Ментор кім: тәлімгердің пайдасы және оны қалай табуға болады

Ментор — сіз енді ғана түскен жолдан өтіп қойған және сізге сол жолды тезірек, аз қателікпен жүріп өтуге көмектесетін адам. Ол тәжірибесімен бөліседі, қай жерде тәуекел барын ескертеді, керекті адамдармен таныстырады, стратегия құруға жәрдемдеседі. Бірақ шешімді өзіңіз қабылдайсыз. Ментор — бастық та, бағдарламамен оқытатын мұғалім де, жаттықтырушы да емес. Ол — өсуге серік.

Сөз «Одиссеядан» шыққан: Ментор Одиссейдің досы әрі ұлы Телемахтың тәлімгері болған. Содан бері бұл есім білімін ұрпаққа берген дана ағаның атауына айналды.

Ментор не істейді

Жақсы ментор:

• кәсіби және жеке сұрақтарға жауап іздеуге көмектеседі;
• қиын жағдайда қалай әрекет етуді айтады;
• әлсіз тұстарыңыз бен өсу нүктелеріңізді ашық көрсетеді;
• пайдалы адамдармен, ресурстармен, идеялармен таныстырады.

Ментор не істемейді: сіздің орныңызға мәселе шешпейді, өз шешімін таңбайды, қолыңыздан жетектеп жүрмейді. Оның рөлі — жолбасшы: қасында болғанда әр қадамыңызды саналы басасыз.

Әріптесіңіз, бұрынғы басшыңыз, салаңыздағы сарапшы немесе көмектескісі келетін, керекті тәжірибесі бар көрші саланың маманы ментор бола алады.

Ментор не үшін керек

Мақсатқа өз бетіңізше, сынап-қателесіп те жетуге болады. Ментор бұл жолды қысқартады — әсіресе өзгеріс кезеңінде: жаңа лауазым, мамандық ауыстыру, бизнес бастау.

Теориядан іске

Ментор мәңгілік дайындықта тұрып қалуға жол бермейді. Кезекті курстың орнына идеяларыңызды іс жүзінде тексересіз — нәтиже де тезірек келеді.

Белгісіздікте бағыт табу

Тәлімгер жаңадан келгендер жиі қателесетін тұстарды біледі, тәуекелді алдын ала көрсетіп, оны айналып өтудің жолын айтады.

Эмоциялық тірек

Қолдау тәжірибелі адамға да керек. Ментор әрдайым не істеу керегін айта бермейді, бірақ таңдаған жолдан тайып кетпеуге күш береді.

Стратегиялық ойлау

Тек келесі қадамды ғана емес, бірнеше жыл алдағы жолды көруге үйренесіз.

Жаңа деңгей

Мықты тәлімгердің қасында көзқарасыңыз біртіндеп өзгереді, талап деңгейін көтеріп, көбірек жауапкершілік аласыз.

Тәлімгерліктің түрлері

Формат менти (ментордың шәкірті осылай аталады) не көздейтініне байланысты.

Мансаптық

Кәсіби жолын саналы құрғысы келетіндерге арналған. Мансаптық ментор:

• өсу бағытын анықтауға;
• мамандық ауыстыруға дайындалуға;
• қажетті дағдыларды шыңдауға;
• компания немесе сала ішінде қалай өсуге болатынын түсінуге көмектеседі.

Бизнес-тәлімгерлік

Кәсіпкерлер мен стартапшыларға арналған. Бизнес-тәлімгер:

• стратегия құруға;
• сатуды, басқаруды, маркетингті жолға қоюға;
• тәуекелді бағалап, жиі кездесетін қателіктерден аулақ болуға;
• байланыс, клиент немесе инвестор табуға көмектеседі.

Академиялық

Университеттер мен білім беру бағдарламаларында кездеседі. Ментор студентке салаға бойлауға, зерттеу жүргізуге, ғылыми мансап құруға бағыт береді.

Тұлғалық

Кейде кәсіби емес, өмірлік қолдау керек: мақсатыңызды түсіну, сенімді қайтару, эмоциялық интеллектті дамыту. Көшу, дағдарыс не күйіп кету кезеңінде әсіресе пайдалы.

Корпоративтік

Ірі компаниялар тәлімгерлікті жаңа қызметкерлерді бейімдеу және кадр резервін дамыту үшін қолданады. Ментор ішкі процестерді түсіндіреді, компания мәдениетімен таныстырады, алғашқы тапсырмаларда қолдайды. Кең тараған нұсқа — бадди-жүйе: жаңа қызметкерге тәжірибелі әріптес бекітіледі, онымен жұмыс мәселесін бейресми талқылауға болады.

Peer-to-peer (тең тәлімгерлік)

Екі адам шамамен бір деңгейде және бір-бірінен үйренеді: бірі аналитикада мықты, екіншісі коммуникацияда; бірі сатуда, екіншісі дизайнда. Бұл формат командада және кәсіби қауымдастықта жақсы жұмыс істейді.

