Маргарет Этвуд

АҚШ-тағы сайлау — Маргарет Этвуд кітаптарына ең жақсы жарнама. 2017 жылы Amazon «Күңнің хикаясын» жылдың ең көп оқылған кітабы деп атады, ал 2024 жылғы сайлаудан кейін роман дүкеннің бестселлерлер тізімінде қайтадан үшінші орынға көтерілді. Кітапқа қырық жылдан асты, авторы 86 жаста, ал қызыл плащ пен ақ қалпақ киген Ғалаад әлдеқашан романнан бөлек өмір сүріп келеді — фильмде, операда, Hulu сериалында және комиксте. Бірақ Этвуд өзін пайғамбар деп атағанды ұнатпайды. «Кітаптағы әрбір нәрсе шынайы өмірде бір кездері болған», — дейді ол.

Шыққан тегі және ормандағы балалық шақ

Маргарет Элеанор Этвуд 1939 жылы 18 қарашада Оттавада туды. Әкесі Карл Эдмунд Этвуд орман жәндіктерін зерттейтін энтомолог болды, анасы Маргарет Дороти Киллам — Жаңа Шотландиядан шыққан бұрынғы диетолог. Маргарет — үш баланың ортаншысы: ағасы Гарольд, сіңлісі Рут.

Әкесінің жұмысына байланысты отбасы жылдың жартысын Квебектің солтүстігіндегі қалың орманда өткізіп, Оттава, Су-Сент-Мари және Торонто арасында көшіп жүрді. Маргарет мектепке толыққанды тек 12 жасында бара бастады. Есесіне детективтерді, ертегілер мен комикстерді құныға оқыды, ал алты жасында пьесалар мен өлеңдер жаза бастады. 16 жасында жазушы болуды ұйғарды. 1957 жылы Торонтодағы Ливсайд мектебін бітірді.

Білімі: Торонто және Гарвард

1957–1961 жылдары Этвуд Торонто университетінің Виктория колледжінде ағылшын әдебиетін, философия мен француз тілін оқыды. Оның ұстаздарының бірі ХХ ғасырдың ірі әдебиеттанушысы Нортроп Фрай болды. Одан кейін Гарвардтың Рэдклифф колледжі: 1962 жылы магистр дәрежесін алды, бірақ «ағылшынның метафизикалық романы» туралы докторлық диссертациясын тастап кетті. Кейін ол табыс өзі үшін бір-ақ нәрсені білдіргенін әзілдеп айтты: университетте енді сабақ бермеу.

Ақын: 1961 жыл және 1970 жылдар

Этвуд өлеңнен бастады. Алғашқы шағын кітабы «Қос Персефона» (1961) аз таралыммен шығып, Э. Дж. Пратт медалін алды. «Шеңбер ойыны» (1966) жинағы оған Канаданың басты әдеби марапаты — Генерал-губернатор сыйлығын әкелді. Мансабы өрге басқанша, ол Ванкуверде, Монреальда, Эдмонтонда, Торонтода сабақ берді.

1969 жылы алғашқы романы — «Жеуге жарамды әйел» шықты. Бұл — кейіпкері тамақ жеуді шынымен тоқтататын тұтыну қоғамы туралы сатира. Этвуд оны феминизм емес, «әлеуметтік реализм» деп атады. 1972 жылы «Жер бетіне шығу» романы мен «Аман қалу» кітабы жарық көрді. Соңғысы — канадалық әдебиетке тақырыптық нұсқаулық, оны әлі күнге дейін пәнге негізгі кіріспе ретінде пайдаланады.

Ғалаад: 1985

«Күңнің хикаясы» 1985 жылы шықты. Оқиға АҚШ орнында құрылған теократия — Ғалаадта өтеді. Онда әйелдерден есімі, ақшасы мен оқу құқығы тартып алынады, ал бала тууға қабілеттілерді «күң» ретінде элитаға таратып береді. Оқиға орнын Этвуд өзі оқыған Гарвард-Ярдқа апарды. Роман Генерал-губернатор сыйлығын және Артур Кларк сыйлығын алып, 1986 жылғы Букердің қысқа тізіміне енді.

Кітап XVII ғасырда бақсылық жасады деп айыпталып, асылса да тірі қалған Мэри Уэбстерге арналған. Этвудтің әжесі оны бірде арғы әжеміз деп, бірде туыстығын жоққа шығаратын: «Дүйсенбіде Мэриді біздікі десе, сәрсенбіде олай емес дейтін».

