Яакко Туомилехто

Яакко Туомилехто — жарты ғасыр бойы қарапайым әрі ыңғайсыз бір шындықты дәлелдеп келе жатқан фин эпидемиологы: екінші типті диабеттің алдын дәрісіз алуға болады, ал тұтас елді оның эпидемиясынан құтқаруға болады. 2026 жылғы қыркүйектің соңында Миланда өткен Еуропалық диабетті зерттеу қауымдастығының (EASD) конгресінде ол осы тезистің екінші бөлігіне басты дәлел ұсынды. Оның есімі бірінші тұрған The Lancet Diabetes & Endocrinology журналындағы жұмыс Маврикийдің диабет эпидемиясын кері бұрғанын көрсетеді. Бұл — құлдырау ең қатаң тестпен тіркелген алғашқы ел. 2001 жылы-ақ қозғалыс пен дұрыс тамақтану ауру қаупін 58%-ға азайтатынын дәлелдеген ғалым үшін бұл мансаптың қорытындысы сияқты. Тек ол зейнетке шығуды ойламайтын секілді.

Шығу тегі және білімі

Туомилехто Финляндияда туған. Ашық өмірбаяндарда нақты туған күні мен жері көрсетілмеген, біз де болжам жасамаймыз. Есесіне оның білімі кейін істегенінің бәрін дерлік түсіндіреді. Бұл — дәрігер үшін сирек кездесетін медицина мен әлеуметтік ғылымдардың қоспасы.

• 1973 — Турку университетінің дәрігер дипломы (MD).
• 1975 — сол университеттің әлеуметтану, статистика және психология бойынша магистр дәрежесі.
• 1975 — Куопио университетінде эпидемиология және қоғамдық медицина бойынша докторлық дәреже (PhD).

Екі жылда ол екінші мамандық пен ғылыми дәреже алды. Жиынтық ерекше болып шықты: қоғамның қалай құрылғанын түсінетін және есептей білетін дәрігер. Кейін дәл осы оған жеке пациенттермен емес, тұтас популяциялармен — өңірмен, елмен, бүкіл әлеммен жұмыс істеуге мүмкіндік берді.

1970-жылдар: Солтүстік Карелия және профилактиканың алғашқы сабағы

Туомилехтоның мансабы қоғамдық денсаулық сақтау оқулықтарына енген жобадан басталды. 1972 жылы Финляндияның Солтүстік Карелиясында North Karelia Project іске қосылды — жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын өлімді азайтуға арналған, тұтас қауымдастық деңгейінде жұмыс істеген әлемдегі алғашқы бағдарлама.

Жобаның логикасы өз заманы үшін радикалды болды: әр науқасты жеке емдеу емес, бүкіл өңірдің әдетін бірден өзгерту. Каролин институты Туомилехтоны 1970-жылдардағы жоба жетекшілерінің бірі деп атайды, ал Academia Europaea-дағы өмірбаяны — үйлестіруші деп. Википедиядағы өмірбаянында келтірілген деректерге қарағанда, 1972–2012 жылдары ол жерде жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын өлім 80%-дан астам төмендеген.

Оның кейінгі бүкіл жұмысының басты қағидасы осыдан шықты: өмір салтына байланысты аурулар өмір салтын өзгерту арқылы жеңіледі, және мұны халық ауқымында істеу керек.

1980-жылдар: Куопио, қан қысымы және диабет туралы алғашқы дабыл

1980-жылдардың соңына қарай Туомилехто Куопио университетінің қоғамдық денсаулық сақтау профессоры болды. Финляндия Ұлттық кітапханасында оның осы лауазымда 1987 жылғы 27 қаңтарда оқыған кіріспе дәрісі туралы жазба сақтаулы. Ол кездегі басты тақырыптарының бірі — гипертония. Каролин институты комиссиясының бағалауынша, оның жұмыстары жоғары қан қысымын дәлелді емдеудің қазіргі негіздерін қалады. Ол сондай-ақ Финляндия гипертензия қоғамының президенті болған.

Каролин институтының атап өтуінше, дәл сол жылдары ол жақындап келе жатқан диабет эпидемиясына алғашқылардың бірі болып назар аударды.

