мойындады. CNN, The New York Times және БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі басқармасының тергеулері израиль тарапын көрсетті. 2022 жылғы қыркүйекте Израиль әскери прокуратурасы қылмыстық іс қозғауға негіз таппады.

Израильдегі тыйым (2024–2025)

2024 жылғы сәуірде Кнессет үкіметке қауіпсіздікке қатер деп саналатын шетелдік арналарды бұғаттау құқығын берді. 2024 жылғы 5 мамырда Биньямин Нетаньяху кабинеті бұл заңды Al Jazeera-ға қолданды: араб және ағылшын тіліндегі хабар тоқтатылды, кеңселер жабылды, жабдық тәркіленді, сайт бұғатталды. Желінің Израиль мен палестиналық аумақтардағы бюро басшысы Валид Омари шешімді қауіпті әрі саяси астары бар деп атады.

2024 жылғы қыркүйекте израиль армиясы Al Jazeera-ның Рамаллахтағы бюросын жапты, 2025 жылдың басында Палестина әкімшілігі де арна хабарын тоқтатты. 2025 жылғы 23 желтоқсанда Кнессет заңды тағы екі жылға ұзартты, енді БАҚ-ты жабу үшін сот келісімі керек емес. The New Arab сілтеме жасаған Журналистерді қорғау комитетінің дерегінше, 2023 жылғы қазаннан бері израиль әскерилері Газада Al Jazeera-ның он штаттағы журналисін және желімен жұмыс істеген тоғыз фрилансерді өлтірген.

Басқа тыйымдар

Al Jazeera-ға басқа елдер де шектеу қойған: Бахрейн (2002 және 2010), Алжир (2004), Ирак (үш рет, соңғысы — 2016 жылы), Судан (2019). Желінің Катардан қаншалықты тәуелсіз екені әлі де дау тудырып келеді.

Al Jazeera және Қазақстан

Al Jazeera-ның Қазақстанда тұрақты бюросы жоқ. 2025 жылғы 15 сәуірде Астанада Президенттің баспасөз хатшысы Руслан Желдібай Al Jazeera медиаинститутының директоры Иман әл-Амримен және желінің басқарушы директоры Исса Алимен кездесті. The Astana Times дерегінше, талқыланған тақырыптың бірі — Қазақстанда тілшілер қосынын ашу мүмкіндігі. Желі өкілдері бұл идея «ішкі қараудан өтіп жатыр, әзірге түпкілікті шешім жоқ» деп жауап берді.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

Wikipedia дерегінше, Al Jazeera 150-ден астам елде және аумақта қолжетімді, оның 70-ке жуық бюросы, 3000-нан астам қызметкері және 430 млн-нан астам аудиториясы бар. Желінің ресми сайтында бес өңірдегі 52 нүкте көрсетілген. Кеңес төрағасы — Хамад бин Тамер Әл Тани, бас директоры — шейх Насер бин Фейсал бин Халифа Әл Тани.

2026 жыл желі үшін тағы да тыйымдармен өтті. Қаңтарда швейцариялық Swisscom және Sunrise провайдерлері араб арнасын пакеттерінен алып тастады, тамызда Пәкістан сайтқа қолжетімділікті шектеді. AJ+ 2026 жылы Webby-дің екі сыйлығын алды.

2026 жылғы 16 қазанда Citizen Lab AdFection схемасы туралы есеп жариялады. BleepingComputer дерегінше, Al Jazeera зерттеушілерге 2024–2025 жылдары өз қызметкерлерінің кемінде 45 құрылғысына жасалған шабуыл туралы дерек берді. Candiru тыңшы бағдарламасы таргеттелген жарнама арқылы жеткізілген: адамға ештеңе басудың қажеті болмаған, хабарландыру жүктелсе жеткілікті еді. Толығырақ — AdFection туралы жаңалығымызда.

Дереккөздер: Wikipedia — Al Jazeera Media Network, Al Jazeera Media Network — ресми сайт, Brookings — Al Jazeera тарихы мен ықпалы, Press Gazette — Египеттегі журналистерге үкім, Wikipedia — Питер Греста, Wikipedia — Ширин Абу Акленің қазасы, The New Arab — Израильдегі Al Jazeera-ға тыйым, The New Arab — заңның 2025 жылы ұзартылуы, The Astana Times — Al Jazeera-ның Қазақстандағы тілшілер қосыны, BleepingComputer — Candiru-дың Al Jazeera қызметкерлеріне шабуылы