Уинстон Черчилль

Әскери училищеге түсу емтиханын екі рет құлатқан оқушы. Бур тұтқынынан қашып, бір түнде атағы шыққан соғыс тілшісі. Дарданелл операциясында мансабын құрдымға жіберіп, окопқа батальон басқаруға кеткен министр. Ал 65 жасында — 1940 жылдың мамырында бәрі Ұлыбританияны жеңілді деп санаған кезде Гитлермен келіссөзге барудан бас тартқан премьер. Уинстон Черчилльді британ саясатында ешкімді дәл осылай жиі есептен шығармаған, ол болса әр жолы қайтып оралып отырды. 2026 жылы ол туралы дау қайта өршіді: Англия банкі оның суретін бес фунттық банкноттан алып тастамақ, ал Лондондағы ескерткішін тағы да граффитиден тазартып жатыр.

Шыққан тегі және отбасы

Уинстон Леонард Спенсер Черчилль 1874 жылы 30 қарашада Оксфордширдегі Бленхейм сарайында — Мальборо герцогтерінің ата-баба мекенінде дүниеге келді. Әкесі лорд Рэндольф Черчилль Консервативтік партияның жарқын жұлдызы болды, қысқа уақыт қазынашылық канцлері қызметін атқарды. Анасы Дженни Джером — нью-йорктік қаржыгер Леонард Джеромның қызы. Әке жағынан ақсүйек, ана жағынан жартылай американдық болуы кейін Рузвельтпен қарым-қатынасында көп септігін тигізді.

Ата-анасының баламен ісі болмады: зайырлы өмір, саясат, сапарлар. Балаға шын жақын адам күтуші Элизабет Эверест болды, Черчилль оның суретін өмір бойы қасында ұстады. Әкесі Уинстонды бос кеуде санап, мұны жасырмады. Кейінгі мансабының көп қырын осы «дәлелдеп беремін» деген ниет түсіндіреді.

Оқуы: Харроу, Сандхерст және өздігінен білім алу

Аскоттағы Сент-Джордж дайындық мектебінде оны тентектігі үшін таяқпен жазалады, кейін денсаулығы әлсіз болғандықтан Брайтондағы мектепке ауыстырды. 1888 жылы Харроуға түсті: орташа оқыды, есесіне ағылшын тілі мен тарихты жақсы көріп, жеке мектептер арасындағы семсерлесу чемпионатында жеңді. Сандхерсттегі Корольдік әскери училищеге тек үшінші әрекетінде, 1893 жылы түсті.

Черчилльдің университеттік білімі болған жоқ. Оның орнын кітап толтырды: Үндістанда қызмет етіп жүрген жас офицер Англиядан Платонды, Гиббонды, Маколейді, Дарвинді алдырып, аптапта сағаттап оқитын. Нашар оқушы саналған адам кейін әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алады.

Әскер және журналистика (1895–1900)

1895 жылы Черчилль 4-гусар полкінің офицері болып, бірден соғыс іздеді. Алдымен Куба — тілші ретінде алғаш рет оқ астында қалды, кейін Үндістан мен Судан: 1898 жылы Омдурман түбінде 21-улан полкінің атты шабуылына қатысты. Сонымен қатар газеттерге жазып, кітап шығарды — «Малаканд дала корпусының тарихы» (1898) және «Өзендегі соғыс» (1899).

1899 жылы ағылшын-бур соғысында бур жасағы Черчилль мінген бронепоезды басып алды. Оны Преториядағы тұтқындар лагеріне жіберді, ол сол жерден дуалдан асып қашып, португал аумағына дейін 500 шақырымға жуық жол жүрді. Ұлыбританияға ұлттық батыр болып оралды да, 1900 жылы Олдемнен парламентке сайланды.

Партия ауыстырған реформатор (1900–1914)

Черчилль парламентке консерватор болып келді, бірақ 1904 жылы еркін сауда туралы дауға байланысты либералдарға өтті. Тори үшін ол 20 жылға сатқын атанды. Либералдар қатарында мансабы тез өрледі: 1908 жылы сауда министрі, 1910 жылы ішкі істер министрі. Ллойд Джорджбен бірге еңбек биржалары мен жұмыссыздықтан сақтандыруды енгізуге атсалысты — бұлар болашақ британдық әлеуметтік мемлекеттің іргетасы болды.