1990-жылдар: балалар диабетінің картасы және диагноз туралы дау

1990-жылдары Туомилехто әлемдік деңгейге шықты. Ол ДДСҰ-ның DIAMOND жобасын басқарды. Жоба 1990-жылдардағы бірінші типті балалар диабетінің таралу картасын 100-ден астам елдің деректері бойынша жасады.

Қатар ол DECODE және DECODA халықаралық консорциумдарын құрды. Олар «диабет» диагнозын глюкозаның қандай көрсеткіштері бойынша қою керектігін тексеру үшін Еуропа мен Азия бойынша деректер жинады. Мәселе техникалық сияқты көрінгенімен, шекті мәнге қанша миллион адамның диагноз бен ем алатыны байланысты. Туомилехто диагноз критерийлерін анықтаған Американдық диабет қауымдастығы (ADA) мен ДДСҰ комитеттерінің құрамында болды.

1998 жылы ADA оған диабет эпидемиологиясына қосқан үлесі үшін Келли Уэст сыйлығын берді. Бұл — кәсіптегі басты марапаттардың бірі.

2001: медицинаны өзгерткен зерттеу

Туомилехтоның басты жұмысы — өзі бастамашы болған Finnish Diabetes Prevention Study (DPS). Нәтижелері 2001 жылғы мамырда New England Journal of Medicine журналында жарияланып, диабет профилактикасындағы негізгі жұмыстардың біріне айналды.

Дизайны қарапайым болды. Зерттеуге артық салмағы бар және глюкозаға төзімділігі бұзылған, яғни диабет табалдырығында тұрған 522 орта жастағы адам қатысты. Олар кездейсоқ түрде екі топқа бөлінді:

• бақылау тобы әдеттегі стандартты бақылауда болды;
• негізгі топ жеке кеңес пен нақты мақсаттар алды: салмақ тастау, майды азырақ, клетчатканы көбірек жеу, көбірек қозғалу.

Ешқандай дәрі жоқ. Орташа бақылау мерзімі — 3,2 жыл. Төрт жылдан кейін диабет негізгі топ қатысушыларының 11%-ында, бақылау тобында 23%-ында дамыды. Қауіп 58%-ға төмендеді. Авторлар нәтиженің адам өмір салтын шын мәнінде қаншалықты өзгерткеніне тікелей байланысты екенін бөлек көрсетті.

Бұл қауіп тобындағы адамдарда екінші типті диабетті дәрісіз кейінге қалдыруға немесе болдырмауға болатынының алғашқы ірі рандомизацияланған дәлелдерінің бірі еді. Осы сәттен бастап өмір салтымен профилактика жасау жай ғана тілек болудан қалып, тиімділігі дәлелденген әдіске айналды.

2000–2010-жылдар: Хельсинки, FINDRISC және ми

Туомилехто Хельсинки университетінің қоғамдық денсаулық сақтау профессоры болды және Финляндия Ұлттық денсаулық және әл-ауқат институтының (THL) диабет және генетикалық эпидемиология бөлімімен жұмыс істеді. Осы жылдары оның жобаларының тізімі айтарлықтай ұлғайды.

• FINDRISC (Finnish Diabetes Risk Score) — қан талдауынсыз бірнеше сұрақтан тұратын сауалнама. Ол алдағы 10 жылда екінші типті диабетке шалдығу қаупін бағалайды. Туомилехто оны әзірлеуге қатысты. Оның басты артықшылығы — құны нөлге жуық: сауалнаманы дәрігерсіз және зертханасыз толтыруға болады.
• FINGER — ол бастамашы болған зерттеу. Ол өмір салтын кешенді өзгерту есте сақтау мен ойлау қабілетінің нашарлауын болдырмай ала ма, соны тексерді. DPS логикасы қанттан миға көшірілді.
• FUSION, FINMONICA және ондаған басқа жоба: диабет генетикасынан бастап жүрек-қан тамырлары ауруларының мониторингіне дейін.

2000 жылы ол диабет эпидемиологиясы үшін Питер Беннетт сыйлығын алды. 2011 жылы Каролин институты оған эпидемиологиялық зерттеулер үшін 100 000 швед кронасы көлеміндегі Folksam сыйлығын берді. Қазылар алқасының төрағасы Андерс Альбом финнің жұмыстары жүрек-қан тамырлары аурулары мен диабетпен күресте профилактиканың маңызын бекітуге көмектескенін айтты.

