Challenger, Gray & Christmas

Challenger, Gray & Christmas — жұмыстан шығарылғандарға жаңа жұмыс табуға көмектесіп ақша табатын чикаголық шағын фирма. Бірақ оны бұл үшін танымайды. Ай сайын ол АҚШ-та жарияланған қысқартулардың есебін шығарады, ал бұл есепті әлемнің түкпір-түкпіріндегі трейдерлер, экономистер мен журналистер оқиды. 2026 жылғы 1 қазанда дәл Challenger Америкада ЖИ жұмыстан шығарудың басты себебі болғанын хабарлады: тоғыз айда жарияланған 573 195 қысқартудың 120 136-сын, яғни шамамен 21%-ын жұмыс берушілер жасанды интеллектпен тікелей байланыстырды. Бұл сан бірнеше сағатта ақпарат таспаларына тарап кетті. Ал американдық жұмыстан шығарулардың басты есепшісіне айналған компанияның тарихы әжептәуір адамгершілікке толы: оның негізін қалаушы бір кезде өзі жұмысынан айырылып, жұмыстан шығарылған адамға тек есеп айырысу емес, көмек те керек деген шешімге келген.

Шығу тегі: жұмыстан шығарылған заңгер (1961 жылға дейін)

Джеймс Э. Челленджер Чикаго маңындағы Парк-Ридж қаласында туған. Анасы Айда Мэй Норвегиядан келген иммигрант, әкесі Честер Челленджер дәрігер болған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Джеймс әскерде қызмет етті, бірақ АҚШ-тан тыс жерге жіберілмеді. Одан кейін Гарвард: 1947 жылы экономист дипломы. 1951 жылы ол Солтүстік-Батыс университетінде заң дәрежесін алды.

Мансабы ұзақ уақыт бір арнаға түспеді. Chicago Sun-Times мәліметінше, Челленджер Нью-Йоркте жарнама агенттігін ашпақ болған, Chicago & Northwestern теміржол компаниясында жұмыс істеген, чикаголық девелопер Артур Рублоффтың қол астында жылжымайтын мүлікпен айналысқан, миллиардер Джон Макартурдың Bankers Life and Casualty сақтандыру компаниясында қызмет еткен және Индианадағы өндірістік компанияны басқарған.

Компанияның өзі бетбұрыс сәтті 1961 жылмен белгілейді. Челленджерді жеке шаруасына уақыт алғаны үшін заң фирмасынан шығарып жіберді. Екі дипломы бар адам кенеттен қатардағы ізденушінің күйіне түсті де, көмекті ешкімнен күтуге болмайтынын тез түсінді. Кейін ол мұны былай тұжырымдады: жұмыс іздеу туралы жазылғанның бәрін дерлік жұмысқа алатындар, яғни мәселеге «телескоптың теріс жағынан» қарайтын адамдар жазған.

1966: АҚШ-тағы алғашқы аутплейсмент-фирма

1966 жылы Челленджер Чикагода Challenger, Gray & Christmas компаниясын ашты. Компанияның өзі оны елдегі алғашқы аутплейсмент-фирма деп атайды, ал Wikipedia — басшыларға арналған АҚШ-тағы алғашқы аутплейсмент-фирма деп сипаттайды. Ол кезде «аутплейсмент» деген сөз қолданыста болмаған: Челленджерге не үшін ақы төлеу керегін түсіндіруге тура келді.

Бизнестің логикасын кейін оның ұлы Джон баяндап берді: әкесі компаниялар кадр агенттіктеріне адам іздегені үшін ықыласпен төлейтінін көрді де, олар жұмыстан босатылатындарға көмек үшін де солай төлейді деп шешті. Ақыны жұмыс беруші төлейді, ал пайдасын кетіп бара жатқан қызметкер көреді. Сонымен бірге компания қалған қызметкерлердің алдында абыройын сақтап, қысқартуға қатысты жанжал қаупін азайтады.

