Георг Нагель

Георг Нагель 73 жаста. 2026 жылғы 30 маусымнан бері ол ресми түрде зейнетте. Зейнетке шыққанына үш ай толғанда Стокгольмнен қоңырау түсті: оған 2026 жылғы медицина бойынша Нобель сыйлығы берілді. Жасыл балдырдағы бір ақуыздың жарықпен ашылатын иондық арна екенін алғаш дәлелдеген адам — осы Нагель. Осы жаңалықтан оптогенетика өсіп шықты. Бүгін нейробиологтар бұл әдіспен жеке жүйке жасушаларын қосып, сөндіреді. Нагельдің өзі сыйлықты күтпегенін айтты. Ерте деп санауының өз дәлелі де бар.

Шыққан тегі және отбасы

Георг Нагель 1953 жылғы 24 тамызда Вюртембергтің оңтүстігіндегі Вайнгартен деген шағын қалада, Равенсбургтің іргесінде дүниеге келді. Ол бес баланың үлкені еді. Бес жасында ауыр науқасқа шалдықты. Бұл ауру бүкіл балалық шағына әсер етті.

Бауырлары көрші Австрияда шаңғы тепкенде Георг үйде ғылыми құрастырғыштармен отыратын. Ата-анасы оларды жыл сайын Рождествоға сыйлайтын. Бала олардан бірде бу машинасын, бірде радио құрастырды. Жазғы демалысының көбі Вюрцбург университеттік клиникасында, операциямен өтті. Жарты ғасырдан кейін дәл осы Вюрцбургте ол профессор болады.

Білімі

Нагель Равенсбургтегі Альберт Эйнштейн атындағы гимназияны бітіріп, 1973 жылы бітіру емтихандарын тапсырды. Одан кейін Констанц университетінде биология мен биофизиканы оқыды. Студент кезінде «Café Chaos» кафесінің негізін қалағандардың бірі болды. 1980 жылдары бұл кафе Констанцтағы солшыл жастардың бас қосатын орны еді.

Дипломнан кейін ол бірден ғылымға бармады. Бірнеше жыл Швейцариядағы жеке гимназияда сабақ берді. Оны зерттеуге биофизик Эрнст Бамберг қайтарды. Бамберг Нагельді өзімен бірге Франкфуртқа, Макс Планк қоғамының Биофизика институтына шақырды. Нагель диссертациясын сонда жазып, 1988 жылы Гёте атындағы Франкфурт университетінде қорғады.

Америка (1988–1993)

Қорғаудан кейін Нагель АҚШ-қа аттанып, онда бес жыл жүрді. Алдымен Йель университетінде, кейін Нью-Йорктегі Рокфеллер университетінде постдок болды. Нью-Йорк оның жеке өмірін де өзгертті. Ол сонда Колумбия университетінің шақырылған профессоры, неапольдік Аннамен танысты.

Франкфурт және Макс Планк институты (1993–2004)

1990 жылдардың басында Нагель Германияға оралды. Франкфурттағы Макс Планк биофизика институтында дербес зерттеу тобын басқарды. 1995–2000 жылдары Франкфурт университетінде биофизикалық химия бойынша хабилитациядан өтті. Германияда профессор болу үшін бұл міндетті саты.

Оның негізгі құралы — бақа уылдырығы, яғни Xenopus бақасының жұмыртқа жасушалары. Олар ірі, сондықтан оларға бөгде ақуызды енгізіп, мембранадағы токты өлшеу оңай. 1995 жылы Нагель мен Бамберг бактериородопсиннің жануар жасушасында да жұмыс істейтінін көрсетті. Бұл — археялардағы жарыққа сезімтал сорғы-ақуыз. Әдіс дайын болды. Енді тек керек ақуыз жетіспеді.

Серпіліс: жарықпен ашылатын арна (2002–2003)

Ақуыз бір жасушалы жасыл балдыр Chlamydomonas reinhardtii-ден табылды. Петер Хегеман осы балдырдың жарыққа сезімтал ақуыздарын зерттеді. Нагель сол ақуыздарды жануар жасушаларына енгізіп, не істейтінін өлшеді.

Нәтиже күтпеген болып шықты. Ақуыз бактериородопсин сияқты иондарды айдамады. Ол арна ретінде жұмыс істеді: жарық түскенде ашылып, зарядты бөлшектерді жасуша ішіне өткізді. Ақуызды каналродопсин деп атады.

• 2002 — Science журналындағы мақала: каналродопсин-1 — жасыл балдырдың жарықпен басқарылатын протон арнасы.
• 2003 — PNAS журналындағы мақала: каналродопсин-2. Нагель оның сүтқоректілер жасушасында да жұмыс істейтінін көрсетті.

Мұның маңызы қарапайым мысалдан түсінікті. Нейронның ішіне оң иондар кіргенде, ол импульс береді. Нейронға каналродопсин-2 енгізсе, көк жарық арнаны ашады да, жасуша электр импульсін шығарады. Жарық «іске қосу» батырмасына айналады. Кейін жүйеге галородопсин қосылды. Сары жарық ол арқылы жасушаны, керісінше, тыныштандырады. Сөйтіп толық ажыратқыш шықты.

Одан әрі іске нейробиологтар кірісті. Стэнфордтағы Карл Дейссерот каналродопсин генін кеміргіштердің нейрондарына енгізіп, жаңалықты жұмыс әдісіне — оптогенетикаға айналдырды (Карл Дейссерот туралы досье). 2005 жылы Нагель Александр Готшальк екеуі оптогенетиканы тірі ағзада — C. elegans нематодасында алғаш қолданды.