2012 жылдан бастап Туомилехто — Хельсинки университетінің құрметті профессоры (emeritus). Бірақ ресми зейнет оның өміріндегі ең көшпелі кезеңмен тұспа-тұс келді.

• 2011–2016 — Кремстегі (Австрия) Дунай университетінің тамырлық профилактика профессоры.
• 2016–2018 — Кувейттегі Дасман диабет институтының бас ғылыми қызметкері (Chief Scientific Officer).
• Қатар — Жиддадағы (Сауд Арабиясы) Король Абдулазиз университетінің диабет жөніндегі зерттеу тобымен жұмыс.

2018 жылы EASD оған еуропалық диабетологияның ең жоғары марапаты — Клод Бернар сыйлығын берді. Бұған дейін ол сол қауымдастықтан Камилло Гольджи сыйлығын алған.

Маврикий: бір аралдағы 34 жыл (1987–2026)

Маврикий — Үнді мұхитындағы арал мемлекет, онда диабет ондаған жыл бойы өсіп келді. 1987 жылы онда қандағы қантты өлшейтін жалпыұлттық зерттеулер сериясы басталды, содан бері олар әр бес-алты жыл сайын қайталанды. Маврикий дәрігерлерімен бірге бұл жұмысты халықаралық топ жүргізді: австралиялық Монаш университетінен Пол Зиммет, британдық сэр Джордж Альберти және Туомилехто.

Негізгі мән — әдісте. Жеті зерттеудің бәрі (1987, 1992, 1998, 2004, 2009, 2015 және 2021 жылдары) ауыз арқылы глюкозаға төзімділік тестімен жүргізілді. Адам аш қарынға 75 грамм глюкоза ішеді, ал екі сағаттан кейін одан қан алынады. ДДСҰ бұл тестті алтын стандарт деп санайды. Маврикий деректерінің құндылығы — әдіс 34 жыл бойы өзгермеген, сондықтан әр жылдың көрсеткіштерін әділ салыстыруға болады. 34 жылда барлығы шамамен 39 мың тексеру жүргізілді.

Ересектер арасындағы екінші типті диабеттің таралуы:

• 1987 — 14,7%;
• 1992 — 17,3%;
• 1998 — 20,2%;
• 2004 — 18,6%;
• 2009 — 23,3% (шың);
• 2015 — 23,1%;
• 2021 — 19,9%.

1987–2009 жылдары таралу ерлерде 61%-ға, әйелдерде 56%-ға өсті. 2009–2021 жылдары ол ерлерде 11%-ға, әйелдерде 16%-ға төмендеді. Сонымен бірге предиабеті бар адамдардың үлесі де азайды. Аралдағы әр бесінші ересек әлі де ауру, бірақ қисық алғаш рет тұрақты түрде төмен бұрылды.

«1987–2021 жылдардағы Маврикийдегі екінші типті диабет пен аралық гипергликемияның таралу трендтері» мақаласы 2026 жылғы қыркүйекте жарық көрді. Туомилехто — бірінші автор. Бірлескен авторлар арасында — Пол Зиммет, Джонатан Шоу, Дианна Мальяно, Швециядағы Умео университетінен Стефан Сёдерберг және маврикийлік мамандар. Авторлар құлдырауды бір шарамен емес, олардың жиынтығымен түсіндіреді:

• тамақтану, дене белсенділігі және темекіге қарсы күрес жөніндегі ұлттық жоспарлар;
• жылжымалы клиникалар арқылы қауіп факторларын скринингтен өткізу;
• емдеудің бірыңғай стандарттары және жұқпалы емес аурулар бойынша қызметтердің ұлттық негіздемесі;
• негізгі дәрілермен қамтылған тегін мемлекеттік медицина.

EASD баспасөз релизіндегі авторлардың қорытындысы Туомилехтоның өз ұстанымы сияқты естіледі: әлемнің барлық дерлік елдерінде жүріп жатқан екінші типті диабеттің үздіксіз өсуін тоқтатуға, тіпті кері бұруға болатыны үміт береді. Негізінде бұл — тұтас ел ауқымындағы North Karelia Project, тек инфаркттың орнында — қант.