1908 жылы ол Клементина Хозьеге үйленді. Неке 56 жыл, Черчилль қайтыс болғанға дейін жалғасып, өміріндегі басты тірегіне айналды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және Дарданелл апаты (1911–1918)

1911 жылы Черчилль Адмиралтействоның бірінші лорды болды: флотты көмірден мұнайға көшірді, теңіз авиациясы мен танк жасауды қолдады. Ең үлкен сәтсіздігі — 1915 жылғы Константинопольге жол ашпақ болған Дарданелл операциясы. Ол одақтастарға орасан шығынға түсті, кінәнің көбі Черчилльге жүктелді. Оны лауазымынан алды, ал 1915 жылдың соңында өзі үкіметтен кетіп, Батыс майданға Корольдік шотланд фузилерлерінің батальонын басқаруға аттанды.

1917 жылы Ллойд Джордж оны қару-жарақ министрі етіп қайтарды, 1919 жылы ол соғыс министрлігі мен авиация министрлігін басқарды.

Соғыс аралығы: қазынашылық және «шөл кезеңі» (1919–1939)

1924 жылы Черчилль консерваторларға қайтып оралып, бірден қазынашылық канцлері болды. Бұл қызметтегі басты шешімі — 1925 жылы фунтты соғысқа дейінгі бағаммен алтын стандартқа қайтару. Шешім қате болып шықты: фунт тым қымбаттап, экспорт зардап шекті, бір жылдан кейін жалпы ереуіл басталды. Кейін ол мұны мансабындағы ең нашар қадамы деп өзі мойындады.

1930 жылдары Черчилль саяси оқшаулануда қалды. Ол Үндістанның өзін-өзі басқаруына қарсы шықты, тақтан бас тарту дағдарысында Эдуард VIII-ні қолдады және нацистік Германияның қайта қарулануы туралы тынбай ескертті. Оны ескіліктің қалдығы, үрейшіл деп санады. 1938 жылғы Мюнхен келісімін толық әрі сөзсіз жеңіліс деп атады.

Соғыс кезіндегі премьер (1940–1945)

1939 жылғы қыркүйекте соғыс басталғанда Черчилль қайтадан Адмиралтействоның бірінші лорды болды, ал 1940 жылы 10 мамырда, Германия Батыста шабуыл бастаған күні, Невилл Чемберленнің орнына премьер-министр болды. Ол кезде 65 жаста еді. Үш күннен кейін Қауымдар палатасында ол «қаннан, ауыр еңбектен, көз жасы мен терден басқа ұсынарым жоқ» деді.

1940 жылдың мамыр айының соңы оның өміріндегі ең ауыр сынақ болды. Француз майданы құлап жатты, британ әскері Дюнкерк маңында теңізге тығылды, ал соғыс кабинетінде делдалдар арқылы Гитлермен келіссөз жүргізу мүмкіндігі талқыланды. Черчилль соғысты жалғастыру шешімін өткізді. 4 маусымда «Біз жағалауларда соғысамыз» сөзін сөйледі, 20 тамызда, Британия үшін шайқас қызып тұрған кезде, ұшқыштар туралы: «Адамзат қақтығыстарының тарихында ешқашан соншама көп адам соншама аз адамға осыншалықты қарыздар болған емес».

Кейін Рузвельтпен одақ пен Атлант хартиясы, Германия КСРО-ға шабуыл жасағаннан кейін Сталинмен келісім, Тегеран, Ялта және Потсдам конференциялары болды. Соғыс кезінде Черчилль титықтағанша жұмыс істеді, генералдардың шешіміне араласып, жиі қателесті. Соған қарамастан оның басшылығымен Ұлыбритания 1940–1941 жылдары жалғыз өзі төтеп берді — бұған ешкім дерлік сенбеген еді.

1945 жылғы шілдеде, Еуропадағы жеңістен кейін бірден консерваторлар сайлауда Клемент Эттлидің лейбористеріне ұтылды. Сайлаушылар оған соғыс үшін алғыс айтты, бірақ бейбіт өмірді құруды басқаларға сеніп тапсырды.

«Темір шымылдық» және екінші мерзім (1946–1955)

1946 жылы 5 наурызда Фултондағы (Миссури штаты) Вестминстер колледжінде, президент Трумэннің көзінше, Черчилль Балтықтағы Штеттиннен Адриатикадағы Триестке дейін түскен «темір шымылдық» туралы сөз сөйледі. Көпшілік оны қырғи-қабақ соғыстың басталуы деп санайды.

1951 жылы ол Даунинг-стритке қайта оралды. Екінші мерзім біріншіден тынышырақ өтті: 1953 жылы Черчилль инсульт алды, бұл жұртшылықтан жасырылды, ал 1955 жылы 5 сәуірде 80 жасында отставкаға кетті. Депутат ретінде 1964 жылға дейін қалды.

