KPO

Karachaganak Petroleum Operating, яғни KPO, Қарашығанақты игереді. Бұл — Батыс Қазақстан облысының Бөрлі ауданында, Ақсайдың маңындағы мұнай-газ конденсаты кен орны. Теңіз бен Қашағанмен бірге ол Энергетика министрлігі өндіріс бойынша бөлек есеп беретін үш кен орнының қатарына кіреді. KPO иелері — Shell, Eni, Chevron, «Лукойл» және «ҚазМұнайГаз». 2026 жылғы қазанда Қарашығанақ мұнай өндірудің азаюы туралы жаңалықтардың ортасында қалды: тоғыз айда ол 7,5 млн тонна берді, бұл өткен жылғы деңгейдің 82%-ы. Бұл — басқа ірі кен орындарына қарағанда ең үлкен құлдырау.

Кеңестік мұра (1979–1991)

Қарашығанақ 1979 жылы ашылды. 1984 жылы өндірісті «Газпромның» еншілес құрылымы «Карачаганакгазпром» бастады. 1990 жылға қарай мұнда 200-ге жуық тік ұңғыма жұмыс істеді, ал газ бен конденсат құбыр арқылы Ресейге, Орынбор газ өңдеу зауытына кетіп жатты. 1992 жылдан бастап өндіріс азая бастады.

Ал қоры өте үлкен. Wikipedia деректері бойынша, қабатта шамамен 1,37 трлн текше метр газ және 1,2 млрд тоннадан астам сұйық көмірсутек бар. Газы күкіртті, оның басым бөлігін қысымды ұстап, сұйықты көбірек алу үшін қабатқа қайта айдайды.

Шетелдіктердің келуі (1992–1998)

1992 жылы келіссөз жүргізуге айрықша құқықты итальяндық Agip (қазіргі Eni) пен британдық British Gas алды. 1997 жылы оларға Texaco (кейін Chevron құрамына енді) мен «Лукойл» қосылды. Төртеуі үкіметпен 40 жылға өнімді бөлу туралы түпкілікті келісімге қол қойды. 1998 жылы KPO кен орнының операторы болды. BES.media деректері бойынша, қазіргі ӨБК 2038 жылға дейін жарамды.

Қайта іске қосу және экспортқа шығу (2000–2008)

2000 жылы KPO қайта жаңарту жұмыстарын бастады: газ бен сұйықты дайындайтын жаңа қуаттар салынды, газ қабатқа қайта айдала бастады, жүздеген ұңғыма жөнделді, 120 МВт-тық электр станциясы тұрғызылды. Ең бастысы, кен орны әлемдік нарыққа өз жолын тапты: Атырауға дейінгі ұзындығы 650 км мұнай құбыры оны Каспий құбыр консорциумымен жалғады. 2003 жылғы 1 тамызда Нұрсұлтан Назарбаев өңдеу кешенін ашты, ал 2004 жылы игерудің екінші фазасы аяқталды.

Кәсіпшіліктің қасында әлеуметтік мәселелер де жиналды. 2002 жылдан бастап көршілес Березовка ауылының тұрғындары көшіру мен өтемақы талап етті. 2003 жылы санитарлық-қорғаныс аймағы 5 км-ден 3 км-ге қысқартылды. Бірақ 2006 жылы прокуратура мұны заңсыз деп танып, бес шақырымдық аймақ қайтарылды. 2005 жылы облыс билігі KPO лицензиясын уақытша кері қайтарып алған.

Дау және «ҚазМұнайГазға» үлес (2009–2012)

2009 жылғы қыркүйекте KPO Қазақстанға қарсы арбитраж талабын берді. 2010 жылдың басында билік консорциумға 2008 жылы қалдықтарды нормадан тыс орналастырғаны үшін 21 млн доллар айыппұл салды. Кейін тараптар келіссөзді таңдап, арбитраж тоқтатыла тұрды.

2011 жылғы 14 желтоқсанда келісім жасалды: мемлекет «ҚазМұнайГаз» арқылы жобаның 10%-ын 2 млрд доллар ақшаға және 1 млрд доллар ақшалай емес нысанда алды. Мәміле 2012 жылғы маусымда күшіне енді. Содан бері үлестер былай: Shell пен Eni — әрқайсысы 29,25%, Chevron — 18%, «Лукойл» — 13,5%, «ҚазМұнайГаз» — 10%. Shell өз үлесін өзі сатып алған BG-ден қалған BG Karachaganak Limited арқылы иеленеді.

Кеңейту (2021–2025)

Әрі қарай KPO сұйық өндіруді ұстап тұруға, яғни газды қабатқа қайта айдауға қаржы салды. 2021 жылғы наурызда газ бойынша шектеулерді алу жобасы аяқталды, 2022 жылғы мамырда кері айдаудың төртінші компрессоры іске қосылды. 2024 жылы бесінші компрессоры бар кеңейту жобасының бірінші кезеңі (ПРК-1А) пайдалануға берілді. ПРК-1Б жобасы бойынша алтыншы компрессор 2025 жылдың соңында 95%-дан астам дайын болды, оны 2026 жылы іске қосу жоспарланған.

