Нобельдің медицина сыйлығы оптогенетикаға берілді

2026 жылғы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын америкалық Карл Дейссерот пен немістер Петер Хегеман және Георг Нагель алды. Стокгольмдегі Каролин институты 5 қазанда сыйлықтың «жарыққа тәуелді иондық арналар мен оптогенетикаға қатысты ашылымдар үшін» берілгенін жариялады. Бұл әдіс жеке жүйке жасушаларын жарықпен қосып-өшіруге мүмкіндік береді. Ғалымдар сол кезде тірі ағзаның мінез-құлқы қалай өзгеретінін бақылай алады.

Лауреаттар 12 млн швед кронын бөліседі, бұл шамамен $1,2 млн. Дейссерот Стэнфорд университеті мен Говард Хьюз медициналық институтында биоинженерия және психиатрия профессоры болып істейді. Хегеман Берлиндегі Гумбольдт университетінде нейроғылымдар профессоры. Нагель Вюрцбург университетінде өсімдіктердің молекулалық физиологиясынан сабақ береді.

Балдырдан тышқан миына дейін

Бәрі бір жасушалы Chlamydomonas reinhardtii жасыл балдырынан басталды. 2002–2003 жылдары Хегеман мен Нагель одан каналородопсин ақуызын тапты. Көк жарық түскенде бұл ақуыз жасуша қабығындағы арнаны ашады. Ішке зарядталған бөлшектер кіреді де, жасуша электр сигналын алады.

2005 жылы Дейссероттың тобы осы ақуыздың генін кеміргіштердің нейрондарына енгізді. Жасушалар жарық белгісі бойынша іске қосылып, сигналды әрі қарай жеткізе бастады. 2007 жылға қарай дәл осы тәсіл тірі тышқандардың миында да жұмыс істеді. Сөйтіп ғалымдардың қолына дәл ажыратқыш тиді. Енді нейрондардың нақты түрін таңдап, оның неге жауап беретінін тексеруге болады.

Медицина үшін маңызы неде

Бұрын нейробиологтар белгілі бір әрекет кезінде мидың қай аймағы белсенді екенін ғана көретін. Ал сол әрекетті дәл осы жасушалар тудыратынын дәлелдеу қиын еді. Нобель комитетінің айтуынша, оптогенетиканың арқасында зерттеушілер жеке естеліктерді, эмоциялар мен мінез-құлықты басқаратын жүйке тізбектерін тапты. Олардың арасында неврологиялық және психикалық бұзылыстарға қатыстылары да бар. Әдіс депрессия, шизофрения және Альцгеймер ауруының тетіктерін жақсырақ түсінуге көмектесті.

«Оптогенетика миды бұрын тек армандай алатын тәсілмен картаға түсіруге мүмкіндік береді», — деді Нобель комитетінің төрағасы Пер Свеннингссон. Сиэтлдегі Аллен институтының президенті, нейробиолог Руи Коштаның пікірінше, әдіс нейроғылымды ғана емес, одан әлдеқайда кең биология салаларын да өзгертті.

Науқастарға не жетті

Оптогенетика клиникаға ең жақын келген сала — офтальмология. Nature жазғандай, оның көмегімен пигменттік ретинитпен ауыратын адамдардың көруі ішінара қалпына келді. Бұл тұқым қуалайтын ауру, онда тор қабықтың жарық сезгіш жасушалары өледі. Сынақтарды төрт биотехнологиялық компания жүргізіп жатыр, ал Далластағы Nanoscope Therapeutics FDA мақұлдауын күтіп отыр.

Ми ауруларының көбінде оптогенетика әлі емдеу емес, зерттеу құралы болып қала береді. Адамда жұмыс істеуі үшін генді керек жасушаларға жеткізіп, оларға жарық түсіру қажет. Сондықтан депрессия немесе Паркинсон ауруына осы әдіспен жасалған ем жақын арада шығады деп күтуге әзірге ерте.

Дереккөздер: Nature — лауреаттар және оптогенетиканың қолданылуы, Down To Earth — сыйлықтың тұжырымы мен лауреаттардың лауазымдары, Informburo — ашылым тарихы және комитет ұстанымы, Kazinform — сыйлық туралы хабарлама