Кітаптары және Нобель сыйлығы

Черчилль саясатпен қатар әдеби еңбекпен де күн көрді. Өмірінде ондаған кітап жазды, олардың ішінде:

• «Әлемдік дағдарыс» (1923–1931) — Бірінші дүниежүзілік соғыстың көп томдық тарихы;
• «Менің алғашқы жылдарым» (1930) — 1904 жылға дейінгі жанды өмірбаян;
• «Мальборо: оның өмірі мен заманы» (1933–1938) — қолбасшы бабасының өмірбаяны;
• «Екінші дүниежүзілік соғыс» (1948–1953) — алты том, әрі естелік, әрі тарих;
• «Ағылшын тілді халықтар тарихы» (1956–1958) — төрт том.

1953 жылы ол әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды — «тарихи және өмірбаяндық шығармалардағы шеберлігі үшін, сондай-ақ жоғары адамдық құндылықтарды қорғаған тамаша шешендік өнері үшін». Сол жылы королева оны Тізе бау орденінің рыцарі етті.

Ақша

Черчилль сәнді өмірді ұнатты: Pol Roger шампаны, куба сигарасы, жібек іш киім, қызметшілер, саяхат. Мұраға қалған ақша бұған жетпеді, сондықтан ол қаламымен табыс тапты — кітап қаламақысы, газет бағандары және дәріс турлары. 1922 жылы Кенттегі Чартвелл иелігін сатып алды, ол жылдар бойы қалтасын қаңыратты. 1946 жылы бір топ досы Чартвеллді сатып алып, Черчилль өмірінің соңына дейін сонда тұрады деген шартпен Ұлттық қорға тапсырды. Бүгінде онда мұражай бар.

Жеке өмірі және әдеттері

Клементина екеуінің бес баласы болды: Диана, Рэндольф, Сара, Мэриголд (1921 жылы екі жасында қайтыс болды) және Мэри. Әйелі әрі кеңесшісі, әрі ең қатал сыншысы болды: күйеуіне жазған хаттары оның бағыныштыларына дөрекі қарайтыны туралы тура ескертулерге толы.

Күн тәртібі ерекше еді. Түске дейін төсекте жатып жұмыс істеді, күндіз бір-бір жарым сағат ұйықтады (тіпті соғыс кезінде де), кейін ваннаға түсіп, түнгі екі-үшке дейін жұмыс істеді. Демалу үшін май бояумен сурет салды: Дарданеллден кейін, 40 жасында бастап, 500-ден астам сурет қалдырды. Чартвеллде кірпіш қабырғаларды өзі қалады, балық пен көбелек өсірді. Депрессия ұстамаларын «қара ит» деп атады.

Черчилль төңірегіндегі даулар

Черчилль — тек тұлға-символ емес, британ тарихындағы ең даулы адамдардың бірі. Оған мыналарды еске салады:

• өз заманы үшін де қатаң көрінген империя мен нәсіл туралы көзқарастары және Үндістанның өзін-өзі басқаруына қыңыр қарсылығы;
• 1943 жылғы Бенгал ашаршылығы — бағалаулар бойынша шамамен 2,1 млн адамның өмірін алды: бір тарихшылар соғыс кабинеті азық-түлікпен көмектесе алатын еді, бірақ көмектеспеді десе, енді бірі бәрі соғыс кезіндегі кеме тапшылығына тірелді дейді;
• Дарданелл мен алтын стандарт — бағасын басқалар төлеген қымбат қателер.

2020 жылғы маусымда, Black Lives Matter наразылықтары кезінде, Парламент алаңындағы ескерткішіне «нәсілшіл болған» деп жазды, мүсінді біраз уақыт қалқанмен жауып қойды. 2026 жылғы ақпанда ескерткішті тағы былғады — бұл жолы палестинашыл ұрандармен; полиция күдіктіні ұстады.

Өмір ережелері: ол шын мәнінде не айтты

Черчилльге кез келген басқа саясаткерден көп дәйексөз телінеді. Құжатпен расталатындары мыналар:

• «Қаннан, ауыр еңбектен, көз жасы мен терден басқа ұсынарым жоқ» — Қауымдар палатасы, 1940 жылғы 13 мамыр.
• «Ешқашан берілмеңіз — ешқашан, ешқашан, ешқашан, үлкенде де, кішіде де, ірі істе де, ұсақта да — тек ар-намыс пен ақыл-парасат талап етсе ғана» — Харроу мектебіндегі сөз, 1941 жылғы 29 қазан.
• «Демократия — уақыт өте сынап көрілген басқа түрлерін есептемегенде, басқарудың ең нашар түрі» — Қауымдар палатасы, 1947 жылғы 11 қараша. Черчилль мұны өзгенің пікірі ретінде келтірген («айтады ғой…»).
• «Біз ғимараттарымызға пішін береміз, кейін олар бізге пішін береді» — 1943 жыл, бомба қираған Қауымдар палатасын қалпына келтіру туралы.
• «Мен әрдайым үйренуге дайынмын, бірақ мені үйреткенді әрдайым ұната бермеймін» — Қауымдар палатасы, 1952 жыл.

