Air Astana

Air Astana — Қазақстанның ұлттық әуе компаниясы, бас кеңсесі Алматыда. Оны 2001 жылы мемлекет пен британдық BAE Systems бірлескен кәсіпорын ретінде құрды. Бүгін бұл екі бренді бар жария топ: толық сервисті Air Astana және FlyArystan лоукостері. 2025 жылы топ 9,7 млн жолаушы тасыды. Қазақстандықтар компанияны қысқы теңіз сапарларынан да біледі: маусымда Air Astana Алматы мен Астанадан тікелей ұшады, мысалы, Вьетнамдағы Фукуокқа.

Британ серіктесі және алғашқы рейс (2001–2002)

Әуе компаниясы 2001 жылғы 29 тамызда құрылды. Үлестер былай бөлінді: 51% мемлекетке тиесілі болды (кейін бұл пакет «Самұрық-Қазына» қорына өтті), 49% — BAE Systems-ке. Asian Aviation дерегінше, британдық қорғаныс концерні жобаға 10 млн доллардан аз салған.

Алғашқы президент British Airways-тен келген Ллойд Пакстон болды. Тұрақты ұшулар 2002 жылғы мамырда Алматы — Астана рейсімен басталды. Бастапқы флот шағын еді: ILFC-тен лизингке алынған үш Boeing 737. 2003 жылы оларға турбовинтті Fokker 50 және алыс қашықтыққа ұшатын Boeing 757 қосылды.

Питер Фостер дәуірі (2005–2026)

2005 жылғы 1 қазанда компанияны британдық Питер Фостер басқарды. Оған дейін ол Cathay Pacific пен Royal Brunei Airlines-та істеген. Компанияның басында ол 21 жылға жуық тұрды.

Фостер кезінде Air Astana үш ұшағы бар стартаптан 60-тан астам ұшағы бар топқа айналды. Еуропамен байланыс ерте басталды: Астана — Франкфурт рейсі 2003 жылдан бері ұшады, ал 2025 жылғы маусымда оған Алматы — Франкфурт қосылды. 2016 жылғы 8 желтоқсанға дейін Air Astana Еуроодаққа ұшуға рұқсаты бар жалғыз қазақстандық әуе компаниясы болды.

Уақыт өте флот түгелге жуық Airbus-қа көшті: 2026 жылы еуропалық өндірушімен серіктестікке 20 жыл толды, ал жыл басында топтың 62 ұшағының 59-ы Airbus еді. Алыс бағыттарда Airbus-тан бөлек кең фюзеляжды Boeing 767 ұшады. Транзит жолаушыларына компания Қазақстанда стоповер-пакет сатады: таңғы асы бар қонақүйде бір түн және трансфер 19 доллардан басталады.

2015 жылы Фостер британдық OBE орденін алды, ал 2024 жылы Flight Global оны жылдың авиация басшысы атады.

Лиссабоннан шыққан рейс (2018)

2018 жылғы 11 қарашада компанияның Embraer 190 ұшағы Лиссабоннан Алматыға ұшты, жолда Минскіге жанармай құюға қонуы керек еді. Ұшақ көтерілген бойда бағынбай қалды. Ол күрт қисайып, құлдилай берді. Экипаж бір жарым сағат бойы ұшақпен алысып, оны Португалияның оңтүстігіндегі Бежа әскери әуе базасына қондырды.

Бортта алты адам болды: үш экипаж мүшесі және үш жолаушы. Бәрі аман қалды, біреуі ғана тобығын созып алды. Ұшақ есептен шығарылды. Тергеу Португалиядағы OGMA техникалық қызметінде элерон тростары қате орнатылғанын көрсетті, сондықтан ұшақ рульге керісінше жауап берген. Жауапкершілік үш тарапқа бөлінді: нұсқаулығы олқы өндіруші, қадағалау органдары және ұшу алдындағы тексерісте ақауды байқамаған экипаж.

Өз лоукостері (2019)

2019 жылғы 1 мамырда топ FlyArystan брендін іске қосты. Ол ел ішіндегі және жақын бағыттарға арналған. Әуелі лоукостер Air Astana сертификатымен ұшты, ал 2024 жылғы сәуірде өз пайдаланушы сертификатын алды. 2026 жылға қарай FlyArystan-да 28 ұшақ бар — бұл топ флотының жартысына жуығы.

Биржаға шығу (2024)

2024 жылғы 15 ақпанда Air Astana IPO-ны бірден үш алаңда өткізді: Astana International Exchange, Қазақстан қор биржасы және жаһандық депозитарлық қолхаттар саудаланатын Лондон қор биржасы. «Самұрық-Қазына» дерегінше, компания 370 млн доллар тартты, оның 214 млн доллары (58%) қазақстандық инвесторлардан түсті. Орналастыру бағасы қолхат үшін 9,5 доллар, акция үшін 1073,83 теңге болды. Мәміле кезіндегі капиталдандыру шамамен 847 млн доллар еді.