2024 жылдың басында KPO бас директоры Джанкарло Руйу Қашағанның операторы NCOC-ті басқаруға кетті. KPO-ның 2025 жылғы шолуына қарағанда, қазір компанияны Марко Марсили басқарады.

2025 жыл сандармен

KPO-ның жылдық шолуы толық көрініс береді. 2025 жылы кен орны 136,5 млн баррель мұнай баламасын және 25,2 млрд текше метр газ берді. Газдың үштен екісіне жуығы, 16,6 млрд текше метрі, қабатқа қайта айдалды. Тағы 7,65 млрд текше метр шикі газ «ҚазРосГазбен» жасалған келісімшарт бойынша Орынбор ГӨЗ-іне кетті. Бұл келісімшарт 2038 жылғы 27 қаңтарға дейін жарамды.

• Экспорт: КҚК терминалы арқылы 9,2 млн тонна мұнай және «Дружба» құбырымен Польша мен Германияның Шведт қаласындағы МӨЗ бағытына 1,4 млн тонна.
• Қызметкерлер: жыл соңында 4050 адам, оның 3878-і, яғни шамамен 95%-ы — жергілікті мамандар.
• Жергілікті қамту: компания деректері бойынша, 2025 жылғы келісімшарттарда 61% (704,2 млн доллар), 1997 жылдан бері жиынтығы 11,5 млрд доллардан асады.
• Әлеуметтік нысандар: 1998 жылдан бері 902 млн долларға 268 нысан.

The Moscow Times келтірген Reuters деректері бойынша, 2025 жылы Қарашығанақтағы мұнай мен конденсат өндіру бір жыл бұрынғы 12,2 млн тоннадан 12,13 млн тоннаға дейін төмендеді.

Шығындар жөніндегі арбитраж

KPO тарихындағы ең қымбат дау серіктестердің мемлекет үлесі есебінен өздеріне қайтарған ақшасына қатысты. 2023 жылы Қазақстан шамамен 3,5 млрд долларға талап қойды. Үкіметтің айтуынша, операторлар ӨБК бойынша өтелмейтін, келісілмеген шығындар мен асыра жұмсалған қаржыны өтеп алған. Кейін талаптар 6 млрд доллардан асты, оның ішінде шығындардың бір бөлігі асыра көрсетілді деген айыптарға байланысты.

2026 жылғы 26 қаңтарда Bloomberg дереккөздерге сілтеме жасап, Стокгольм ережелері бойынша жұмыс істеген Лондондағы трибунал Қазақстанды жақтағанын хабарлады. Трибунал операторлардың істі ескіру мерзімі бойынша ішінара жабу әрекетін де қабылдамады. Қорытынды сома белгіленген жоқ; Қазақстанның сыртқы заңгерлері оны 2–4 млрд доллар деп бағалайды. Консорциум шешімге шағымдана алады.

Газ зауыты жайындағы әңгіме

Қатар ішкі нарыққа арналған газ туралы да дау жүрді. 2025 жылы акционерлер дауды Қазақстанға газ өңдеу зауытын салып беру арқылы шешуді ұсынған, бірақ ақыры оны салудан бас тартты. BES.media деректері бойынша, олар құрылысты ӨБК-ні 5–7 жылға ұзартумен байланыстырған. 2026 жылғы маусымда Энергетика министрлігі қуаты 4–5 млрд текше метр зауытты 2030 жылға қарай QazaqGaz өзі салатынын хабарлады; бюджеті — 6 млрд доллар.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

• Өндіріс: 2026 жылғы қаңтар–қыркүйекте 7,5 млн тонна, өткен жылдың 82%-ы.
• Газ өңдеу: 2026 жылғы 24 маусымда Орынбор ГӨЗ-іне дрон шабуылынан кейін тәуліктік өндіріс 31–34 мың тоннадан 28 мың тоннаға дейін қысқартылды.
• Жөндеу: Энергетика министрлігі кен орнының жоспарлы жөндеуін 2026 жылғы қыркүйекке белгіледі.
• Кеңейту: кері айдаудың алтыншы компрессорын (ПРК-1Б) іске қосу 2026 жылға жоспарланған.
• Арбитраж: Қазақстан пайдасына төленетін өтемақы сомасы жария түрде аталған жоқ.

KPO акционерлерінің қатарында — «ҚазМұнайГаз».

Дереккөздер: Wikipedia — Karachaganak Field, KPO — 2025 жылғы қызметіне шолу, Interfax — Қашаған мен Қарашығанақ бойынша талаптар, Bloomberg — арбитраждағы жеңіліс, Kapital.kz — акционерлер дауда жеңілді, BES.media — Қарашығанақтағы ГӨЗ, The Moscow Times — Қарашығанақтағы жөндеу мен өндіріс, Kapital.kz — Джанкарло Руйудің NCOC-ке ауысуы, Kursiv — 2026 жылғы тоғыз айдағы өндіріс