Ал мына сөздерді, сірә, айтпаған. «Тозақтан өтіп бара жатсаңыз — тоқтамай жүре беріңіз» және «Табыс — сәтсіздіктен сәтсіздікке ынтаны жоғалтпай өте білу» дегендерді Халықаралық Черчилль қоғамы жалған телінген деп санайды. «Орташа сайлаушымен бес минуттық әңгіме» туралы сөзді Quote Investigator алғаш рет 1992 жылы, ол қайтыс болғаннан кейін 27 жыл өткен соң тапқан. «Менің талғамым қарапайым — маған ең жақсысы да жетеді» деген сөз оның досы лорд Биркенхедке тиесілі. Ал «сыра болмасаң, бәріне ұнай алмайсың» — таза интернет шығармашылығы.

Өмірін ережеге айналдырсақ, шамамен былай шығады: жеңіліс мансаптың соңы емес; қалпына келу жұмыс істеумен бірдей маңызды (күндіз ұйықтау ұят емес); жұмыстан тыс қолыңа ұстайтын ісің болсын; өз дұрыстығыңа сенімді болсаң, ыңғайсыз шындықты айт. Ішкі өзек туралы бізде бөлек талдау бар — тәртіп деген не және өзіңді оған қалай баулуға болады, ал оның сүйікті әзіл жанры туралы — тыйым салынған нәрсеге неге күлеміз.

Қазасы және жерлеу рәсімі

1965 жылы 15 қаңтарда Черчилль соңғы, ауыр инсульт алды. Ол 1965 жылы 24 қаңтарда Гайд-парк-Гейттегі лондондық үйінде 90 жасында қайтыс болды. 30 қаңтарда Әулие Павел соборындағы мемлекеттік жерлеу рәсімі ел тарихындағы ең ірісі болды: 112 елдің өкілдері келді, трансляцияны 350 млн-ға жуық адам көрді. Сол күні Биг-Бен үнсіз тұрды, ал Темзадағы докерлер табыт салынған катер өтіп бара жатқанда кран жебелерін төмен түсірді. Оны Вестминстер аббаттығына емес, Бленхеймнен бірнеше шақырым жердегі Блейдонның қарапайым шіркеу зиратына, ата-анасының жанына жерледі.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

• 2026 жылы 12 наурызда Англия банкі банкноттардың келесі сериясы Ұлыбритания табиғатына арналатынын жариялады: Черчилльдің (£5), Остиннің, Тёрнердің және Тьюрингтің портреттерін жануарлар мен табиғат көріністері алмастырады. Жаңа банкноттар бірнеше жылдан кейін ғана шығады.
• 2026 жылы 29 қыркүйекте АҚШ Сенаты Фултондағы Ұлттық Черчилль мұражайына ұлттық тарихи ескерткіш мәртебесін беру туралы заңды бірауыздан қабылдады; Өкілдер палатасы оны наурызда мақұлдаған, құжат президенттің қол қоюына жіберілді.
• Оның мұрасы туралы дау басылмайды: жақтастары оны Еуропаны нацизмнен құтқарушы деп біледі, сыншылары — Бенгал ашаршылығына жауапты империялық саясаткер дейді. 2002 жылы британдықтар BBC сауалнамасында оны «ең ұлы британдық» деп таңдады.

Дереккөздер: Wikipedia — Уинстон Черчилльдің өмірбаяны, Nobel Prize — 1953 жылғы әдебиет бойынша Нобель сыйлығы, Wikipedia — қазасы және мемлекеттік жерлеу рәсімі, Wikipedia — 1943 жылғы Бенгал ашаршылығы, International Churchill Society — жалған телінген дәйексөздер, Quote Investigator — орташа сайлаушы туралы дәйексөз, CP24/AFP — Черчилль банкноттан алынады (12.03.2026), Wikipedia — Парламент алаңындағы ескерткіш, АҚШ Сенаты — Фултондағы мұражай туралы заң (29.09.2026)