Басты кітаптары

• «Жеуге жарамды әйел» (1969) — дебюттік роман, тұтынушы Солтүстік Америка туралы сатира.
• «Күңнің хикаясы» (1985) — Ғалаад туралы антиутопия; Гарольд Пинтердің сценарийі бойынша Фолькер Шлёндорфтың фильмі (1990), опера (2000), Hulu сериалы (2017 жылдан), графикалық роман (2019).
• «Мысық көзі» (1988) — әйелдер достығы мен балалық шақтағы қатыгездік туралы роман, Букер финалисі.
• «Ол Грейс те» (1996) — 1843 жылғы шынайы қос кісі өлтіру оқиғасы; Гиллер сыйлығы, Сара Поллидің сценарийі бойынша CBC/Netflix мини-сериалы (2017).
• «Соқыр жендет» (2000) — оныншы роман, Букер сыйлығы және Хэммет сыйлығы.
• «Орикс пен Коростель» (2003), «Топан су жылы» (2009), «Есалаң Адам» (2013) — генетикалық апаттан кейінгі әлем туралы трилогия, шошқа-будандар мен ракундар сияқты химералармен.
• «Пенелопиада» (2005) — Пенелопа көзімен «Одиссея».
• «Бақсы ұрпағы» (2016) — Шекспирдің «Дауылы» қазіргі заман бейнесінде.
• «Өсиеттер» (2019) — «Күңнің хикаясының» жалғасы, оқиға 15 жылдан кейін өтеді; Бернардин Эваристомен бөліскен Букер.
• «Book of Lives: A Memoir of Sorts» (2025) — табиғат, таро, хиромантия және елестер туралы 599 беттік естеліктер.

Барлығы оның 18 романы, 18 өлең жинағы, 11 деректі кітабы, 9 әңгімелер жинағы, 8 балалар кітабы және 2 графикалық романы бар, соның ішінде «Ангел Кэтберд» атты суперқаһарман туралы комикс.

Hulu сериалы және Ғалаадтың екінші өмірі

2017 жылы Hulu Брюс Миллердің «Күңнің хикаясы» сериалын шығарды. Бірінші маусым сегіз «Эмми» жеңіп алды, оның ішінде басты марапат — үздік драмалық сериал. Этвуд бірінші сериясында Қызыл орталықтағы тәтейдің эпизодтық рөлінде көрінді. 2026 жылы «Өсиеттер» бойынша сериал шықты, онда да оның камеосы бар — оныншы серияда түрме күзетшісін ойнады.

Ол өз прозасын ғылыми фантастикадан әлдеқашан ажыратып жүр. «Ғылыми фантастикада құбыжықтар мен ғарыш кемелері бар. Спекулятивті проза шынымен болуы мүмкін», — деп түсіндіреді Этвуд.

Өнертапқыш: LongPen

2004 жылы «Орикс пен Коростельмен» Денверге тур кезінде Этвуд LongPen құрылғысын ойлап тапты. Ол кітапқа алыстан қол қоюға мүмкіндік береді: автор планшетке жазады, ал робот-қалам басқа қалада сиямен қолтаңба салады. Жоба үшін ол Unotchit компаниясын құрды. Компания уақыт өте заң және іскерлік құжаттарға ауысып, 2013 жылы Syngrafii деп аталатын электрондық қолтаңба сервисіне айналды. Этвуд оның директоры болып қала береді және патенттерге иелік етеді.

2114 жылға дейінгі қолжазба

Этвуд «Болашақ кітапханасы» (Future Library) жобасының алғашқы авторы атанды. Оның «Scribbler Moon» романы жобаға 2015 жылы 27 мамырда салтанатты түрде тапсырылды, ал ол жүз жылдық «ұйқыдан» кейін — тек 2114 жылы жарияланады. Оның айтуынша, мұндай ертегідей мерзім өзіне ұнайды.

