PepsiCo

PepsiCo дегеніміз көк банкадағы кола ғана емес. Бұл — Lay’s, Doritos, Cheetos, Gatorade, Mountain Dew және Quaker сұлы жармасы, жылына 94 млрд долларға жуық түсім және 306 мыңға жуық қызметкер. 2026 жылғы 1 қазанда Алматы түбіндегі Боралдайда құны 344 млн доллар болатын зауыт іске қосылды: онда Carlsberg Kazakhstan PepsiCo лицензиясымен Қазақстан мен Қырғызстанға арналған сусындарды құяды, ал Алатауда PepsiCo өзі Орталық Азиядағы ең ірі снек фабрикасын салып жатыр. Екі рет банкрот болып, Coca-Cola-мен жарты ғасыр соғысқан америкалық алып біздің өңірге шындап бет бұрды. Солтүстік Каролинадағы дәріхана шәрбаты қалай чипсы мен газдалған сусын империясына айналғанын және одан Қазақстанға не тиетінін талдаймыз.

Шығу тегі: Нью-Берндегі дәріханашы

1893 жылы фармацевт Калеб Брэдхэм Солтүстік Каролинадағы Нью-Берн қалашығындағы өз дәріханасында тәтті газдалған сусын араластырып, оны қарапайым ғана Brad’s Drink деп атады. 1898 жылы сусын Pepsi-Cola болып қайта аталды: атау ас қорыту ферменті пепсинге меңзейтін, ал өнімнің өзі «сергітіп, ас қорытуға көмектесетін» сусын ретінде ұсынылды. 1902 жылғы 24 желтоқсанда Брэдхэм Pepsi-Cola Company компаниясын құрды, 1903 жылы рецептураға патент алып, бір жылда 8 мыңға жуық галлон шәрбат сатты.

Одан кейін нағыз әткеншек басталды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қант бағасы құбылып тұрды, Брэдхэм оның өсетініне бәс тігіп, ұтылды да, 1923 жылы банкрот болды. Тауар белгісі бірнеше рет қолдан қолға өтіп, 1931 жылы компания тағы да түбіне жетті. Оны газдалған сусын автоматтарына кола іздеп жүрген Loft кондитерлік желісінің басшысы Чарльз Гут сатып алды.

1930–1950 жылдар: бір тиынға екі есе көп

Pepsi-ді Ұлы депрессия құтқарды. 1934 жылы компания колаға 12 унциялық бөтелкемен, бәсекелесі екі есе аз құятын сол бес центтік бағамен сата бастады. «Бір тиынға екі есе көп» ұраны мен Nickel, Nickel радиоәуені өз жұмысын істеді: 1936–1938 жылдары пайда екі есе өсті. 1941 жылы Loft Pepsi-Cola Company-ді ресми түрде өзіне қосып алды.

1950 жылдары компанияны Альфред Стил басқарды, оның тұсында сатылым күрт өсіп, басты бәсекелеспен арадағы алшақтық айтарлықтай қысқарды. 1960 жылдардың басында өнім желісі кеңейді: 1964 жылы брендтің алғашқы нұсқасы Diet Pepsi шықты, ал портфельге Mountain Dew қосылды.

1965: кола мен чипсы

PepsiCo тарихындағы басты тұлға — Дональд Кендалл. Ол Pepsi-Cola-ға 1947 жылы қатардағы сатушы болып келіп, 1963 жылы компанияны басқарды, ал 1971–1986 жылдары PepsiCo-ның тізгінін ұстады. Дәл Кендалл 1959 жылы Мәскеудегі америкалық көрмеде Никита Хрущевті колаға сыйлаған, компанияның тағдырын айқындаған бірігуді де дәл сол ойлап тапқан.

Оның серіктесі Херман Лэй болды. Солтүстік Каролинада туған ол 1930 жылдардың басында картоп чипсыларын тікелей көлігінен сатқан, ал 1939 жылы H.W. Lay & Company компаниясын құрған. 1961 жылы ол жүгері Fritos-ын ойлап тапқан техастық Frito Company-мен бірігіп, түсімі 127 млн доллар және Fritos, Lay’s, Cheetos, Ruffles брендтері бар Frito-Lay пайда болды. 1965 жылғы 8 маусымда акционерлер Frito-Lay мен Pepsi-Cola-ның бірігуін мақұлдады — осылай PepsiCo дүниеге келді. Келісімнің мәнін Кендалл өте қарапайым түйіндеді: чипсы жесең шөлдейсің, ал Pepsi шөлді басады. Бір жылдан соң, 1966 жылы, сөрелерде Doritos пайда болды.

