Экстраверт кім: белгілері, түрлері, күшті және әлсіз жақтары

Экстраверт — назары сыртқы әлемге бағытталған адам. Ол күш-қуатты араласудан, оқиғалардан және жаңа әсерлерден алады, ал ұзақ тыныштық пен жалғыздық оны керісінше шаршатады. Бұл «көп сөйлейтін» не «ортаның жаны» деген сөз емес, күш жинаудың тәсілі. Төменде экстравертті қалай тануға болатынын, оның қандай түрлері барын және жұмыста, қарым-қатынаста қай жағынан мықты, қай жағынан осал екенін айтамыз.

Экстраверт деген кім

«Экстраверсия» мен «интроверсия» ұғымдарын швейцариялық психиатр Карл Густав Юнг 1921 жылы шыққан «Психологиялық типтер» кітабында енгізген. Ол сананың екі бағытын сипаттады: экстраверт сыртқы әлемге, интроверт ішкі әлемге қарай бейімделеді.

Қазіргі психология бұған кеңірек қарайды. Тұлғаны ең көп зерттеген «Үлкен бестік» моделінде экстраверсия — бес негізгі қасиеттің бірі. Ол «бар не жоқ» деп емес, шкаламен өлшенеді. Адамдардың көбі осы шкаланың ортасында тұрады, оларды амбиверт деп атайды. Сондықтан «таза экстраверт» ойлағаннан сирек кездеседі.

Экстраверттің интроверттен айырмашылығы

Мәселе біреуінің ашық, екіншісінің тұйық болуында емес, күш-қуат қайдан келетінінде. Экстраверт қуатты араласудан, қозғалыстан және сырттағы әсерлерден алады. Интроверт тыныштықта бойын жинап, санаулы, бірақ терең байланысты жөн көреді. Интроверт сахнада тамаша сөйлей алады, экстраверт те жалғыз жұмыс істей алады — айырмашылық мұнан кейін есін жию үшін не керек екенінде.

Экстраверттің негізгі белгілері

Тез тіл табысады

Экстраверт бейтаныс адамдардың арасында еркін жүреді, әңгімені бірінші бастайды және кіммен болса да сөз жалғастыра алады. Оқиғаның ортасында болғанды, ойын дауыстап талқылағанды ұнатады.

Қуатты сырттан алады

Айналада адам мен қозғалыс неғұрлым көп болса, соғұрлым көңілі көтеріңкі. Ұзақ жалғыздық оны зеріктіріп, әлсіретеді.

Сезімін жасырмайды

Қуанышы да, ашуы да, толқуы да бетінен, даусынан бірден көрінеді. Сезімі туралы еркін айтады, сондықтан онымен тез сенім орнайды.

Жаңаға тез бейімделеді

Жаңа орта мен күтпеген жағдай оны қорқытпайды. Суырыпсалма, шешімді тез қабылдайды, ұзақ ойланғаннан гөрі әрекет еткенді артық санайды.

Адамдарға қарап бағыт алады

Экстраверт үшін кері байланыс маңызды: өзін қалай қабылдайды, ол туралы не ойлайды. Ол жауап іздеп, ортаға бейімделеді.

Көңілі көтеріңкі

Зерттеулер экстраверсияны жағымды эмоциялардың жиі болуымен байланыстырады. Мұндай адам тез шабыттанып, айналасын да жігерлендіреді.

Әрине, бұл белгілер әркімде әртүрлі деңгейде көрінеді: бір экстраверт — шулы ұйытқы, екіншісі жай ғана ұзақ жалғыз отыра алмайтын ашық адам.

Экстраверттің түрлері

Экстраверсия темпераментке, тәжірибеге және жағдайға қарай әртүрлі көрінеді. Оны жіктеудің екі танымал жолы бар.

Юнг жіктемесі

Юнг төрт психикалық функцияны бөліп көрсетті: түйсік, интуиция, ойлау және сезім. Экстраверттік бағытпен қосылғанда төрт тип шығады:

1. Түйсікті экстраверт әлемді сезім мүшелері арқылы қабылдайды: саяхат, тағам, спорт — көзбен көріп, қолмен ұстауға болатынның бәрі. Осы сәтпен өмір сүреді.
2. Сезімтал экстраверт қарым-қатынасқа бейім: оңай жанашырлық танытады, сезімін ашық бөліседі, араласпаса тез жүдейді.
3. Интуитивті экстраверт идеялар мен мүмкіндіктерге құмар: пікірталас, ми шабуылы, жаңа жобалар.
4. Ойлайтын экстраверт талдауды, тәртіп пен бақылауды ұнатады, процесті басқаруға ұмтылып, жиі көшбасшы болады.