Әмбебап тәлімгерлік жоқ: бір адамға әр кезеңде мансаптық, тұлғалық немесе бизнес-тәлімгер керек болуы мүмкін.

Ментор әсіресе қай салада керек

1. Жылдам өзгеретін салалар. IT, жасанды интеллект, маркетинг, аналитика, геймдев — оқулықтан тез жаңаратынның бәрі. Ментор бағыт таңдауға және бастапқы кезеңде күйіп қалмауға көмектеседі.
2. Бәсекесі жоғары орта. Бизнес, шығармашылық индустрия, корпоративтік мансап: тек дағды аз, стратегия, байланыс және жазылмаған ережелерді түсіну керек.
3. Оқу және алғашқы жұмыс жылдары. Студент пен жас маманға тәлімгер бағыт таңдауға және алғашқы қиындықтан өтуге көмектеседі.
4. Фриланс және шығармашылық мамандықтар. Нақты мансап жолы болмаған соң бағыттан жаңылу оңай — ментор оны ұстап тұруға көмектеседі.
5. Шетелде жұмыс және релокация. Жергілікті жағдайды білетін тәлімгер жаңа елге не халықаралық командаға тез бейімделуге септеседі.

Менторды қалай табуға болады

1. Мақсатыңызды нақтылаңыз. Жарты жыл — бір жылда неге жеткіңіз келеді? Жауабыңызға қарай кімді іздейтініңіз шығады: мансаптық ментор, бизнес-тәлімгер немесе коуч.
2. Айналаңызға қараңыз. Ментор көбіне жақын жүреді: бұрынғы басшыңыз, оқытушыңыз, тәжірибелі әріптесіңіз.
3. Кәсіби алаңдарды пайдаланыңыз. LinkedIn, салалық конференциялар, хакатондар, бизнес-клубтар, кәсіби чаттар. Қазақстанда тәлімгерлік қолдау Astana Hub технопаркінің акселерация бағдарламаларына кіреді, ал көп ірі компанияда ішкі тәлімгерлік бағдарлама бар — HR-дан сұраңыз.
4. Нақты жазыңыз. Немен айналысатыныңызды, қандай сұраққа көмек керегін және қай формат ыңғайлы екенін қысқаша айтыңыз: айына бір рет қоңырау, хат алмасу, кездесу. «Менің менторым болыңызшы» деген жалпылама өтініш әдетте жауапсыз қалады.

Ментор мен менти: жұмысты қалай құру керек

Тәлімгер сіздің нәтижеңізге жауап бермейді. Тәлімгерліктен ең көп пайданы диалогқа ашық әрі әрекет етуге дайын адам алады.

1. Сенім мен құрмет. Ментор дайын шешім беруге міндетті емес, менти де сиқырлы батырма күтпеуі керек. Шынайылық пен шекараны сыйлау жұмыс істейді.
2. Басында келісіп алу. Мақсат, формат, кездесу жиілігі — түсінбеушілік болмас үшін бәрін бірден келісіңіз.
3. Кері байланысқа дайын болу. Ментор жағымпазданбайды, ыңғайсыз сұрақ қоюы мүмкін. Бұл сын емес, өсу нүктесі. Кері байланыс екі жақты жүреді.
4. Бастама — ментиден. Кездесуді сіз белгілейсіз, сұрақпен келесіз, нәтижеңізді айтасыз. Сіздің дамуыңызды ментор еске салып жүрмейді.
5. Уақытты сыйлау. Ментор өзінің жеке уақытын бөледі. Уақтылы келу мен тұрақтылық — алғыс айтудың ең жақсы жолы.

Ментор, коуч, тренер: айырмасы неде

Формат	Қалай жұмыс істейді	Қашан керек
Тәлімгерлік	Жеке тәжірибесімен бөліседі, кеңес береді, байланыс ашады	Сіздің жолыңыздан өткен адамның бағдары керек
Коучинг	Кеңес бермейді, шешімді өзіңіз табуыңыз үшін сұрақ қояды	Таңдау алдында тұрсыз немесе қайда жүрерді білмейсіз
Тренинг	Нақты дағдыға арналған тапсырмалы құрылымды бағдарлама	Бір тақырыпты тез шыңдау керек: презентация, келіссөз
Фасилитация	Топ жұмысын жүргізіп, келісімге келуге көмектеседі	Командаға ортақ шешім керек не жанжалды басу қажет
Компаниядағы тәлімгерлік	Тәжірибелі қызметкер жаңа келгенді жұмысқа енгізеді	Жаңа орынға бейімделу

Форматтар бірін-бірі жоққа шығармайды: мысалы, мансаптық менторды нақты дағдыға арналған тренингпен қатар алған пайдалы.

Түйін

Ментор дайын жауап бермейді, бірақ дұрыс сұрақ қоюға үйретіп, мақсатқа апаратын жолды қысқартады. Тәлімгер табу — өз дамуыңызға салған инвестиция. Ал тәжірибе жинақталғанда, өзіңіз біреуге ментор бола аласыз — өз біліміңізді бекітудің ең жақсы жолы осы.