1970–1980 жылдар: кола соғыстары

1972 жылы PepsiCo бизнес мектептерінде әлі күнге дейін айтылатын мәміле жасады: компания КСРО-да колаға монополия алып, Кеңес Одағында өндіріліп, сатылған алғашқы америкалық тұтыну тауары болды. Есеп айырысу бартермен, соның ішінде «Столичная» арағымен жүргізілді. 1989 жылы есеп айырысу аясында PepsiCo тіпті есептен шығарылған әскери кемелерді, оның ішінде 17 сүңгуір қайықты және танкерлерді алды.

Ал елде Coca-Cola-мен ашық соғыс жүріп жатты. 1975 жылы Pepsi Challenge басталды: сауда орталықтарында белгісіз екі бірдей стақан қойылып, өтіп бара жатқан адам екеуінен де татып, біреуін таңдайтын. Көбіне Pepsi-ді таңдады, бұл онжылдықтың басты жарнамалық дәлеліне айналды. Кейін Малкольм Гладуэлл «Ой жарқылы» кітабында бұл айланы түсіндірді: бір жұтымнан адамдар әрдайым дерлік тәттірек сусынды таңдайды, тіпті тұтас банканы ішсе, тәттілігі азын қалайтын болса да. Бірақ қысым өз нәтижесін берді: 1985 жылы Coca-Cola тарихтағы ең әйгілі маркетингтік сәтсіздіктердің бірі — New Coke-ты шығарды.

Сол жылдары PepsiCo қоғамдық тамақтану саласына кірді: портфельде Pizza Hut, Taco Bell және KFC пайда болды. 1986 жылы компания Philip Morris-тен 7UP-тың халықаралық бизнесін сатып алды — содан бері АҚШ-тан тыс жерлерде бұл марка PepsiCo-ға, ал Штаттарда Keurig Dr Pepper-ге тиесілі.

1997–2018: портфельді қайта құру

1997 жылы PepsiCo мейрамханалардан арылып, Pizza Hut, KFC және Taco Bell-ді Tricon Global Restaurants деген жеке компанияға бөліп шығарды (бүгінде бұл — Yum! Brands). Босаған қаржы сусындар мен тағамға жұмсалды:

• 1998 — Tropicana шырын компаниясын сатып алу;
• 2001 — шамамен 13 млрд долларға Quaker Oats-пен бірігу, ол басты олжаны — 1965 жылы Флорида университетінде Gators футбол командасы үшін ойлап табылған изотоник Gatorade-ті әкелді;
• 2010 — 2009 жылы 7 млрд долларға ұсынылған Солтүстік Америкадағы ең ірі екі боттлерді сатып алу мәмілесінің аяқталуы;
• 2018 — үйдегі сифон өндірушісі SodaStream-ді сатып алу;
• 2020 — Rockstar энергетигін 3,85 млрд долларға сатып алу;
• 2025 — мексикалық Siete Foods-ты 1,2 млрд долларға және пребиотикалық газдалған сусын Poppi-ді 1,6 млрд доллардан астам сомаға сатып алу.

Сату да болды: 2021 жылы PepsiCo Солтүстік Америкадағы Tropicana, Naked және басқа шырын брендтерінің бақылау пакетін француздық PAI Partners қорына 3,3 млрд долларға сатып, бірлескен кәсіпорында 39% үлесті өзіне қалдырды.

2006 жылғы 1 қазанда бұған дейін компанияның қаржы директоры әрі президенті болған Индра Нуйи CEO болды, ал 2007 жылдан бастап директорлар кеңесінің төрағасы қызметін де атқарды. Ол компанияны он екі жыл басқарып, 2018 жылы ісін мұрагеріне тапсырды.

Модель қалай жұмыс істейді

PepsiCo екі аяқпен табыс табады: сусындар және «ыңғайлы тағам», яғни снектер, қауыздар мен сұлы жармасы. Оның үстіне тағам тарихи тұрғыдан газдалған сусыннан көбірек табыс әкеледі, АҚШ-тағы сусын бизнесінің әлсіздігін ұзақ уақыт бойы өтеп келген де сол.

