Мұстафа Шоқай

Ол 1941 жылғы 27 желтоқсанда Берлиндегі ауруханада қайтыс болды — немістер Түркістан легионын жасақтай бастамай тұрып. Соған қарамастан кеңес насихаты жарты ғасыр бойы оны осы легионның ұйымдастырушысы, «қазақтың Власовы» деп атады. Мұстафа Шоқай — Петербургте заң оқыған, үш айға жетпей құлаған Түркістан автономиясын басқарған, жиырма жыл бойы Еуропадағы эмиграцияда Орталық Азияның басты үні болған адам. 2025 жылы оның туғанына 135 жыл толды, ал Париж кітапханасында 70 жылдан астам сақталған жеке мұрағаты жұртқа ашыла бастады.

Шыққан тегі мен отбасы

Мұстафа 1890 жылғы 25 желтоқсанда Сырдария облысының Перовск уезінде — қазіргі Қызылорда облысында дүниеге келді. Руы — Орта жүздің қыпшағы. Әкесі Шоқай би болған: дауды шешуге ел соған жүгінетін. Анасы Бақты отбасы аңызы бойынша араб және парсы тілдерін білген. Отбасында Мұстафадан бөлек үш ұл және екі қыз болған.

Ол бес жасында домбыра ұстады, жеті жасында Ақмешіттегі орыс мектебіне барды, бірақ ауырып, оқуын тастады. Нағыз оқу кейінірек басталды — және бірден байыппен.

Білімі: Ташкент пен Петербург

1902 жылы Мұстафа өлкедегі ең мықты оқу орындарының бірі — Ташкенттің ерлер гимназиясына қабылданды. 1910 жылы оны алтын медальмен бітірді. Өмірбаянын зерттеушілер дала баласына медаль беруге алғашында қарсы болғанын, мәселе директор мен сыныптастары араша түскеннен кейін ғана шешілгенін жазады.

Сол жылы ол Петербург университетінің заң факультетіне түсті. 1912 жылы әкесі қайтыс болып, Мұстафа біраз уақыт елге оралып, тіпті әкесінің орнына би болуға мәжбүр болды. Соған қарамастан университетті 1917 жылы бітірді — ол заңын оқыған империя сол кезде жоқ еді. Осы жылдары Шоқай қазақ және орыс тілдерінен бөлек француз, ағылшын, неміс, түрік тілдерінде еркін жұмыс істеуді үйренді.

1916 жыл: Дума және көтеріліс

Студент кезінде Шоқай Мемлекеттік думаның мұсылман фракциясында — Еділ бойы, Кавказ бен Орта Азия депутаттарының бірлестігінде хатшы әрі аудармашы болып істеді. Жер мен жергілікті халықтың құқығы туралы құжаттар, өтініштер мен сөз жобалары оның қолынан өтетін.

1916 жылдың жазында Николай II «бұратаналарды» тыл жұмысына алу туралы жарлыққа қол қойды. Далада көтеріліс бұрқ етті, оның артынан жазалаушы отрядтар келді, мыңдаған отбасы Қытайға босты. Шоқай жарлыққа Петроградтан наразылық білдіргендердің бірі болды. Дәл осы жыл ұқыпты дума қызметкерін саясаткерге айналдырды: империяның ішінде оның халқына реформа болмайтыны анық көрінді.

1917–1918: Түркістан автономиясы

Ақпан төңкерісінен кейін Шоқай мұсылмандар съезі сайлаған атқару комитетіне кірді, Түркістанға оралып, оқиғаның ортасында жүрді. 1917 жылдың қараша айының соңында Қоқандағы Түркістан мұсылмандарының төтенше съезі Түркістан автономиясын жариялады — бұл аймақты жаулап алғаннан кейінгі өз мемлекеттілігін құрудың алғашқы талпынысы еді.

Үкіметті алғаш инженер Мұхаметжан Тынышбаев басқарды, Шоқай сыртқы істер министрі болды. Желтоқсанда ол үкімет төрағасы болды — 27 жасында. Бағдарлама сол заман үшін батыл еді:

• демократиялық бостандықтар;
• ұлты мен дініне қарамастан азаматтардың теңдігі;
• ұлттық мектеп;
• өз билік органдары мен соттары.

