Тәртіп деген не: түрлері және өзіңді тәртіпке қалай үйретуге болады

Тәртіп — ешкім бақыламаса да, көңіл соқпаса да, керек істі ережемен және уақытында атқара білу. Ол екі түрлі болады: сыртқы тәртіпті мектеп, жұмыс, әскер не заң белгілейді, ал ішкі тәртіпті — өзіндік тәртіпті адам өзіне өзі қояды. Істі соңына дейін жеткізетіндерді «дүйсенбіден бастаймын» деп жүре беретіндерден ажырататын да осы екіншісі.

Төменде тәртіптің түрлері, Қазақстан заңы еңбек тәртібі жайлы не дейтіні және өзіңді зорламай-ақ тәртіпке қалай үйретуге болатыны туралы.

Тәртіп деген не — қарапайым тілмен

Тәртіпті көбіне ережені сақтап, келісілген шеңберде әрекет ету қабілеті деп сипаттайды. Қоғам үшін бұл белгілі бір ортада — оқуда, жұмыста, құқық жүйесінде — қалыптасқан мінез-құлық нормалары. Адамның өзі үшін — саналы өмір сүру дағдысы: өзіңе де, өзгеге де берген уәдеңді орындау.

Басты айырмашылық — тәртіптің қайдан шығатынында. Сыртқы тәртіпті бақылау, нормалар және бұзғаны үшін жаза ұстап тұрады. Ішкі тәртіп жеке жауапкершілік пен өз мақсатыңды түсінуден туады. Адамдар ережені қорыққаннан емес, мәнін түсінгендіктен сақтайтын жерде шынайы жауапкершілік мәдениеті пайда болады.

Сыртқы тәртіптің түрлері

Оқу тәртібі

Мектепте, колледжде, университетте қалыптасады: сабаққа кешікпеу, тапсырманы орындау, сабаққа белсене қатысу, ұстаз бен курстастарды сыйлау. Ол бар жерде оқу мағыналы әрі нәтижелі болады, үнемі шаршау мен сессия алдындағы аласапыран болмайды.

Еңбек тәртібі

Тұрақты жұмыстың негізі: кестені сақтау, лауазымдық міндеттерді атқару, әріптестер мен компания ережелерін құрметтеу. Қазақстанда оны Еңбек кодексі реттейді. Кодекстің 64-бабы тәртіптік жазаның тек төрт түріне жол береді:

• ескерту;
• сөгіс;
• қатаң сөгіс;
• кодексте көзделген негіздер бойынша еңбек шартын бұзу.

Заңда жоқ жазаны жұмыс беруші қолдана алмайды. Жаза қолданар алдында ол қызметкерден жазбаша түсініктеме сұрауға міндетті — оған екі жұмыс күні беріледі. Бір теріс қылық үшін тек бір жаза қолданылады, ал адам ауырып жатқанда, демалыста не іссапарда жүргенде жаза қолдануға болмайды. Мұнда айыппұлдан гөрі ашық ереже мен әділ қарым-қатынас көбірек жұмыс істейді: ұжымдағы сенім соларға сүйенеді.

Әскери тәртіп

Тәртіптің ең қатал түрлерінің бірі. Бұйрық дәл әрі кідіріссіз орындалады — бұл тәртіп үшін тәртіп емес, қауіпсіздік пен өмірдің мәселесі. Нақты иерархия, бағыныштылық және жауапкершілік — бөлімшенің үйлесімді жұмысының шарты.

Қызметтік тәртіп

Мемлекеттік қызметшілерге, құқық қорғау органдары мен судьяларға қатысты. Мұнда ең бастысы — заңға бағыну, регламентті, субординацияны және әдеп стандарттарын сақтау. Азаматтардың өз құқығын қорғайтындарға сенетін-сенбейтіні тікелей осыған байланысты.

Отбасылық тәртіп

Бала шекараны түсінуді, ережені қабылдауды және ісіне жауап беруді алғаш рет үйде үйренеді. Үлкендер не болады, не болмайтынын байыппен түсіндіріп, күн тәртібін ұстап, өздері үлгі көрсетсе, бала тәртіпті жаза деп емес, қамқорлық әрі қауіпсіз өсуге болатын құрылым деп қабылдайды.

