Ахмет Байтұрсынұлы

Ахмет Байтұрсынұлы қазаққа әліпби, грамматика оқулықтарын және өз әдебиетінің алғашқы ғылыми тарихын берді. Осы еңбегі үшін оны қайта-қайта түрмеге жапты — алдымен патша өкіметі, кейін кеңес өкіметі. Ақыры 1937 жылы оны атып тастады. Қазақстанда оны «Ұлт ұстазы» деп атайды. Ал 2026 жылы оның ең саяси жинағы «Маса» алғаш рет ағылшын тілінде жарық көрді.

Шыққан тегі: Торғай және жер аударылған әке

Байтұрсынұлы 1872 жылғы 5 қыркүйекте Торғай облысының Ақкөл ауылында туған — бұл қазіргі Қостанай облысы. Хат тануды алдымен жергілікті молдалардан үйренді. Бала 13 жаста болғанда отбасына ауыр соққы тиді: уезд бастығы полковник Яковлевпен қақтығыстан кейін әкесі мен оның үш ағайыны Сібірге 15 жылға жер аударылды.

Білімі және мұғалімдік жылдары (1886–1909)

1886 жылы Ахмет Торғайдағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесіне, кейін Орынбордағы мұғалімдер мектебіне түсті. Оны 1895 жылы бітіріп, сол жылы алғашқы мақаласын жариялады.

Келесі 14 жыл бойы ол Ақтөбе, Қостанай және Қарқаралы уездеріндегі ауыл мектептерінде сабақ берді.

Саясат және алғашқы тұтқындаулар (1905–1909)

1905 жылы ол қазақтарға жасалған қысымға қарсы жазылған Қарқаралы петициясының авторларының бірі болды. Сондай-ақ Конституциялық-демократиялық партияның қазақ бөлімін құруға қатысты. Билік тез жауап қайтарды. 1907 жылы оны алғаш рет түрмеге жапты, ал 1909 жылы ол Семей түрмесінде сотсыз сегіз ай отырды. Содан кейін Орынборға жер аударылып, 1917 жылға дейін полиция бақылауында өмір сүрді.

«Қырық мысал», «Маса» және «Қазақ» газеті (1909–1918)

Басты кітаптары дәл осы жылдары шықты. 1909 жылы аудармалар мен төл мысалдардан құралған «Қырық мысал» жарық көрді. 1911 жылы «Маса» өлеңдер жинағы шықты, ал 1922 жылы ол толықтырылды. Жинаққа 36 өлең енген. Бүгін баспагерлер оны ақынның ең ашық саяси шығармасы, әлі қалыптаспаған ұлтқа арналған үндеу деп атайды.

1913 жылы Орынборда Байтұрсынұлы Әлихан Бөкейханмен және Міржақып Дулатұлымен бірге «Қазақ» газетін құрды. 1918 жылға дейін оның бас редакторы болды.

«Төте жазу» әліпбиі және оқулықтар

1912 жылы Байтұрсынұлы қазақ жазуын реформалады. Ол араб графикасын алып, қазақ тіліне жетіспейтін дауысты дыбыстардың таңбаларын қосты. Бұл жүйе «төте жазу», яғни Байтұрсынұлы әліпбиі деп аталды. Тілші ғалым Евгений Поливанов бұл жаңалықты «данышпандық» деп бағалады.

КСРО-да реформа орнықпады: 1928 жылы түркі тілдері латын әліпбиіне, 1940 жылы кириллицаға көшірілді. Бірақ әліпби авторынан көп ұзақ жасады. XXI ғасырдың басында оны Қытай, Ауғанстан, Иран, Түркия және басқа елдердегі қазақтар қолданды.

Әліпбидің төңірегінде ол тұтас жүйе құрды: әліппелер, ана тілі мен грамматика оқулықтары, қазақ ғылыми терминологиясы. 1926 жылы оның «Әдебиет танытқыш» кітабы шықты — бұл қазақ әдебиеті тарихы жөніндегі алғашқы ғылыми еңбектердің бірі.