Атаудағы Грей мен Кристмастың кім екенін компания ресми тарихында айтпайды: оның сайтында тек Челленджер аталады. Есесіне алғашқы ірі клиенттері белгілі: Motorola, McDonald’s, United Airlines, Quaker Oats және Sears, Roebuck & Co. Кеңсе көп жыл бойы Чикагоның іскерлік орталығындағы 150 South Wacker Drive мекенжайында орналасты.

Модель қалай жұмыс істейді

Аутплейсмент — HR мен психологияның түйіскен жеріндегі қызмет. Компания адамдарды қысқартқанда Challenger-ді жалдайды, ал кеңесшілер жұмыстан шығарылғандармен жұмыс істейді: түйіндемені қайта құрастырады, сұхбатқа дайындайды, жұмыс іздеуге үйретеді және, бұл да маңызды, соққының өзін көтеруге көмектеседі. Негізін қалаушы мұны былай сипаттаған: Challenger клиенттерге өзін өзіндік қадір-қасиетін нығайтатындай етіп таныстыруға көмектеседі.

• Компанияларға арналған аутплейсмент — жаппай қысқарту мен қайта құрылымдау кезінде жұмыстан шығарылғандарға арналған пакеттер.
• Басшыларды қолдау — компаниядан кетіп бара жатқан топ-менеджерлерге арналған жеке бағыт.
• Executive coaching — жұмыстан шығарумен байланысы жоқ, қызметтегі басшыларға арналған коучинг.

Консалтинг өлшемімен алғанда ауқымы қарапайым. Компанияның өз деректері бойынша 2019 жылы оның 27 кеңсесі және 300-ден астам қызметкері болған, ал кеңесшілер жылына 10 000-нан астам ізденушіге көмектескен. Қазір сайтта жеті кеңсе көрсетілген: Чикаго (штаб-пәтер), Даллас, Нью-Йорк, Атланта, Лос-Анджелес, Хьюстон және Вашингтон.

1993: нарықтар оқитын есеп

Challenger-дің басты активі — кеңесшілер емес, кесте. 1993 жылы Джеймс Челленджер ай сайынғы Challenger Report есебін іске қосты: американдық жұмыс берушілер жариялаған қысқартулардың есебі. Trading Economics бұл қатарды 1994 жылдан бері жүргізеді, яғни оның тарихы отыз жылдан асады.

Қалай есептейді

• Есепке американдық компаниялардың жарияланған қысқарту жоспарлары енеді: баспасөз релиздері, мәлімдемелер, жұмыс берушілердің хабарламалары. Бұл нақты жұмыстан шығару емес, ниет: адамдардың бір бөлігі басқа жұмысқа ауыстырылады, бір бөлігі мерзімінен бұрын зейнетке шығады.
• Хабарламада қай жерде қысқартатыны көрсетілмесе, қысқарту компанияның штаб-пәтері орналасқан штатқа жазылады.
• Әр жағдай салалар мен себептер бойынша бөлінеді. Себептер тізімінде — «нарықтық және экономикалық жағдай», жабылу, қайта құрылымдау, банкроттық, шығынды қысқарту, тарифтер, «технологиялық жаңарту» және жеке тармақ ретінде «жасанды интеллект». 2025 жылы DOGE, яғни федералдық мемлекеттік аппаратты қысқарту бағдарламасы туралы жеке тармақтар да пайда болды.
• Кейбір қысқартуларды жұмыс берушілер мерзімінен бұрын зейнетке шығу немесе «ерекше шарттар» ретінде рәсімдейді, бұл есепте ескертіледі.

Неге оған сілтеме жасайды

Себебі — уақытында. Challenger айдың алғашқы күндерінде, АҚШ-тың басты макроэкономикалық есебінен, яғни Еңбек министрлігінің ауыл шаруашылығынан тыс жұмыспен қамту деректерінен бұрын шығады. 2026 жылдың қазанында қыркүйектегі Challenger 1 қазанда жарық көрді, ал АҚШ бар болғаны 29 мың жұмыс орнын ашқанын көрсеткен ресми статистика — 2 қазанда. Трейдерлер үшін бұл еңбек нарығы қай бағытқа бара жатқанын, демек Кевин Уорш басқаратын ФРЖ не істейтінін білдіретін ерте белгі.