Большевиктер автономияға төзбеді. 1918 жылдың ақпанында Қызыл армия Қоқанды алып, талқандады. Шоқайдың басына мың сом сыйақы тағайындалды. Ол Ферғана арқылы Ташкентке өтіп, сонда жасырынды. Шоқай қазақтың «Алаш» партиясына да жақын болды, бірақ Алаш автономиясының да күні санаулы еді.

Эмиграция: Тифлис, Стамбул, Париж

1919 жылдың көктемінен 1921 жылдың ақпанына дейін Шоқай Баку мен Тифлисте тұрды. Қызыл армия Грузияға да жеткенде, ол Стамбулға, ал 1921 жылдың жазында Парижге кетті. 1923 жылы Ножан-сюр-Марн қаласына қоныстанып, сонда 18 жыл өмір сүрді.

Алғашқы кезде ол орыс эмигранттарының баспасөзіне — Керенскийдің «Дни» және Милюковтың «Последние новости» басылымдарына жазды, бірақ 1923 жылы олармен байланысын үзді: қуғындағы орыс демократтары да Түркістанның тәуелсіздік құқығын мойындауға асықпады. Ол британдық The Times-та, түрік басылымдарында жарияланып, конференцияларда сөйлеп, Кеңес билігі тұсында Орта Азияда не болып жатқанын Еуропаға түсіндірді.

Шоқай Польша қолдаған «Прометей» қозғалысымен — бұрынғы империя халықтарынан шыққан эмигранттар желісімен де байланыста болды. Онда грузиндер, әзербайжандар, украиндар оның одақтасына айналды: бәрінің жауы да, тәуелсіздік туралы арманы да ортақ еді.

Тұрмыс жұпыны болды: қаламақы, пікірлестердің көмегі, журналға үнемі жетпейтін қаражат. Бірақ Шоқай жұмысын тоқтатпады.

Журналдар мен кітаптар

• «Йени Түркістан» («Жаңа Түркістан») — ол серіктерімен бірге 1927 жылдан Стамбулда шығарған журнал.
• «Яш Түркістан» («Жас Түркістан») — түркістандық эмиграцияның басты басылымы. 1929–1939 жылдары Берлинде шығып, барлығы 117 нөмірі жарық көрді. Оны тек соғыс тоқтатты.
• «Chez les Soviets en Asie Centrale» (Париж, 1928) — Орта Азиядағы кеңес билігі туралы кітап. Оның орысша нұсқасы «Туркестан под властью Советов (к характеристике диктатуры пролетариата)» 1935 жылы «Яш Түркістан» баспасынан шықты. 2017 жылы оны Досым Сәтбаевтың «Сөз» әдеби жобасы 1935 жылғы мұқабасын сақтап, Қазақстанда қайта басып шығарды.
• Asiatic Review журналындағы басмашылар қозғалысы туралы мақала (1928) және тәуелсіз Қазақстанда жарық көрген 1917 жыл туралы естеліктері.

Шоқай кеңес билігін оның өз құжаттары мен сандары арқылы талдады. Зерттеушілер келтіретін дерек бойынша, ол Сталинді кекшіл, айлакер әрі ұлылық құмарлығына шалдыққан адам деп сипаттаған — Мәскеу мұндайды ұмытпайтын.

Жеке өмірі

1918 жылғы 16 сәуірде, Қоқан талқандалғаннан кейін Ташкентте жасырынып жүрген Мұстафа Мария Горинаға үйленді. Ол Вильнодан шыққан опера әншісі еді, Петербург консерваториясын бітірген — екеуі астанада танысқан. Орыс әншісі мен қазақ саясаткерінің некесі сол заманда батыл қадам болып көрінді, бірақ ол бүкіл эмиграцияға төтеп берді.

Мария жары ғана емес, хатшысы, көмекшісі әрі мұрағатының сақтаушысы болды. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін естеліктер жазды, ал 1953 жылы оның қағаздарын — қолжазбаларын, хаттарын, әскери тұтқындардың хаттарын — Париждегі BULAC кітапханасына тапсырды. Мария Горина 1969 жылы қайтыс болып, Париж маңындағы Шель қаласында жерленді. 2015 жылы оның зиратының жалға алу мерзімі 50 жылға ұзартылды.

1941 жыл: тұтқындау, Берлин және қаза

1941 жылғы 22 маусымда, Германия КСРО-ға шабуыл жасаған күні, немістер оккупацияланған Парижде бұрынғы империядан шыққан басқа эмигранттармен бірге Шоқайды да тұтқындап, Компьендегі лагерьге жіберді. Үш аптадан кейін оны Берлинге алып кетті.