Сусындарда схема барлық жерде дерлік бірдей: PepsiCo концентрат пен брендке құқық сатады, ал оларды жергілікті серіктес-боттлерлер құйып, таратады. Компания өз желісін былай сипаттайды: меншікті зауыттар, уәкілетті боттлерлер, келісімшарттық өндірушілер және басқа серіктестер 200-ден астам ел мен аумақтағы сатып алушыларға қызмет көрсетеді. Ал снектерді PepsiCo көбіне өзі өндіреді: Lay’s-ке арналған картоп егістіктен қаптамаға дейін бақылауды талап етеді.

Бір өнім әр елде әртүрлі аталуы мүмкін: Lay’s Ұлыбритания мен Ирландияда Walkers, Мексикада Sabritas деген атпен сатылады. 2021 жылдың өзінде компанияның әрқайсысының жылдық сатылымы 1 млрд доллардан асатын 23 бренді болған.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

• Екі банкроттық. 1923 және 1931 жылдары бренд екі рет жойылып кете жаздады.
• Number Fever. 1992 жылы Филиппинде қақпақпен өткізілген жарнамалық акция сәтсіз аяқталды: қателіктің салдарынан миллион песолық бас жүлдеге 800 мың қақпақ «ұтысты» болып шықты, іс тәртіпсіздіктерге ұласты.
• АҚШ-тағы газдалған сусын. 2025 жылға қарай Солтүстік Америкадағы сусын бизнесі едәуір артта қалып, Pepsi нарық үлесін жоғалтты. Белсенді қор Elliott дәл осыны көрсетті.
• Өсу үшін өсу. Шексіз жаңа дәмдер мен форматтар ассортиментті ісіріп жіберді, ал пандемиядан кейінгі баға өсімі сатып алушылардың бір бөлігін үркітті: 2025 жылы органикалық түсім небәрі 1,7%-ға өсті.

Elliott: қақпа алдындағы белсенді

2025 жылдың қыркүйек айының басында Elliott Management қорының PepsiCo-дан шамамен 4 млрд долларлық, яғни компания құнының 2%-ға жуық үлесін жинағаны белгілі болды. Директорлар кеңесіне жазған хатында қор басты мәселе ретінде Солтүстік Америкадағы сусындарды атады: стратегиялық қателіктер, газдалған сусын нарығындағы үлесті жоғалту және шамадан тыс жүктелген портфель. Elliott Coca-Cola үлгісімен құюды франчайзингтік боттлерлерге қайтаруды, Солтүстік Америкадағы құю бизнесін бөліп шығаруды немесе сатуды қарастыруды және Quaker сияқты бейінсіз активтерді сатуды ойластыруды ұсынды.

2025 жылғы 8 желтоқсанда тараптар келісімге келді. PepsiCo 2026 жылдың басына қарай ассортиментті шамамен 20%-ға қысқартуға, бағаны төмендетуге, «функционалдық» ингредиенттері бар өнімдерді (Doritos Protein мен пребиотикалық кола сияқты) шығаруды жеделдетуге, жеткізу тізбегін қайта қарауға және директорлар кеңесін жаңартуға уәде берді. Elliott серіктесі Марк Стейнберг бұл жоспар түсім мен пайданың тезірек өсуіне көмектеседі деп мәлімдеді.

PepsiCo және Қазақстан

Қазақстандық сатып алушы үшін PepsiCo — ең алдымен Pepsi, 7UP, Mirinda, Lipton Ice Tea және, әрине, Lay’s. Бірақ 2024–2026 жылдары компания жай саудадан жергілікті ірі инвестицияға көшті.

Сусындар: RG Brands-тен Carlsberg-ке

2000 жылдан бастап Қазақстанда Pepsi-ді Қайрат Мәжібаевтың RG Brands компаниясы құйып келді. 25 жылдық серіктестік ішінде марка компанияның ең ірі активіне айналды: Forbes Kazakhstan дерегінше, RG Brands сатылымының шамамен 30%-ы мен пайдасының 25%-ы Pepsi-ге тиесілі болған. 2024 жылдың қыркүйегінде Carlsberg Group 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстан мен Қырғызстанда PepsiCo боттлері болатынын жариялады. Даниялықтардың мұндай тәжірибесі бар еді: олар PepsiCo сусындарын Норвегияда, Швецияда, Швейцарияда, Камбоджа мен Лаоста құяды, ал 2023 жылы 38% үлеспен Қазақстанның сыра нарығында көш бастады.

