Әлемдегі ең үлкен қала: аумағы, халқы және агломерациясы бойынша

Қысқа жауап қаланы қалай есептейтінге байланысты. Аумағы және әкімшілік шекарадағы тұрғындар саны бойынша қытайлық Чунцин озық: 82 403 км² және 32 млн адам. Агломерация бойынша 2025 жылғы қарашадан бері бірінші орында Джакарта тұр: БҰҰ-ның жаңа әдістемесі бойынша онда 42 млн-ға жуық адам тұрады, ал ондаған жыл көш бастап келген Токио үшінші орынға түсіп қалды. Төменде — үш рейтинг және әрқайсысында неге өз чемпионы бар екені.

Неге бұл сұрақтың үш жауабы бар

Қалаларды үш тәсілмен есептейді, ал сандар бірнеше есе өзгеріп кетеді:

• Әкімшілік шекара — заңда жазылған шекара. Қытайда «қала» көбіне таулары, егістігі мен ауылдары бар тұтас өңір болып шығады.
• Тар мағынадағы қала — қала тұрғындарының негізгі бөлігі тұратын тұтас құрылыс аймағы.
• Агломерация — орталық пен оған қосылып, біртұтас болып кеткен қала маңы мен серік қалалар: адамдар бір жерде тұрып, екінші жерде жұмыс істейді, бір электричкамен қатынайды.

Сондықтан бір Чунцин аумағы жағынан «Австриядан үлкен» болып, әлемдік агломерациялардың алғашқы ондығына мүлде кірмеуі мүмкін.

Аумағы бойынша әлемдегі ең үлкен қала

Мегаполистер арасында рекордсмен — Чунцин: 82 403 км². Бұл шамамен Австриямен тең, бірақ санның астарында құпия бар. Чунцин — орталыққа тікелей бағынатын қала, іс жүзінде провинция: таулар, ауылдық аудандар, қорықтар. Тығыз құрылыс аумақтың шағын бөлігін ғана алып жатыр, ал тұрғындардың 30%-ға жуығы ауыл шаруашылығында жұмыс істейді.

Қаланың өзі Янцзы мен Цзялинцзян өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Бұл — Қытайдың батысындағы өнеркәсіп пен логистика торабы: металлургия, машина жасау, өзен порты. Туристер мұнда ащы хого тағамы, Янцзы үстінен өтетін аспалы жол және ЮНЕСКО тізіміндегі Дацзу жартас бедерлері үшін келеді.

Ресми құжаттарға соңына дейін сүйенсек, Чунцин абсолютті чемпион емес. Қытайда одан да үлкен қалалық округтер бар: мысалы, Ішкі Моңғолиядағы Хулун-Буир 234 545 км² аумақты алып жатыр, ал халқы — 2,2 млн. Аумағы бойынша әлемдегі ең ірі муниципалитет — Гренландиядағы Сермерсоок: 575 300 км², оның басым бөлігін мұз басқан. Оларды кәдімгі мағынадағы қала деп атау қиын.

Әкімшілік шекарасы бойынша аумағы ірі мегаполистер:

1. Чунцин (Қытай) — 82 403 км²
2. Ханчжоу (Қытай) — шамамен 16 850 км². Alibaba мен Сиху көлінің отаны
3. Пекин (Қытай) — 16 411 км²
4. Чэнду (Қытай) — 14 378 км²
5. Гуанчжоу (Қытай) — 7 434 км²

Нақты құрылыс салынған аумақпен өлшесек, көрініс басқаша. Demographia деректері бойынша (2025), картадағы ең үлкен тұтас қала «дағы» Нью-Йоркте: 11 344 км². Одан кейін Гуанчжоу — Шэньчжэнь (10 635 км²) мен Шанхай (9 731 км²) тұр.

Халқы бойынша ең үлкен қала

Әкімшілік шекара бойынша тағы да Чунцин бірінші: 2020 жылғы санақ бойынша 32,05 млн адам. Бірақ ауылдық аудандарына бола оны жиі есептен шығарады, сонда атақ Шанхайға бұйырады: сол санақ бойынша 24,87 млн тұрғын. Бұл бүкіл Қазақстан халқынан көп (2026 жылғы 1 қаңтардағы дерек бойынша 20,5 млн).

Шанхай Шығыс Қытай теңізінің жағасында, Янцзы сағасында орналасқан. Бұл — Қытайдың басты қаржы-сауда орталығы, метросы әлемдегі ең ірілердің бірі. Туристке мұнда 632 метрлік Шанхай мұнарасы (Қытайдағы ең биік ғимарат), отаршылдық дәуір сәулеті сақталған Вайтань жағалауы, Пудунның зәулім үйлері және әуежайдан жүретін маглев қызық. Пойыздың рекорды — сағатына 431 км, бірақ 2021 жылғы мамырдан бері ол сағатына 300 км-ден аспайды және 30 км жолды шамамен 8 минутта жүріп өтеді.