Мінез-құлыққа қарай жіктеу

Практикалық психология мен мансап кеңесінде экстраверттерді іс жүзінде қалай көрінетініне қарай жиі бөледі. Бұл ғылыми типология емес, ыңғайлы үлгі ғана:

1. Әлеуметтік — кездесу, той-думан, топпен жұмысты жақсы көреді, таныс табуға шебер.
2. Белсенді — адамдардан гөрі істің өзіне құмар: жоба, спорт, сапар. Ол үшін бос отыру шаршағаннан да жаман.
3. Экспрессивті — эмоциясын жарқырата көрсетеді, қатты күледі, қолын көп сермейді. Жүргізуші, актер, блогерлер осындайлардан шығады.
4. Көшбасшы — бастаманы өз қолына алады, шешім қабылдап, өзгелерді соңынан ертеді.

Бір адамда бірнеше түрдің белгісі болуы мүмкін. Бұл жапсырма емес, өз мықты тұстарыңды түсінуге көмектесетін бағдар.

Экстраверттің күшті жақтары

1. Жаңа ортаға тез үйренеді. Жаңа ұжым, жоба не қала болсын — экстраверт бірден іске кірісіп кетеді.
2. Байланыс құрады. Жай сөйлесіп қана қоймай, таныстар желісін жинап, адамдарды біріктіре алады — бәрін қарым-қатынас шешетін салада бұл аса құнды.
3. Бейресми көшбасшы. Лауазымы болмаса да топтың ортасына айналып, көңіл күйіне ықпал етеді.
4. Белгісіздікте әрекет етеді. Күтпеген жағдайда сасып қалмай, шешімді тез табады.
5. Қолдау табу оңай. Таныс-білісі көп болғандықтан, қиын сәтте көмек пен кеңесті тезірек алады.

Экстраверттің әлсіз жақтары

Бір жағдайда көмектесетін қасиет екіншісінде кедергі келтіреді:

1. Мақұлдауға тәуелділік. Жауап болмаса, қатты қиналады — тіпті әлеуметтік желідегі лайктың аздығына дейін.
2. Жалғыздықты көтере алмайды. Тыныштық зеріктіріп, мазасыздандырады, сондықтан экстраверттің бойын жинап, өзімен оңаша ойлануы қиынырақ.
3. Үстірттік. Жаңаның соңынан қуу тереңге бойлауға бөгет болады — қарым-қатынаста да, оқуда да.
4. Ұшқалақтық. Жұмыста, жеке өмірде не ақша мәселесінде асығыс шешімді кейін қайта қарауға тура келеді.
5. Күйіп кету. Үзіліссіз белсенділік эмоциялық тұрғыда титықтатады.

Мұның бір ғана емі бар — өзіңді бақылау: әдетке айналған реакцияларды байқап, демалысты кездесу сияқты алдын ала жоспарлау.

Экстраверт кәсіп пен мансапта

Экстраверт араласу көп, тез әрекет ету және сендіру керек жерде жақсы ашылады:

• журналистика, PR және маркетинг;
• сауда және клиенттермен жұмыс;
• HR және персоналды басқару;
• оқытушылық, коучинг, жаттықтырушылық;
• ивент-менеджмент;
• театр, теледидар, блогинг.

Командада экстраверт көбіне байланыстырушы буынға айналады: адамдарды тартады, ортақ көңіл күйді ұстайды, бастаманы бірінші көтереді. Екінші жағы — бірнеше істі қатар алып, шамадан тыс жүктеліп қалу. Жылдар бойы қарқынды сақтау үшін оған демалыс пен ойлануға уақытты жоспарлау керек. Ал сала таңдағанда сандарға да қараған жөн — Қазақстанда кімге көбірек төлейді.

Экстраверт қарым-қатынаста

Достықта, махаббатта және отбасында экстраверт әдетте белсенді болады:

• тез жақындасып, ортақ тіл табады;
• кездесу мен бірлескен жоспарды өзі ұсынады — алғашқы кездесу мен ондағы әңгіме ол үшін қиын емес;
• ұнататынын, бауыр басқанын ашық айтады;
• эмоциялық жауап пен бірге өткізетін уақытты күтеді — сапар, іс-шара, жаңа әсер.

Қиындық жары ұстамдырақ болғанда басталады. Немқұрайдылықты экстраверт суықтық деп, үнсіздікті алшақтық деп қабылдайды. Экстраверт өзгенің тыныштыққа деген қажеттілігін құрметтеуі керек, ал интроверт жары экстраверт үшін араласу ерікке қарай емес, қуат жинаудың жолы екенін түсінгені жөн. Екеуі де мұны ескерсе, темперамент айырмашылығы ұрыстың себебі емес, артықшылыққа айналады.

Қысқасы, экстраверсия үзіліспен теңестірілгенде ғана күшке айналады. Ашықтық пен қуатыңды пайдалан, бірақ өзіңмен оңаша қалуға да уақыт қалдыр.