Немістер оның беделін Орта Азиядан шыққан тұтқын қызыл әскерлермен жұмыс істеуге пайдаланғысы келді. Шоқай лагерьлерді аралап, аштықты, сүзекті, жаппай өлімді көрді және адамдарға ең болмаса азын-аулақ жағдай жасауды талап етті. Зерттеушілердің ортақ пікірінше, тұтқындардан құралған әскери құрамаға басшы болу ұсынысынан бас тартты.

1941 жылғы 27 желтоқсанда Мұстафа Шоқай Берлиндегі ауруханада қайтыс болды. Ол 51 жаста еді. Ресми себебі — лагерьлерде жұқтыруы мүмкін сүзек аясындағы қан улануы. Мария естеліктерінде у берілген болуы мүмкін деп жазды: оның айтуынша, күйеуі сүзекпен Түркістанда ауырып шыққан, сондықтан оған иммунитеті болуға тиіс еді. Дәлел әлі күнге дейін жоқ.

Ол Берлиндегі Шехитлик түрік мұсылман зиратына жерленді. Құлпытасына латынша «JOH. 15.13» деп қашалған — Жохан Інжіліне сілтеме: «Достары үшін жанын қиюдан артық сүйіспеншілік жоқ».

Есімі төңірегіндегі дау

КСРО-да Шоқайды «халық жауы», Батыс тыңшысы және «фашистердің малайы» деп атады. 1972 жылы «Үлкен Түркістанның күйреуі» деген кітап шықты, түрік тарихшысы Әбдіуақап Қара кейін оны жалған оқиғалар мен ашық өтіріктің тізбегі деп бағалады. Қорғаушылардың басты дәлелі қарапайым: Түркістан легионы 1942 жылы құрылды, ал Шоқай ол кезде дүниеден өтіп кеткен еді.

Зерттеуші Бақыт Садықова Германия, Польша, Франция және Түркия мұрағаттарында жиырма жыл жұмыс істеп, айыптаулар насихат болған деген қорытындыға келді. 2018 жылы ол Informburo-ға мемлекеттік деңгейде ресми ақтау әлі болмағанын айтты. Дау қазір де толық басылған жоқ: Әбдіуақап Қара Informburo-ға берген сұхбатында Шоқайды сатқын санайтындар әлі де көп екенін мойындаған.

Есте қалдыру

• 2001 — ол 18 жыл тұрған Ножан-сюр-Марндағы саябақта стела орнатылды; 2008 жылы сонда мемориалдық тақта пайда болды.
• 2006 — Қызылорда мен Алматыда Мұстафа Шоқай көшелері; Қызылордада ескерткіші де бар.
• 2008 — басты рөлде Әзиз Бейшеналиев ойнаған «Мұстафа Шоқай» көркем фильмі; ол туралы «Зар» (2003) фильмі мен «Мұстафа Шоқайдың жолдарымен» (2011) деректі фильмі де түсірілді.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

2025 жылғы 25 желтоқсанда, 135 жылдық мерейтой күні, Франциядағы «Әлем» ұйымының қазақтары дәстүр бойынша Ножан-сюр-Марндағы ескерткіш белгіге гүл қойды. Мерейтойға орай Астана мен Қызылордада ғылыми конференциялар мен музейлік сабақтар өтті.

Тарихшылар үшін басты жаңалық — мұрағат. 2025 жылдың ақпанында Шоқайдың қағаздары 1953 жылдан бері сақталған BULAC кітапханасы оларды цифрлап, ашық BINA платформасына салып жатқаны белгілі болды. Бұрын зерттеушілер көшірмелерді сатып алуға мәжбүр еді, енді хаттар мен әскери тұтқындардың жазбаларын кез келген адам оқи алады — бәлкім, бұл оның өміріндегі соңғы жылға қатысты сұрақтардың бір бөлігіне жауап берер.

Дереккөздер: The Astana Times — өмірбаяны және Мария Горина (12.2025), E-history.kz — шыққан тегі мен білімі, Wikipedia — хронология, эмиграция, тұтқындау, 24.kz — BULAC мұрағатын цифрлау (02.2025), 24.kz — Франциядағы 135 жылдық (12.2025), Informburo — Бақыт Садықованың зерттеуі (2018), Informburo — Әбдіуақап Қарамен сұхбат, Forbes.kz — кітаптың қайта басылуы (2017), E-International Relations — Шоқай және кеңес насихаты (2021)