Дінмұхамед Қонаев

Дінмұхамед Қонаев — Қазақстан Компартиясын басқарған алғашқы қазақ және кеңес дәуіріндегі республиканың ең ұзақ басшысы. Ол бұл қызметте жалпы 25 жылға жуық отырды. Оның тұсында Алматы қазіргі келбетіне ие болды, ал өзі КОКП ОК Саяси бюросына — КСРО билігінің ең жоғарғы тобына кірді. 1986 жылы 16 желтоқсанда оның қызметтен кетуі Желтоқсан оқиғасына себеп болды. 2022 жылы Қапшағай қаласына оның есімі берілді. ХХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстан қалай өмір сүргенін түсіну үшін Қонаевтың өмірбаянынан бастаған жөн.

Шыққан тегі және білімі

Қонаев 1912 жылы 12 қаңтарда Верныйда туды — Алматы ол кезде осылай аталатын. Әкесі Мінлиахмед (Ахмед) Жұмабайұлы 1976 жылға дейін, анасы Зәуре Байырқызы 1973 жылға дейін өмір сүрді.

1930 жылы ол Алматыдағы №14 мектепті бітіріп, Мәскеуге оқуға аттанды. 1936 жылы Мәскеу түсті металдар және алтын институтын тау-кен инженері мамандығы бойынша тәмамдады. Таңдауы дәл болды: Қазақстан дәл сол кезде мыс, қорғасын және мырыш бойынша елдің басты шикізат базасына айналып жатқан еді. Мұндай мамандар асығыс керек болатын.

Кеніштер: Балқаш және Риддер (1936–1942)

Институттан кейін Қонаевты Прибалхашстройға — Балқаш жағасындағы мыс балқыту комбинатының құрылысына жіберді. Ол кеніштің бас инженеріне дейін көтерілді. Forbes.kz дерегінше, 1938 жылы комбинат алғашқы мысын берді. Қонаев «Еңбектегі үздігі үшін» медалін алып, сол кеніште партияға кірді.

Соғыс оны Алтайда қарсы алды. Қонаев «Алтайполиметалл» комбинатында бас инженердің орынбасары және техникалық бөлімнің бастығы болды. Кейін Лениногор кен басқармасының Риддер кенішін басқарды. Бұл майданның тылы еді: қорғасын мен мырыш тікелей қорғаныс өнеркәсібіне кетіп жатты.

Шахтадан үкіметке (1942–1955)

1942 жылы 30 жастағы инженерді Алматыға шақырып, Қазақ КСР Халық Комиссарлары Кеңесі төрағасының орынбасары етті. Ол өнеркәсіпке жетекшілік етті және бұл қызметте, кейін Министрлер Кеңесінде, 1952 жылға дейін істеді.

1952–1955 жылдары Қонаев Қазақ КСР Ғылым академиясын басқарды. Партиядан шыққан басшы үшін бұл сирек жол. Бірақ оның нақты инженерлік тәжірибесі болды: New Times дерегінше, ол өмірінде 200-ге жуық ғылыми еңбек жариялаған.

Министрлер Кеңесі және Мәскеумен алғашқы қақтығыс (1955–1964)

1955 жылы наурызда Қонаев республика Министрлер Кеңесінің төрағасы болды. Бұған Леонид Брежнев көмектесті деп саналады. Forbes.kz бағалауынша, екеуінің достығы ширек ғасырдан астам уақытқа созылды.

1960 жылы қаңтарда Қонаев қазақтардан бірінші болып Қазақстан Компартиясы ОК-нің бірінші хатшысы қызметіне келді. Бірақ ұзақ отырмады. Никита Хрущевпен қарым-қатынасы бұзыла бастады. Қонаев мақта көрсеткіштері жөнінде дауласты. Естеліктерге қарағанда, Павлодарды Хрущевоград деп өзгертуден бас тартып, Мәскеудің Алматыға қатысты жоспарларына қарсы шықты. Соңғы тамшы оңтүстіктегі даулы жерлерді Өзбекстанға беру болды. Қонаев оған ашық қарсылық білдірді.

1962 жылы желтоқсанда Қонаевты қызметінен алып, Министрлер Кеңесіне қайтарды. Екі жылдан кейін, Хрущев кеткен соң, ол қайтадан бірінші хатшы болды. Бұл жолы ұзаққа.

Билікте 22 жыл (1964–1986)

1964 жылғы 7 желтоқсаннан 1986 жылғы желтоқсанға дейін Қонаев Қазақстанды басқарды. 1966 жылы ол Саяси бюро мүшелігіне кандидат, 1971 жылы толық мүшесі болды. Одақтас республика басшысы үшін бұл сирек деңгей еді.