Серіктес ауысуы жоспарланғаннан тезірек өтті: Carlsberg шығарған Pepsi өнімі 2025 жылғы 22 қазанда-ақ сатылымға шықты, әзірге оны келісімшарттық өндірушілер шығарды. 2025 жылғы 16 қыркүйекте Алматы облысының Іле ауданында меншікті зауыттың іргетасы қаланып, 2026 жылғы 1 қазанда Боралдай кентіндегі Carlsberg-тің 344 млн долларлық зауыты ресми түрде іске қосылды. Бұл — 17 гектар, бес өндірістік желі, жылына 1 млрд литрге дейінгі қуат және 230-дан астам тұрақты жұмыс орны. Ашылу салтанатында Carlsberg Group басшысы Якоб Ааруп-Андерсен, PepsiCo халықаралық бөлімшесінің CEO-сы Юджин Виллемсен және Дания сыртқы істер министрі Ларс Лёкке Расмуссен сөз сөйледі. Даниялық серіктес туралы толығырақ — біздің Carlsberg досьесінде.

Снектер: Алатаудағы фабрика

Екінші жобаны PepsiCo өзі жүргізеді. 2024 жылдың маусымында Премьер-министр Олжас Бектенов PepsiCo-ның Орталық Азияны қамтитын өңірін басқарған Давид Манцинимен кездесті, ал компания Алматы облысындағы тұзды снек фабрикасына 160 млн доллар салатынын жариялады. Алаң ретінде Алатау қаласы таңдалды: 26,5 гектар, басты өнім — Қазақстан, Өзбекстан және Қырғызстанға арналған Lay’s чипсылары.

2025 жылдың мамырында PepsiCo инвестицияны екі еседен астам, ал қуатты үш есе арттыруға шешім қабылдады: фабрика жылына 210 мың тонна картоп өңдеп, шамамен 70 мың тонна снек шығарады. Бұл — Орталық Азиядағы осы бейіндегі ең ірі фабрика, ол 900-ге жуық жұмыс орнын ашады. 2025 жылдың қыркүйегінде, PepsiCo басшылығының Президент Қасым-Жомарт Тоқаевпен кездесуінен кейін, Kapital.kz құрылыстың басталғанын және жобаның 368 млн долларға бағаланғанын хабарлады. Толық қуатқа шығу 2027 жылдың қыркүйегіне жоспарланған.

Жергілікті экономика үшін ең қызығы — картоп. Компания қазірдің өзінде Павлодар, Ақмола, Қарағанды, Алматы облыстары мен Жетісу облысындағы 15 шаруашылықпен жұмыс істейді және 2035 жылға қарай қажетті сорттарды толығымен отандық өндіріске көшіргісі келеді. Фермерлер үшін бұл — сапаға қойылатын талаптары түсінікті ұзақ мерзімді сатып алушы.

Сатып алушы үшін бұл нені білдіреді

Қазақстанда жасалған Pepsi мен Lay’s — бұл қысқа логистика және импортқа тәуелділіктің азаюы, демек, басқа жағдайлар тең болғанда тұрақтырақ баға мен сөрелерде тауардың үзілмеуі. Нарық үшін бұл күштердің жаңа орналасуы да: Carlsberg PepsiCo сусындарымен бұрын RG Brands ойнаған алаңға шығады, ал RG Brands өз маркаларына бәс тігіп отыр. Касса жанындағы тоңазытқыш үшін бәсеке қатаң болмақ — бұл әдетте сатып алушының пайдасына шешіледі.

Ақша

• 2025 қаржы жылындағы түсім — 93,9 млрд доллар (бір жыл бұрын — 91,9 млрд доллар), органикалық өсім — 1,7%.
• PepsiCo-ға тиесілі таза пайда — 8,24 млрд доллар; бір акцияға шаққандағы пайда — 6,00 доллар.
• 2026 жылдың маусымынан бастап дивиденд 4%-ға, жылына бір акцияға 5,69 долларға дейін көтерілді — бұл қатарынан 54-ші өсім.
• 10-K жылдық есебі бойынша сыртқы инвесторлардың қолындағы акциялардың 2025 жылғы 13 маусымдағы нарықтық құны — 179 млрд доллар.
• Қызметкерлер — 2025 жылғы 27 желтоқсандағы жағдай бойынша шамамен 306 мың адам, оның ішінде АҚШ-та 125 мыңға жуық.

