Ұлттық банк BNPL бөліп төлеуін несиеге теңестірмек

Қазақстан Ұлттық банкі дүкендердің, BNPL сервистерінің, ұялы байланыс операторлары мен құрылыс салушылардың бөліп төлеуін кәдімгі несие сияқты реттегісі келеді. Реттеуші «Бөліп төлеу және BNPL нарығы» атты құжатты талқылауға шығарды. Онда мұндай компанияларды кредиттік бюроға дерек беруге, сатып алушының төлем қабілетін тексеруге міндеттеу және кешіктіргені үшін айыппұлды шектеу ұсынылған. Талқылау 2026 жылғы 3 қарашаға дейін жалғасады, нақты талаптар әлі қабылданған жоқ.

BNPL дегеніміз buy now, pay later, яғни «қазір сатып ал, кейін төле». Реттеуші ұстанымын құжатта ашық жазған: «BNPL өнімдері экономикалық мәні бойынша кредиттік өнім, сондықтан соған сай реттелуі тиіс». Нарықты Ұлттық банкпен бірге Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі зерттеп жатыр.

Мәселе неде

Ұлттық банк басты қауіпті көзге көрінбейтін қарыздан көреді. Бөліп төлеумен сауда жасайтын қаржылық емес компаниялар бұл туралы Кредиттік бюроға жиі хабарламайды. Адам әр жерден бірнеше бөліп төлеу рәсімдей алады, ал банктер үшін ол қарызы жоқ қарыз алушы болып қала береді. Құжатта мұны халықтың жасырын қарызға батуы деп атаған.

Тағы бір мәселе шарттарға қатысты. Реттеуші жасырын төлемдер, кешіктіргені үшін шексіз айыппұл және тауарды қайтарудағы қиындықтар туралы жазады. Бұл нарық реттелмегендіктен, Ұлттық банкте ол бойынша нақты статистика жоқ. Классикалық BNPL бөліп төлеуі төрт айдан, яғни төрт төлемнен, бір жылға дейін созылады. Ал банктер кей кезеңдерде оны бес жылға дейін ұсынған.

Ұлттық банк Қазақстанда жұмыс істейтін қаржылық емес бөліп төлеудің төрт түрін атайды:

• факторинг арқылы жұмыс істейтін BNPL провайдерлері;
• кейін сатып алу шартымен жалға беру;
• гаджетті тарифпен бірге сататын ұялы операторлардың бөліп төлеуі;
• құрылыс салушылардың тұрғын үйге бөліп төлеуі.

Реттеуші не ұсынады

BNPL сервистері үшін Ұлттық банк олардың қаржыландыруын қаржылық қызмет деп тануды ұсынады. Сондай-ақ оларды кредиттік бюроға дерек беруге, шарттарды ашып көрсетуге және сатып алуды мақұлдамас бұрын клиенттің қарыз жүктемесін есептеуге міндеттемек. Айыппұл мен тұрақсыздық айыбының мөлшерін шектеу де ұсынылған. Сатушылардың тікелей бөліп төлеуі үшін тұтынушыны қорғаудың бірыңғай ережелері және тауар түріне қарай мерзім шегі талқыланып жатыр. Кредиттік делдалдар комиссиясы мен серіктестерін ашып көрсетуі керек, ал адастыратын жарнамаға тыйым салынбақ.

Дегенмен реттеуші нарықты тұншықтырмақ емес екенін айтады. «Ұлттық банк бұл нарықты шектеуді мақсат етпейді. Алайда ақпаратты ашу арқылы нарықтың ауқымын бағалау үшін шаралар қабылдау қажет», делінген құжатта. Шаралар қатаң болуы мүмкін, тіпті лицензиялауға дейін. Немесе жұмсақ, мониторинг пен ұсынымдар түрінде.

Сатып алушы үшін бұл нені білдіреді

Ұсыныстар қабылданса, дүкендегі немесе оператордағы бөліп төлеу кредиттік тарихқа түсетін болады. Яғни «0-0-12» шартымен жасалған бірнеше сатып алу банк несие не ипотека беру туралы шешім қабылдағанда есепке алынады. Есесіне кешіктіру айыппұлы алдын ала белгілі болады. Басқа елдер де осы жолмен жүрді. ЕО-да BNPL жаңа тұтыну кредиті директивасымен несиеге теңестірілді, Ұлыбританияда мұндай сервистер 2026 жылғы шілдеден бастап реттеледі, ал Сингапурда 2023 жылдан BNPL провайдерлеріне арналған қарыз лимиті бар мінез-құлық кодексі жұмыс істейді.

Ескертпесін кез келген адам, қарапайым сатып алушылар да, 3 қарашаға дейін bnpl@nationalbank.kz мекенжайына жібере алады. Қарыз нарығын ретке келтіруге бұл алғашқы қадам емес: 12 қазаннан бастап несиеден бас тартуға 14 күн ішінде айыппұлсыз болады.

Дереккөздер: ҚР Ұлттық банкі — «Бөліп төлеу және BNPL нарығы» талқылау құжаты, ҚР Ұлттық банкі — талқылау құжаттары бөлімі, Tengrinews — Ұлттық банк бөліп төлеуді қолға алды