Алаш Орда және кеңестік қызмет (1917–1929)

1917 жылы Байтұрсынұлы «Алаш» партиясының негізін қалаушылардың бірі болып, Алаш Орда үкіметінің құрамына кірді. Сол кезде Торғай округінен Құрылтай жиналысына сайланды.

1919 жылғы 4 сәуірде ол рақымшылыққа ілігіп, кеңес өкіметі жағына шықты. Большевиктер партиясына кіріп, Қазревкомның мүшесі болды, 1920–1921 жылдары Қазақ өлкесінің халық ағарту комиссары қызметін атқарды. Ол жаңа билік қазаққа ұлт ретінде дамуға мүмкіндік береді деп үміттенді. 1921 жылдан бастап Халық ағарту комиссариатының Академиялық орталығын басқарып, филологиядан сабақ берді. 1926 жылы Бакудегі Бүкілодақтық түркологиялық съезде емле мен терминология туралы баяндама жасады.

Тұтқындау, жер аудару және ату жазасы (1929–1937)

1929 жылғы маусымда Байтұрсынұлы тұтқындалды. Алдымен Қызылордада отырды, кейін Архангельск облысына жіберілді, ал отбасы Томскіге жер аударылды. 1934 жылы Екатерина Пешкованың өтінішімен босатылды.

Соңғы үш жылын ол отбасымен Алматыда, қазіргі Байтұрсынұлы көшесіндегі үйде өткізді. 1937 жылғы 8 қазанда оны қайта алып кетті. 1937 жылғы 8 желтоқсанда «халық жауы» ретінде атылды. Байтұрсынұлы толық ақталуды тек 1988 жылы ғана көрді.

Жеке өмірі

Байтұрсынұлының жары орманшының қызы Александра Журавлёва болды (кейбір дереккөздерде — Александра Ивановна). Олар Қостанайда мұсылманша неке қиды, ол Бадрисафа Байтұрсынова деген есім алды. Ерлі-зайыптылардың өз балалары болмады, үш асырап алған баланы өсірді. 1988 жылғы 10 қарашада қызы Шолпан Байсалова Қазақ КСР Жоғарғы сотынан әкесінің ақталғаны туралы анықтама алды.

Мұрасы

• Байтұрсынұлының есімі Қостанай мемлекеттік университетіне, Қостанай әуежайына және көптеген қаладағы көшелерге берілген.
• Ол 1934–1937 жылдары тұрған Алматыдағы үй мұражайға айналды: 1993 жылы құрылып, 1998 жылы ашылды, қорында 500-ге жуық жәдігер бар.
• 2004 жылы оның үш томдық шығармалар жинағы шықты.
• 2021 жылғы 4 шілдеде Астанада ескерткіші ашылды, ЮНЕСКО ақынның 150 жылдығын 2022–2023 жылдардағы атаулы даталар тізіміне енгізді, ал 2022 жылғы 30 желтоқсанда Анкарада ескерткіш пен саябақ пайда болды.

Қазір (2026 жылғы қазан)

2026 жылғы 17 наурызда американдық Academic Studies Press баспасы «Масаны» ағылшын тілінде Mosquito деген атпен шығарды. Жинақты Бейбітшілік корпусының еріктісі ретінде Моңғолияда қазақ тілін үйрене бастаған Джейк Заулаки аударып, кітапты Стэнфордта таныстырды. Толығырақ — Mosquito туралы жаңалығымызда.

Дереккөздер: Wikipedia — Akhmet Baitursynuly, Циклопедия — Байтұрсынов, Ахмет, NUR.KZ — өмірбаяны, ҚарТУ кітапханасы — «Тарихтағы есім», Kazinform — Алматыдағы үй-мұражай, 24KZ — «Маса» ағылшын тілінде