Жеке өмірі

1968 жылы Этвуд америкалық жазушы Джим Полкқа тұрмысқа шықты, 1973 жылы олар ажырасты. Көп ұзамай ол жазушы Грэм Гибсонмен бірге болып, Онтариодағы Аллистон маңындағы фермаға көшті. 1976 жылы қызы Элеанор Джесс Этвуд Гибсон дүниеге келді, 1980 жылы отбасы Торонтоға оралды. Этвуд пен Гибсон 45 жылдан астам бірге өмір сүрді — деменциямен ауырған Гибсон 2019 жылы 18 қыркүйекте қайтыс болғанға дейін. Оған ол «Dearly» (2020) жинағын арнады. Жазды Эри көліндегі Пели аралында өткізеді. Вегетарианшыға жақын: «Жүні не қауырсыны барды жемеймін».

Этвуд төңірегіндегі даулар

Этвуд өзін ту етіп көтергендермен бірнеше рет келіспей қалды. 2016 жылы ол қудалады деп айыпталған Британ Колумбиясы университетінің профессоры Стивен Гэллоуэйдің жұмыстан шығарылуына тәуелсіз тергеу талап еткен петицияға қол қойды. Феминистердің бір бөлігі оны айыптады. Ол The Globe and Mail-де «Мен жаман феминиспін бе?» (2018) деген колонкамен жауап беріп, #MeToo-ны «бұзылған құқықтық жүйенің белгісі» деп атады. 2020 жылы пікірталас еркіндігін қорғаған «Harper’s хатына» қол қойды. 2024 жылы Юта билігі «Орикс пен Коростельді» мектептерден алынатын кітаптар тізіміне енгізді.

Саяси тұрғыда ол өзін ескі мағынадағы «қызыл тори» дейді: билік қоғам алдында жауапты, ал ақша — бәрінің өлшемі емес. 2022 жылғы 24 ақпаннан бері Украинадағы соғыс туралы үнемі жазып келеді, ал 2018 жылы Олег Сенцовты қорғаған ПЕН-орталықтың үндеуіне қол қойған.

Марапаттары

• Букер сыйлығы — 2000 («Соқыр жендет») және 2019 («Өсиеттер»);
• Генерал-губернатор сыйлығы — 1966 және 1985;
• Гиллер сыйлығы (1996), Артур Кларк сыйлығы (1987), Хэммет сыйлығы (2000);
• Астурия ханшайымы сыйлығы (2008), Франц Кафка сыйлығы (2017), неміс кітап саудагерлерінің Бейбітшілік сыйлығы (2017), PEN Pinter Prize (2016);
• Канада орденінің компаньоны (1981) және Құрмет кавалерлері ордені (2019);
• Ханс Кристиан Андерсен сыйлығы (2024), Eleanor Roosevelt Lifetime Achievement Award (2025);
• Оксфорд, Кембридж, Гарвард және Сорбоннаны қоса алғанда, 30-дан астам құрметті дәреже.

Қызықты деректер

• Өзін «сауатсыз жазатын адам» дейді, бірде компьютерде, бірде қолмен жазады.
• Гибсонмен бірге BirdLife International жанындағы сирек құстар клубының құрметті президенті болды.
• Канададағы ПЕН-клубтың ағылшын тілді бөлімшесін құруға көмектесіп, 1980 жылдардың ортасында оны басқарды.
• 2010 жылы бойкот туралы үндеулерге қарамастан, Тель-Авивте $1 млн көлеміндегі Дэн Дэвид сыйлығын алды: «Біз мәдени бойкотпен айналыспаймыз».
• 2024 жылы канадалық «Мёрдок тергеулері» сериалында әуесқой орнитологты ойнады.

Қазір не істеп жүр (2026)

2025 жылдың қарашасында «Book of Lives: A Memoir of Sorts» естеліктері шықты — ормандағы балалық шақ, әдебиет, табиғат пен мистика туралы 600-ге жуық бет. The Guardian рецензиясында Этвудті «кітапқұмар зерек, нәзік ақын, Медуза көзді феминист, үрейлі пайғамбар және ұлы романистердің бірі» деп сипаттады, ал The New York Times кітапты «ашудың ыдысы, ал ашу — қызық нәрсе» деп атады. 2026 жылы «Өсиеттер» бойынша сериал экранға шықты. Оның Substack-та жазылымы бар, ал 2024 жылғы сайлаудан кейін X желісінде: «Үмітсіздік — жол емес. Ол ешкімге көмектеспейді», — деп жазды.

Дереккөздер: Wikipedia — Маргарет Этвудтің өмірбаяны, библиографиясы мен марапаттары, Wikipedia — «Book of Lives» естеліктері, MargaretAtwood.ca — ресми сайт