Орналастырудан кейін «Самұрық-Қазынаның» үлесі 51%-дан 41%-ға түсті, BAE Systems те пакетін азайтты. Британдықтар біртіндеп шықты: 2025 жылғы желтоқсанда 10,1%-ын сатты, ал 2026 жылғы наурызда қалған 6,9%-ын қолхаты 5,1 доллардан өткізді. Осылай BAE Systems 25 жылдан кейін әуе компаниясының капиталынан толық шықты.

Қозғалтқыштар мен пайда (2025)

2025 жылы компанияға қозғалтқыштар кедергі болды. A320neo отбасы ұшақтарындағы Pratt & Whitney моторларын жоспардан тыс шешуге тура келді: бір жылда мұндай жағдай 22 рет болды, ал қызу маусымда жерде 13 ұшаққа дейін тұрды. Компания мұның EBITDAR көрсеткішіне теріс әсерін 42,3 млн доллар деп бағалады.

Соған қарамастан түсім 11,4%-ға өсіп, 1,454 млрд долларға жетті, жолаушы ағыны 7,9%-ға артып, 9,7 млн адам болды. Бірақ таза пайда бір жыл бұрынғы 49,4 млн доллардан 13,6 млн долларға дейін түсті. Бір жылда топ 25 жаңа бағыт ашты.

Ақша

Air Astana жария компания ретінде есеп береді, сондықтан оның сандары ашық. Топтың жылдық есептіліктегі негізгі көрсеткіштері:

• 2024 жыл — түсім шамамен 1,3 млрд доллар, операциялық пайда 145,7 млн доллар, таза пайда 49,4 млн доллар;
• 2025 жыл — түсім 1,454 млрд доллар (+11,4%), EBITDAR 321,2 млн доллар, маржа 22,1%, таза пайда 13,6 млн доллар;
• 2026 жылдың бірінші жартысы — түсім 763,9 млн доллар (+16,1%), EBITDAR 141,7 млн доллар (−9,7%), таза шығын 21,2 млн доллар (бір жыл бұрын 10,7 млн доллар пайда болған).

Жаңа басшы (2026)

2025 жылғы қазанда компания Фостердің зейнетке шығатынын жариялады. 2026 жылғы 31 наурызда оның орнына компанияның өз адамы Ибрахим Жанлыел (Ibrahim Canliel) келді. Ол топта 2003 жылдан бері істейді: алдымен коммерциялық лауазымдарда болды, 2017 жылдан қаржы директоры еді. Фостер топта кеңесші болып қалды. Жаңа қаржы директоры — бұрын TAP Air Portugal-да істеген Гонсалу Пиреш.

Сол кезде, 2026 жылғы ақпанда, топ 2031–2035 жылдары жеткізілетін ірі ұшақ тапсырысын жариялады. Нақты бөлігінде бес Boeing 787-9 және A320neo отбасының 25 ұшағы бар. Опциондарымен бірге 15 Dreamliner мен 50 Airbus-қа дейін жетеді. 2030 жылдың соңына қарай флотты 86 ұшаққа жеткізу жоспарланған.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

2026 жылдың бірінші жартысындағы есепке сәйкес, топ 4,39 млн жолаушы тасыды — бір жыл бұрынғыдан 2,4% аз. Орындардың толуы 82,4%-ға өсті. Флотта 63 ұшақ бар: 35-і Air Astana-да, 28-і FlyArystan-да. Қозғалтқышқа байланысты тұрып қалу 60%-ға азайды, ал 2027 жылдың жазына қарай компания одан толық құтылуды көздейді.

Есепте топ маржаны қорғап, инфляцияға байланысты шығын өсімін тежеу үшін қуатты қайта бөлетінін жазады. Орта мерзімді мақсат ретінде компания EBITDAR маржасын «20%-дың орта және жоғары деңгейінде» ұстауды атайды.

Топтың желісі — 19 елдегі 105-тен астам бағыт, қызметкерлері — 7 мыңнан астам адам. Air Astana Алматы мен Астанадан Еуропаға, Азияға және Таяу Шығысқа ұшады, ал 2024 жылғы қазаннан бастап A321LR ұшағымен Вьетнамдағы Фукуокқа ұшады. Skytrax рейтингінде әуе компаниясы 2012 жылдан бері төрт жұлдыз ұстап келеді, ал 2022–2025 жылдары «Орталық Азия мен ТМД-ның үздік әуе компаниясы» сыйлығын алды.

Дереккөздер: Wikipedia — Air Astana, Wikipedia — 1388 рейсіндегі оқиға, «Самұрық-Қазына» — IPO қорытындысы, Asian Aviation — 2025 жылдың қорытындысы, Asian Aviation — BAE Systems-тің шығуы, Air Astana — 2026 жылдың бірінші жартысы туралы есеп, Интерфакс-Қазақстан — 2025 жылғы түсім, The Astana Times — бас директордың ауысуы, Luftfahrtmagazin — тапсырыстар мен бағыттар, Kapital.kz — Фукуокқа рейстер