Қызықты деректер

• Хельсинки университетінің зерттеу порталының деректері бойынша, Туомилехтоның 1 000-нан астам жарияланымы бар. Википедиядағы өмірбаянында 349 мыңнан астам дәйексөз көрсетілген. Research.com бірнеше жыл қатарынан (2022, 2023, 2025, 2026) оны Финляндиядағы бірінші нөмірлі медик-ғалым деп атады.
• Оның жетекшілігімен 130-дан астам диссертация қорғалды. Ол 40-тан астам халықаралық зерттеудің басқарушы комитеттерінің және 80-нен астам халықаралық курс пен конференцияның ұйымдастыру комитеттерінің құрамында болды.
• Оның Academia Europaea-ға арналған түйіндемесінде 2018, 2019 және 2020 жылдары физиология және медицина бойынша Нобель сыйлығына ұсынылғаны көрсетілген. Нобель комитеті үміткерлер тізімін тек 50 жылдан кейін ашады, сондықтан бұл — ресми растау емес, оның түйіндемесіндегі мәлімет.
• Оның марапаттары әлем картасын көрсетеді: Иранның Хорезми сыйлығы, Дубайдың диабетті зерттеу үшін шейх Хамдан сыйлығы, ЮНЕСКО — Хельмут Менерт сыйлығы, Австриялық Ханс Хиари сыйлығы, Еуропалық кардиологтар қоғамының Джеффри Роуз сыйлығы.
• Ол Primary Care Diabetes журналының бас редакторы. 2022 жылы Academia Europaea-ға сайланды.
• Ол Финляндия эпидемиологиялық қоғамын басқарды және Диабет эпидемиологиясы жөніндегі халықаралық топтың президенті болды.

Қазір (2026 жылғы қазан)

Туомилехто — Хельсинки университетінің құрметті профессоры. Ол әлі де биомедицина және халық денсаулығы бағдарламалары бойынша докторанттарға жетекшілік етеді және мақалалар жариялайды. 2026 жылғы Маврикий мақаласы оның құрметті қонақ ретінде емес, алдыңғы қатарда жұмыс істейтінін көрсетеді. Оның соңғы жұмыстары кардиометаболикалық қауіптерге, қант деңгейін бақылауға және когнитивтік құлдыраудың алдын алуға арналған.

Туомилехтоның Қазақстан мен Орталық Азиядағы расталған зерттеулерін немесе жобаларын таппадық. Бірақ оның тұжырымдары Қазақстанға тікелей қатысты. 2022 жылғы қазақстандық зерттеуде (Frontiers in Public Health, 4 753 қатысушы) екінші типті диабет тексерілгендердің шамамен 8%-ынан табылды, ал жағдайлардың жартысынан астамы (54%) алғаш рет анықталды: адамдар өз ауруы туралы білмеген. Профилактиканың қалай жұмыс істейтінін Туомилехто екі рет көрсетті: Финляндиядағы 522 еріктіде және Үнді мұхитындағы тұтас аралда. FINDRISC сауалнамасы тегін, ал салмақ тастау мен тұрақты жаяу жүру бір тиын да дерлік тұрмайды. Семіздікке қарсы екпелер сәнге айналған тұста оның басты тезисі ескі сияқты естіледі: диабетке шалдықпаудың ең арзан жолы — өмір салтын өзгерту, әрі бүкіл елмен бірге өзгерткен жақсы.

Дереккөздер: Wikipedia — Яакко Туомилехтоның өмірбаяны, Academia Europaea — профиль және лауазымдар, Academia Europaea — түйіндеме, University of Helsinki — зерттеуші профилі, Karolinska Institutet — 2011 жылғы Folksam сыйлығы, University of Oxford — 2016 жылғы дәріске арналған өмірбаян, Финляндия Ұлттық кітапханасы — авторитетті жазба, NEJM — Finnish Diabetes Prevention Study, 2001, The Lancet Diabetes & Endocrinology — Маврикий зерттеуі 1987–2021, News-Medical / EASD — Маврикий туралы баспасөз релизі, Mirage News — Маврикий зерттеуі және авторлар, Nazarbayev University — Қазақстандағы диабеттің таралуы