2026 жыл серпінді басталды: екінші тоқсанда түсім 6,4%-ға өсіп, 24,2 млрд долларға жетті, ал бірінші жартыжылдықта 7,3%-ға артып, 43,6 млрд доллар болды. Компания жылдық болжамын растады: түсімнің органикалық өсімі 2–4%.

Кім басқарады

2018 жылғы 3 қазаннан бері PepsiCo-ны испаниялық Рамон Лагуарта басқарады, 2019 жылғы 1 ақпаннан бастап ол директорлар кеңесінің төрағасы да. Ол 1963 жылы туған, Барселонадағы ESADE бизнес мектебі мен америкалық Thunderbird-ті бітірген, еңбек жолын Chupa Chups-та бастап, PepsiCo-ға 1996 жылы келген. Мансабының басым бөлігі Еуропада өтті: Грекия, Пиреней түбегі, Шығыс Еуропа, кейін Еуропа мен Сахарадан оңтүстіктегі Африка секторы тұтастай. 2017 жылдың қыркүйегінен бастап компания президенті болды. 2023 жылы оның жиынтық сыйақысы 26,2 млн доллар болды.

Халықаралық сусын бизнесін Юджин Виллемсен басқарады — Боралдайдағы зауыттың ашылуында PepsiCo атынан дәл сол сөз сөйледі.

Қызықты деректер

• Pepsi атауы пепсинге меңзейді: бастапқыда сусын ас қорытуға пайдалы ретінде насихатталған.
• PepsiCo штаб-пәтері Перчейзде (Нью-Йорк штаты) орналасқан, оның айналасында Дональд Кендалл атындағы мүсіндер бағы жайылып жатыр.
• Gatorade ойлап табылған Флорида университеті әлі күнге дейін роялти алады: 2009 жылға қарай оның сомасы 150 млн доллардан асқан.
• Кендалл 99 жыл өмір сүрді, ал 1989 жылы кеңес-америка қарым-қатынасына қосқан үлесі үшін Джордж Кеннан атындағы сыйлықты алды.
• 1964 жылғы Diet Pepsi — бренд тарихындағы алғашқы кеңейту.
• 2023 жылдан бастап Pepsi-дің негізгі түсі қара болған жаңа логотипі бар.

Қазір не болып жатыр (2026)

2026 жылғы PepsiCo — белсенді инвесторға берген уәделерін орындап жатқан компания. Лагуарта ірі жаһандық брендтерді қайта іске қосуға, «функционалдық» жаңалықтарға, кішірек порцияларға, қантсыз өнімдерге және қолжетімді бағаға бәс тігіп отыр. Алғашқы нәтижелер үміт ұялатады: бірінші жартыжылдықта органикалық көлем 2022 жылдан бергі ең жылдам қарқынмен өсті, ал халықаралық сегменттер, соның ішінде франчайзингтік сусын бизнесі, өсім көрсетті.

Бұл суретте Қазақстан — өсу нүктелерінің бірі. Боралдайдағы Carlsberg зауыты екі елге Pepsi мен 7UP құйып жатыр, ал Алатаудағы фабрика 2027 жылдың күзіне қарай толық қуатқа шығуы тиіс. Бәрі жоспар бойынша жүрсе, бірнеше жылдан кейін Орталық Азиядағы Lay’s чипсылары қазақстандық картоптан жасалып, америкалық кола Алматы түбінде құйылатын болады.

Дереккөздер: Wikipedia — PepsiCo, Wikipedia — Pepsi, Wikipedia — Frito-Lay, Wikipedia — Pepsi Challenge, Wikipedia — Дональд Кендалл, Wikipedia — Рамон Лагуарта, Wikipedia — Gatorade, Wikipedia — 7 Up, PepsiCo — 2025 жылғы нәтижелер, PepsiCo — 2026 жылғы II тоқсан нәтижелері, PepsiCo — 2025 жылғы 10-K жылдық есебі, Reuters (Denver Gazette арқылы) — Elliott үлесі, Fortune — Elliott-пен келісім, Just Drinks — Carlsberg PepsiCo боттлері болады, Forbes Kazakhstan — Pepsi-ге арналған Carlsberg зауыты, Forbes Kazakhstan — RG Brands неге енді Pepsi шығармайды, Forbes Kazakhstan — Lay’s зауытына 160 млн доллар, Kapital.kz — PepsiCo зауыты қайда салынады, Kapital.kz — PepsiCo инвестицияны екі есе арттырады, Kapital.kz — Алатаудағы құрылыстың басталуы, PepsiCo — ресми сайт