Екінші себеп — себептер бойынша бөлу. Мемлекеттік статистика қанша жұмыс орны жойылғанын көрсетеді, ал Challenger компаниялардың өздері себебін не деп айтатынын көрсетеді. Сондықтан 2025–2026 жылдары ЖИ-дің жұмысқа әсері туралы жазатындардың бәрі оған сілтеме жасай бастады.

Trading Economics деректері бойынша қатардың шеткі нүктелері: ең жоғарысы — пандемияның қызған шағында, 2020 жылғы сәуірде жарияланған 671 129 қысқарту; ең төменгісі — 2021 жылғы қарашадағы 14 875. 1994–2026 жылдардағы орташа көрсеткіш айына шамамен 67 мың.

1998: тізгін ұлдың қолында және мемге айналған есептер

1998 жылы бас директор болып Джон Челленджер тағайындалды, ал негізін қалаушы директорлар кеңесінің төрағасы болып қала берді. Джон да әкесі сияқты Гарвардты және Солтүстік-Батыс университетінің заң мектебін бітірген. 1999–2002 жылдары ол Чикагодағы Федералдық резервтік банк жанындағы еңбек жөніндегі комитеттің құрамында болды, 2003 жылы Өкілдер палатасының шағын бизнес жөніндегі комитетінде жұмыс орындарының біржола жоғалуы туралы куәлік берді, ал 2002–2004 жылдары Гарвард клубының президенті болды.

Джонның тұсында компания кез келген нәрседен жаңалық жасауды үйренді. Қысқартулар туралы есептен бөлек, ол бас директорлардың ауысуы туралы есеп пен буллинг, кеңседегі романдар, #MeToo салдары және басшылардың жалақысы туралы сауалнамалар шығарады. Бірақ американдық поп-мәдениетке Challenger спорттан болатын шығынды есептеуі арқылы енді.

March Madness

Әр көктем сайын Challenger кеңселер болжам торларын толтырып, трансляция көретін наурыздағы NCAA баскетбол турнирі жұмыс берушілерге қаншаға түсетінін бағалап отырды. 2005 жылы бұл баға $889 млн болды. 2006 жылы ол $3,8 млрд-қа дейін өсті: Gallup американдықтардың 41%-ы өздерін студенттік баскетбол жанкүйері санайтынын анықтады, ал Challenger сағатына орташа $18 мөлшерлемемен 16 жұмыс күні бойы күніне 13,5 минуттан турнирді онлайн бақылайтын 58 млн жұмыскерді есепке алды.

Фэнтези-футбол

Дәл осы логика НФЛ-дің фэнтези-лигаларына да қолданылды. 2016 жылы Challenger фэнтези-спорт ойнайтын 38,5 млн жұмыс істейтін американдықты есептеді. Әрқайсысы өз командасына аптасына бір сағат жұмыс уақытын жұмсаса, сағатына орташа $25,69 мөлшерлемемен 17 апталық маусымда $16,8 млрд жиналады. Джон Челленджер әсерді дәл өлшеу мүмкін емес екенін өзі ескертіп, фэнтези-футбол ұжымдағы көңіл-күйді көтеріп, қызметкерлерді ұстап қалуға көмектесетінін қосып айтты.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

Спорттық есептер Challenger-ге атақ әкелді, сонымен бірге шулы, бірақ күмәнді сандар жеткізушісі деген беделді де ала келді.