Вюрцбург (2004–2026)

2004 жылы Нагель Юлиус пен Максимилиан атындағы Вюрцбург университетінде өсімдіктердің молекулалық физиологиясы профессоры болды. Шеңбер тұйықталды. Бала кезінде операция жасатқан қала жиырма жылдан астам уақыт оның ғылыми үйіне айналды.

Вюрцбургте оның зертханасы жарық құралдарының қатарын көбейтті:

• 2007 жылы Хегеманмен бірге жасушадағы басты сигнал заттарының бірі — цАМФ деңгейін жарықпен басқаруды көрсетті;
• 2015 жылы Cyclop деген родопсин-ферментті сипаттады: ол жарық түскенде сигнал молекулаларын түзе бастайды;
• жарықпен басқарылатын сорғылар мен циклазаларды зерттеп, оларды өсімдік жасушаларына енгізіп көрді;
• соңғы жылдары тромбоциттер оптогенетикасымен айналысты.

Университет дерегі бойынша, Нагель 2021 жылға дейін өсімдіктердің молекулалық физиологиясы кафедрасын басқарды. Содан кейін 2026 жылғы маусымға дейін Физиология институтында аға профессор болды. Онымен жиырма жылдан астам бірге жұмыс істеген әріптесі Дирк Беккер бұл жүйенің ми зерттеуіне пайдасы өте ерте байқалғанын айтады. Нагельдің өзін ол ойы көп, сөйлесуге жеңіл, жайлы адам деп сипаттайды.

Марапаттары

Нобель ұзақ тізімнің шыңы болды. Ірі марапаттардың басым бөлігін Нагель Хегеман мен Бамбергпен бөлісті. Жаңалық басынан командалық еді.

• 2010 — биомедицина ғылымдары бойынша Wiley сыйлығы және Карл Хайнц Беккуртс сыйлығы (екеуі де Хегеман және Бамбергпен бірге);
• 2012 — Цюльх сыйлығы;
• 2013 — медицина бойынша Луи-Жантэ сыйлығы (Хегеманмен бірге) және Brain Prize;
• 2015 — EMBO мүшесі болып сайланды;
• 2019 — Американың өнер және ғылым академиясының Румфорд сыйлығы (Бамберг, Бойден, Дейссерот, Хегеман және Мизенбёкпен бірге);
• 2020 — өмір туралы ғылымдар бойынша Шао сыйлығы;
• 2024 — Вюрцбург университетінің Рентген медалі;
• 2026 — физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығы.

Жеке өмірі

Неапольдік Аннамен Нагель Нью-Йоркте танысты. 1996 жылы олар Данияда үйленді, кейін қызды болды. Зейнетке шыққан ерлі-зайыптылар екі елде тұрады. Суық айларды әйелінің туған жері — Неаполь маңында өткізеді, қалған уақытта Вюрцбургте болады.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

2026 жылғы 5 қазанда Каролин институты физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығын Нагельге, Хегеманға (Петер Хегеман туралы досье) және Дейссеротқа берді. Сыйлық «жарыққа тәуелді иондық арналарға және оптогенетикаға қатысты жаңалықтары үшін» тағайындалды. Оның көлемі — 12 млн швед кронасы, шамамен 1,2 млн доллар. Ақша үшеуіне тең бөлінеді. Нагель Вюрцбург университетінің 15-нобельдік лауреаты атанды.

Жаңалық оны Италияда, Неаполь мен Рим арасындағы таудағы террасада, зәйтүн мен лимон ағаштарының ортасында қарсы алды. «Расымен күтпедім», — деді ол неміс журналистеріне. Time журналына Нагель оптогенетикаға сыйлық беруді әлі ерте санағанын айтты. Оның пікірінше, басқа медициналық жаңалықтар әлдеқайда көп адамға көмектесті. Бұл жерде ол аяғына дейін адал. Өзінің білуінше, оптогенетика әзірге бір ғана пациентке нақты көмектесіпті.

Құттықтаулар тез келді. Университет президенті Пауль Паули бүкіл оқу орны атынан «15-нобельдік лауреатты» құттықтады. Бавария премьері Маркус Зёдер Нагельдің зерттеулері адамдардың өмірін ұзартып, жақсартуға көмектесетінін жазды. Әріптесі Александр Готшальк Nature журналына Нагельді бұл марапатқа лайық, қарапайым адам деп сипаттады.

Дереккөздер: Вюрцбург университеті — Нобель сыйлығы туралы баспасөз хабарламасы және өмірбаян, Wikipedia (EN) — өмірбаяны және ғылыми еңбектері, Wikipedia (DE) — мансабы мен марапаттары, Nature — 2026 жылғы Нобель сыйлығы туралы, Schwäbische Zeitung — Нагельдің балалық шағы мен жолы, Stuttgarter Nachrichten — Нагельдің сыйлыққа реакциясы, Time — 2026 жылғы лауреаттар туралы, Луи-Жантэ қоры — лауреат өмірбаяны, Вюрцбург университеті — Румфорд сыйлығы туралы, Макс Планк қоғамы — каналродопсиндердің ашылуы туралы, Вюрцбург биоорталығы — зертхана парағы, Deutsches Ärzteblatt — жаңалықтың мәні, Würzburger Leben — қаланың реакциясы