Қоғамдық тәртіп

Ұсақ-түйектен көрінеді: көлікте сыпайы болу, жол ережесі мен кезекті сақтау, түнде тыныштық сақтау, ешкім бақыламаса да заң шеңберінде әрекет ету. Қазақстанда мұндай тәртіпке сұраныс күшейіп келеді — мемлекет «Заң және Тәртіп» идеологиясын алға тартып отыр, ал қоғам бәріне бірдей әділ ережені жиі талап етеді.

Өзіндік тәртіп: ішкі компас

Өзіндік тәртіп — тәртіптің ең нәзік әрі ең маңызды түрі. Бұл көңіл қаламаса да маңызды істі істеу, өз режиміңді ұстау, бастаған ісіңді аяқтау және ешкім ескертпесе де оқу. Сырттан бақылау өмірдің әр минутында мүмкін емес, ал ішкі бақылау әрдайым жұмыс істейді.

Бұл өзіңе қатал болу емес, шешім қабылдап, соған берік болу қабілеті. Өзіндік тәртіп күшті үнемдейді: күн сайын кейінге қалдыру әдетімен және азғырумен қайта-қайта күресудің қажеті жоқ, қуат шынымен керек жерге жұмсалады.

Тәртіпті қалай дамытуға болады: 6 қадам

Тәртіп туа біткен қасиет емес, дағды. Оны кез келген жаста дамытуға болады — тек кішіден бастау керек:

1. Режимнен бастаңыз. Бір уақытта тұрып, бір уақытта жату, жаттығу, жұмыс пен демалысқа бөлек уақыт бөлу — бәрі де жинақы болуды жеңілдететін тұрақты ырғақ қалыптастырады.
2. Нақты мақсат қойыңыз. «Көбірек оқу» емес, «ұйықтар алдында 15 минут». Кішкентай әрі өлшенетін мақсат орындалады, бұлдыр мақсат — жоқ.
3. Жаңа әдетті бұрынғысына байлаңыз. Жаңа әдет бар әдетке тіркелсе, тезірек орнығады: таңғы кофеден кейін — 10 минут ағылшын тілі.
4. Істер тізімін жүргізіңіз. Орындалғанын сызып тастау — уәжді ұстап тұрудың қарапайым, бірақ мықты тәсілі.
5. Алаңдататынды алып тастаңыз. Әлеуметтік желі хабарламалары, үстел үстіндегі телефон, «фонда» жүрген сериал — азғыру қол жетпейтін жерде болса, тәртіпті ұстау оңай.
6. Кішкентай жеңіс үшін өзіңізді мадақтаңыз. Өзіндік тәртіп өзіңді сынаумен өспейді — оған байсалды ішкі диалог керек. Жаңылып қалсаңыз, ертеңінен қайта ырғаққа түсіңіз.

Нәтижені бірден күтпеңіз. Лондон университеттік колледжінің белгілі зерттеуінде (2009) жаңа әрекет автоматты әдетке айналуы үшін қатысушыларға орта есеппен 66 күндей керек болған — біреуге үш аптадан аз, біреуге жарты жылдан астам. Жалғыз алға жылжу қиын болса, сырттан көмек септігін тигізеді: коуч назарды мақсатта ұстауға көмектеседі, ал ментор осы жолдан өткен адамның тәжірибесімен бөліседі.

Тәртіп пен табыстың байланысы

Талант бастауға мүмкіндік береді, сәттілік жолды тездетеді, бірақ тәртіпсіз тұрақты нәтиже болмайды. Ол бастаған істі аяқтауға, қателіктен сабақ алуға және уәж сөнгенде де назарды ұстап тұруға көмектеседі. Оқуда, бизнесте, спортта және шығармашылықта жүйелі жұмыс істеп, маңызды істі тұрақты атқара білетіндер ұтады.

Тәртіп — қаталдық пен бақылау емес, саналылық пен тұрақтылық. Ол мінсіз болуды талап етпейді, бірақ адамды сенімді етеді — өзі үшін де, өзгелер үшін де, таңдаған ісі үшін де. Сыртқы шеңбер бағыт береді, ал ішкі тәртіп қиын, жалықтыратын не бәрін тастағың келетін сәтте жолдан таймауға көмектеседі. Шынайы еркіндік те осында — ережеден қашу емес, шын маңызды мақсаттар үшін өмір сүру.