Қазақстандық БАҚ осы кезеңнің цифрларын былай келтіреді:

• өнеркәсіп өндірісі шамамен 9 есе өсті;
• ауыл шаруашылығы — шамамен 6 есе;
• республика халқы — шамамен екі есе.

Алматыға ірі қаржы бөлінді, қаланың танымал келбеті дәл сол кезде қалыптасты. 1980 жылы оның шешімімен Қазақ КСР-інің 60 жылдығына қаланың басты алаңы салынды. Бұл — қазіргі Республика алаңы. Көршілес ғимаратқа Компартия ОК-і орналасты.

Forbes.kz дерегінше, 1967 жылы оның басшылығымен Медеу шатқалында бөгет үшін бағытталған жарылыс жасалды. 1973 жылы бұл бөгет Тұйықсу мұздығынан келген сел ағынын тоқтатып, қаланың шығыс бөлігін құтқарды. Салдарын жоюды Қонаев өзі басқарды.

Бұл биліктің екінші жағы да болды. Публицист Михаил Есеналиев 1997 жылы Қонаев өзгенің беделін қызғанып, ірі ғалымдар мен шаруашылық басшыларына қысым көрсеткенін жазды. Олардың арасында геолог Қаныш Сәтбаев та бар. Бұл — естелік авторының бағасы, дәлелденген факт емес.

Құлау және Желтоқсан (1986)

1986 жылы ақпанда Қазақстан Компартиясының XVI съезінде Қонаев бірауыздан қайта сайланды. Бірақ сол съезде оны Нұрсұлтан Назарбаев қатаң сынады. Айтуларынша, 1981 жылы, 70 жасқа толған мерейтойында Қонаев Назарбаевты «ұлым» деп атаған. Мұны мұрагер таңдау деп қабылдаған. Съезден кейін көп ұзамай оның інісі, Ғылым академиясының президенті Асқар Қонаев қызметінен босатылды.

Қараша айында Михаил Горбачев Қонаевтың орнына басқа адам келетінін аңғартты. 11 желтоқсанда Саяси бюро оның қатысуынсыз оны зейнетке жіберуді шешті. 1986 жылы 16 желтоқсанда бірінші хатшы болып Геннадий Колбин келді. Ол бұған дейін Ульяновск обкомын басқарған, Қазақстанмен ешқандай байланысы жоқ адам еді. Келесі күні жастар алаңға шықты. Наразылықты күшпен басты, мыңдаған адам ұсталды.

1987 жылы қаңтарда Қонаевты Саяси бюродан шығарды. Одан кейін іс жүзінде үй қамағы мен зейнет басталды.

Соңғы жылдары және қайтыс болуы (1987–1993)

КСРО ыдырағаннан кейін Қонаевқа көзқарас өзгерді. 1992 жылы Алматыда Қонаевтың халықаралық қоры жұмыс істей бастады. Сол жылы оның «Менің заманым туралы» естеліктері шықты, ал 1994 жылы «Сталиннен Горбачевқа дейін» кітабы жарық көрді.

Қонаевтың жұбайы Зухра Шәріпқызы 1990 жылы қайтыс болды. Олардың балалары болған жоқ. Соңғы жылдары ол Алакөл ауданындағы Ақши ауылында жиі болды. 1993 жылы 22 тамызда Қонаев жүрек талмасынан көз жұмды. 25 тамызда оны бүкіл қала шығарып салды: опера және балет театрының залынан ондаған мың адам өтті. Кенсай зиратында жерленді.

Марапаттары

• үш мәрте Социалистік Еңбек Ері — 1972, 1976 және 1982 жылдары;
• Балқаштың (1974) және Екібастұздың (1982) құрметті азаматы;
• кеңестік ордендер, соның ішінде Ленин ордені мен Қазан революциясы ордені.

Есте қалуы (2026 жылғы қазан)

• 2002 — Алматыда Төлебаев көшесі, 117 мекенжайында Қонаевтың үй-мұражайы ашылды;
• 2003 — Ақши ауылында мемориалдық тақта орнатылды;
• 2022 жылғы 3 мамыр — Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен Қапшағай Қонаев болып өзгертілді. Президент мұны «тарихи әділеттіліктің салтанаты» деп атады;
• 2022 — Бақанас пен Таразда ескерткіштер, Алматыда мурал пайда болды;
• оның есімі Алматы, Астана, Шымкент, Тараз, Талдықорған, Екібастұз, Орал қалаларындағы көшелерге берілген.

Дереккөздер: Wikipedia — Dinmukhamed Kunaev, Kazinform — Қонаевтың туғанына 113 жыл, Forbes Kazakhstan — «Благодарный век», Forbes Kazakhstan — Қонаев туралы аз белгілі 10 факт, New Times — Қонаевтың туғанына 111 жыл