• March Madness-ке сын. Slate шолушысы Джек Шейфер $3,8 млрд бағасын тармақ-тармағымен талдады: «жанкүйерлердің» көбі турнирге үстірт қызығады, «жоғалған» уақыт жұмыс күнінде онсыз да бар, ал CBS желісі ол кезде бір мезетте небәрі 200 000 онлайн-көруге шыдай алатын. Күмәнін Wall Street Journal-дан Карл Бялик, Forbes және Salon да білдірді. NBC News бұл бағаны «әсірелеген» деп атады.
• Жарияланды — жұмыстан шығарылды деген сөз емес. Басты есеп компаниялардың ниетін санайды. Корпорация 10 000 қысқарту жариялап, оны жылдарға созуы немесе ішінара тоқтатуы мүмкін. Сондықтан экономистер Challenger-ді мемлекеттік статистиканың орнына емес, ерте индикатор ретінде пайдаланады.
• Себептер компаниялардың сөзінен жазылады. «ЖИ» тармағы жұмыс берушінің өзі осы себепті атағанда ғана пайда болады. 2025 жылы ЖИ-мен тікелей байланысты 17 375 қысқартудан бөлек, тағы 20 219 қысқарту «технологиялық жаңарту» бағанына жазылды, онда да ЖИ рөл атқаруы мүмкін еді.

2019: негізін қалаушының қайтыс болуы

Джеймс Челленджер 2019 жылғы 30 тамызда Чикаго маңындағы Виннеткадағы үйінде 93 жасында қайтыс болды. Ол өмірінің соңына дейін директорлар кеңесінің төрағасы болды. Персоналды басқару қоғамы (SHRM) 1996 жылы-ақ оны аутплейсменттің жасаушысы әрі пионері деп таныған. Әйелі Рут 2008 жылы қайтыс болды. Олар 1952 жылы Эдлай Стивенсонның президенттік науқанында танысқан. Олардың бес баласы және 23 немересі болды.

2023–2026: «себеп» бағанындағы ЖИ

Challenger есебі «ЖИ жұмысты тартып ала ма» деген дауның басты термометріне айналды.

• 2023 жылғы мамыр. Жасанды интеллект есепте алғаш рет себеп ретінде пайда болды: CBS News жазғандай, 3 900 қысқарту, айлық көлемнің шамамен 5%-ы және себептер арасында жетінші орын.
• 2025. Қыркүйектің соңына қарай американдық компаниялар 946 426 қысқарту жариялады, бұл 2020 жылдан бергі ең жоғары көрсеткіш. Оның 17 375-і тікелей ЖИ-ге тиесілі. Straight Arrow News деректері бойынша жыл қорытындысында шамамен 1,17 млн қысқарту жиналды, оның 54 694-і ЖИ-мен байланысты. Сол кезде аға вице-президент болған Энди Челленджер CFO Dive басылымына технологиялық компаниялардағы ЖИ адамдарды жұмыссыз қалдырып қана қоймай, жаңа жұмыс табуды да қиындатып жатқанын, әсіресе жас инженерлерге, айтты.
• 2026 жылғы қаңтар–қыркүйек. Барлығы 573 195 қысқарту, бір жыл бұрынғыдан 39%-ға аз. Бұл ретте ЖИ басты себепке айналды: 120 136 қысқарту, шамамен 21%. Техсектор көш бастап тұр — 165 925 (жылдық есеппен +54%), екінші орында көлік саласы — 44 430 (+190%).

Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді

Challenger-дің Орталық Азияда тікелей бизнесі жоқ, бірақ оның сандары біз үшін де болжам іспетті. Американдық статистика 2023 жылдан бері тіркеп келе жатқан үрдіс Қазақстанға да жетті: 2026 жылдың жазында «Қазақтелеком» екі-үш жылда кеңсе қызметкерлерін шамамен 8 мыңнан 3 мыңға дейін қысқартатынын, ал өндірістік мамандарды сақтап қалатынын мәлімдеді. Inbusiness мұны елдегі ЖИ-ге байланысты алғашқы қысқарту деп атады.

Challenger есептерінен шығатын практикалық қорытынды қарапайым. Соққы ең алдымен кеңселік және клиенттік функцияларға тиеді, ал техсектордағы қысқартулар жұмыстан шығарудың жалпы саны азайған кезде де өсіп отыр. Егер жұмысыңыз — мәтіндер, кестелер, клиенттерді қолдау немесе типтік код болса, ЖИ құралдарымен жұмыс істей білу түйіндемедегі бонус емес, орныңды сақтап қалудың шарты болып отыр.