Әкімшілік шекарадағы халқы бойынша ең ірі қалалар (Қытайдың 2020 жылғы санағы және ұлттық бағалаулар):

1. Чунцин (Қытай) — 32,05 млн
2. Шанхай (Қытай) — 24,87 млн
3. Пекин (Қытай) — 21,89 млн
4. Чэнду (Қытай) — 20,94 млн
5. Гуанчжоу (Қытай) — 18,68 млн
6. Шэньчжэнь (Қытай) — 17,49 млн
7. Киншаса (КДР) — шамамен 17 млн

Жетеудің алтауы — Қытай қалалары: Қытайда әкімшілік «қала» басқа елдердің көбіне қарағанда әлдеқайда кең. Сондықтан елдерді өзара салыстырғанда демографтар агломерацияларға жүгінеді.

Әлемдегі ең ірі агломерация — енді Джакарта

2025 жылғы қарашада БҰҰ World Urbanization Prospects 2025 баяндамасын шығарып, әлемдегі барлық қаланы алғаш рет бірыңғай Degree of Urbanisation әдістемесімен есептеді. Бұл жолы жергілікті шекара емес, құрылыс пен халық тығыздығы туралы спутниктік деректер негізге алынды. Нәтиже оқулықтарды қайта жаздырды: Токио енді планетадағы ең үлкен қала емес.

Әлемдегі ең ірі агломерациялар, БҰҰ-ның 2025 жылғы бағалауы:

1. Джакарта (Индонезия) — 41,9 млн
2. Дакка (Бангладеш) — 36,6 млн
3. Токио (Жапония) — 33,4 млн
4. Дели (Үндістан) — 30,2 млн
5. Шанхай (Қытай) — 29,6 млн
6. Гуанчжоу (Қытай) — 27,6 млн
7. Каир (Мысыр) — 25,6 млн — ондықтағы Азиядан тыс жалғыз қала
8. Манила (Филиппин) — 24,7 млн
9. Калькутта (Үндістан) — 22,5 млн
10. Сеул (Оңтүстік Корея) — 22,5 млн

Джакарта Богор, Депок, Тангеранг және Бекаси секілді маңындағы қалалармен бірге өсіп келеді — Индонезияда бұл аймақты Джабодетабек деп атайды. Өсудің бағасы — кептеліс, су тасқыны және қаланың солтүстігінде шөгіп жатқан жер. Индонезияның Калимантан аралында Нусантара атты жаңа астана салып жатқаны да ішінара осыдан.

Йокогама, Кавасаки, Сайтама және Тибамен бірге Токио әлі де әлемдегі ең тығыз әрі тұруға ең ыңғайлы агломерациялардың бірі: мінсіз көлік жүйесі, қауіпсіздік, синтоизм ғибадатханаларының жанында тұрған зәулім үйлер. Бірақ Жапония халқы қартайып, азайып барады, сондықтан БҰҰ болжамы бойынша 2050 жылға қарай Токио жетінші орынға түседі.

Баяндамадағы тағы бірнеше сан: бүгін Жердегі 8,2 млрд адамның 45%-ы қалада тұрады, ал халқы 10 млн-нан асатын мегаполистер саны 33-ке жетті — 1975 жылы олар небәрі сегіз еді. Болжам бойынша 2050 жылға қарай әлемдегі ең ірі агломерация Дакка болады (52,1 млн), Джакарта екінші орынға түседі (51,8 млн).

Тұтас құрылыс бойынша есептейтін Demographia консалтингінің бағалауы мүлде бөлек: оның тізімінде 69,6 млн тұрғыны бар Гуанчжоу — Шэньчжэнь қос қаласы бірінші тұр. Әдістеме әртүрлі болған соң, көшбасшылар да әртүрлі.

Қорытынды: ең үлкені кім

• Мегаполистер арасында аумағы бойынша — Чунцин, 82 403 км² (ресми түрде Хулун-Буир мен Гренландиядағы Сермерсоок үлкенірек).
• Нақты құрылыс аумағы бойынша — Нью-Йорк, 11 344 км² (Demographia, 2025).
• Қала шекарасындағы халқы бойынша — Чунцин, 32 млн; ауылдық аудандарды есептемесек — Шанхай, 24,9 млн.
• Агломерация бойынша — Джакарта, 41,9 млн (БҰҰ, 2025).

Ал Қазақстан ше

Біздің қалалар әлемдік рейтингтерден әлі алыс: 2026 жылғы 1 қаңтарда Алматыда 2,35 млн адам, Астанада 1,64 млн, Шымкентте 1,29 млн адам тұрған. Салыстырып көріңіз: бір Шанхайдың өзінде бүкіл Қазақстаннан көп адам бар. Есесіне Астана халық өсімі бойынша елде көш бастап тұр: 2026 жылғы сәуірде онда 1,66 млн адам тұрған, ал елорда Алматыдан бірнеше есе жылдам өсіп келеді. Елдегі ең үлкен қаланың ішкі құрылымын Алматы аудандары туралы материалда талдадық. Ал сәулет рекордтары қызықтырса — міне, әлемнің жеті кереметі.

Дереккөздер: БҰҰ — World Urbanization Prospects 2025 баяндамасы, Wikipedia — List of largest cities, Wikipedia — List of largest cities by area (соның ішінде Demographia 2025), Wikipedia — Чунцин, Wikipedia — Шанхай маглеві, Tengrinews — 2026 жылғы 1 қаңтардағы Қазақстан халқы, Kazinform — Астана халқының өсуі