Кім басқарады

• Джон А. Челленджер — 1998 жылдан бері бас директор, негізін қалаушының ұлы. 2000–2010 жылдардағы March Madness пен фэнтези-футбол туралы әлгі есептерде дәл соның сөздері келтірілетін.
• Энди Челленджер — түсім жөніндегі директор (chief revenue officer). Бұған дейін аға вице-президент болып, сату бөлімін басқарған. Қазір ол компанияның басты көпшілік алдындағы үні: оның ай сайынғы есептерге берген түсініктемелерін американдық және әлемдік БАҚ келтіреді.

Отбасылық компания қаржылық есептілігін жарияламайды, сондықтан түсімі туралы сенімді дерек жоқ.

Қызықты деректер

• Chicago Sun-Times мәліметінше, Challenger көп жыл бойы 26 желтоқсаннан 1 қаңтарға дейін жұмыс іздеген барлық адамға тегін кеңес берген.
• Негізін қалаушының Му және Пру есімді екі ньюфаундленд иті болған, ал ол өмір бойы бейсбол карточкаларын жинаған.
• Джеймс Челленджердің сүйікті сөздерінің бірі: «Бүгінде жұмыспен қамтудың толық кепілдігі деген жоқ».
• Компания өзіне сілтеме жасайтын басылымдар қатарында CNBC, New York Times, USA Today, Associated Press, Reuters және Wall Street Journal-ды атайды. Аутплейсмент сататын шағын фирма өзіне ондаған жылдарға тегін PR қамтамасыз етті.
• Компания қазіргі ұранын былай тұжырымдаған: «Біз жай ғана әрі қарай жылжуға көмектеспейміз. Біз алға жылжуға көмектесеміз».

Қазір не болып жатыр (2026)

2026 жылғы қыркүйек есебі парадоксты көрсетті. Қысқартулардың жалпы толқыны бәсеңдеп келеді: қыркүйекте тамыздағы 52 881-ге қарсы 43 281 қысқарту жарияланды, бұл 2022 жылдан бергі ең төмен қыркүйек. Жұмыс берушілер қымбат энергияны, Ирандағы соғысқа байланысты белгісіздікті, жұмысқа алуды қымбаттататын ФРЖ мөлшерлемесінің көтерілуін және медициналық сақтандыру шығындарының өсуін алға тартады. Қыркүйекте ЖИ-ге 3 961 қысқарту тиесілі болды, бұл айлық көлемнің шамамен 9%-ы. Бірақ жыл қорытындысы бойынша ЖИ қазірдің өзінде қалған барлық себептерді басып озды.

«Компаниялар қазір күтіп отыр. Биыл қысқарту белсенділігі төмендеді», — дейді Энди Челленджер. Оның айтуынша, мереке алдындағы әдеттегі жұмысқа алу толқыны жоқ, бұл жұмыс берушілердің аса сақ екенінің белгісі. 60 жыл бұрын жұмыстан шығарылған заңгер құрған компания ЖИ еңбек нарығын қалай өзгертіп жатқаны туралы деректердің басты көздерінің бірі болып қала береді.

Дереккөздер: Wikipedia — Challenger, Gray & Christmas, Chicago Sun-Times — Джеймс Челленджердің некрологы, Challenger, Gray & Christmas — негізін қалаушының қайтыс болуы туралы, Challenger, Gray & Christmas — компания тарихы, Federal Reserve Bank of Chicago — Джон Челленджердің өмірбаяны, Slate — March Madness бағаларына сын, NBC News — March Madness-тің «әсірелеген» құны, Challenger, Gray & Christmas — фэнтези-футбол туралы есеп, CBS News — Challenger есебіндегі алғашқы ЖИ, CFO Dive — 2025 жылғы ЖИ-ге байланысты қысқартулар, Challenger Report — 2025 жылғы қыркүйек, әдістеме, Trading Economics — Challenger Job Cuts қатары, rizz.kz — ЖИ АҚШ-та жұмыстан шығарудың басты себебі болды