The Lancet

The Lancet — 1823 жылы хирург Томас Уэйкли негізін қалаған британдық апталық медициналық журнал. 1991 жылдан бері Elsevier баспасына тиесілі, 1995 жылдан бері оны Ричард Хортон басқарады. Екі ғасырда журнал бірнеше шулы мақаланы кері қайтарып алуға мәжбүр болды — MMR вакцинасы туралы жұмыстан Surgisphere деректеріне негізделген зерттеуге дейін. 2026 жылғы 11 қазанда Берлиндегі World Health Summit саммитінде The Lancet комиссиясының 2100 жылға дейін адамзат денсаулығына төнетін 17 қатер туралы баяндамасы таныстырылды.

Хирург Уэйклидің ланцеті (1823–1862)

Томас Уэйкли 1795 жылы Девонда туған. Хирург мамандығын алған соң, 1823 жылы өз медициналық апталығын ашты. Атауын хирургиялық құрал — ланцеттен алды. Серіктерінің арасында радикал публицист Уильям Коббет болды. Журналдың үні де алғашқы сандарынан-ақ өткір шықты. Ол медицинадағы біліксіздікті, артықшылықтар мен туыстық байланысты сынады. Ең алдымен аурухана хирургтары мен Корольдік хирургтар колледжіне тиісті.

Уэйкли батыл бастады. Лондон ауруханалары профессорларының дәрістерін олардың рұқсатынсыз басты. Журналға авторлық құқықты бұзды, жала жапты деген талаптар жауып кетті. The Lancet сол істердің бәрін жеңіп шықты. Оқырман азаймады: іске қосылғаннан екі жыл өткенде журналдың 4000-нан астам жазылушысы болды, жеті жылдан кейін бұл сан 8000-нан асты.

Уэйкли журналистикамен шектелмеді. 1835 жылы Финсбериден радикал либерал ретінде парламентке сайланып, 1852 жылға дейін депутат болды. 1839 жылы Батыс Мидлсекстің коронері болып сайланды. Журнал жанынан The Lancet аналитикалық санитарлық комиссиясын құрып, азық-түлікті жалғандыққа тексертті. 1851 жылы комиссия кофенің 34 үлгісін зерттеп, оның 31-інен қоспа тапты. Кейін Ұлыбританияда азық-түлікті бұрмалау туралы заңдар қабылданды — 1860 және 1872 жылдары. Дәрігер мамандығын ретке келтірген 1858 жылғы Медицина актісінің мазмұны да көбіне соның еңбегіне сүйенді. Уэйкли 1862 жылы Мадейрада қайтыс болды.

Отбасы, Hodder & Stoughton және Elsevier (1862–1991)

Негізін қалаушы өлген соң журнал отбасы ісі болып қала берді. Редакторлық орынды кезек-кезек оның ұлы Джеймс Уэйкли, кейін немерелері иеленді. Отбасы редакцияны 1908 жылға дейін ұстады. Одан әрі журналды жалдамалы редакторлар жүргізді: 1909 жылдан Сэмюэл Сквайр Спригг, кейін Эгберт Морланд, Теодор Фокс, Иэн Дуглас-Уилсон, Иэн Манро, Гордон Ривз және Робин Фокс.

Осы уақытта иелері екі рет ауысты. 1921 жылы The Lancet-ті лондондық Hodder & Stoughton баспасы сатып алды. 1991 жылы журнал нидерландтық Elsevier-ге өтті. Бүгін Elsevier RELX тобына кіреді (2015 жылға дейін Reed Elsevier деп аталған) және бірнеше мың ғылыми журнал шығарады. Elsevier те, RELX те The Lancet бойынша бөлек қаржылық есеп жарияламайды.

Хортон дәуірі (1995 жылдан)

Ричард Хортон 1961 жылы Лондонда туған. Бирмингем университетінде физиология мен медицинаны оқып, лондондық Royal Free ауруханасының гепатология бөлімшесінде жұмыс істеді. The Lancet-ке 1990 жылы редактор көмекшісі болып келді. 1993 жылы Солтүстік Америка редакциясын басқаруға Нью-Йоркке аттанды, ал 1995 жылы Лондонға бас редактор болып оралды. 2026 жылы да осы қызметте.

Хортон тек редакторлық жұмыспен шектелмейді. Ол The Observer мен The New York Review of Books басылымдарына колонкалар жазды. 2003 жылы қазіргі медицинадағы даулар туралы «Second Opinion» кітабын шығарды. Әйелдер мен балалар денсаулығы және адам құқықтары жөніндегі БҰҰ сарапшылар топтарында болды. Аға редактор Пэм Дастың сөзінше, журнал «ең алдымен жаһандық денсаулық туралы» және үкіметтермен дауласудан тайынбайды. Соғыс, теңсіздік пен климат туралы материалдар осыдан туады. 2023 жылы Хортон денсаулық сақтау мен медицина журналистикасына сіңірген еңбегі үшін Британ империясы орденін (OBE) алды.

Журнал әлі де апта сайын шығады. Редакциялары Лондонда, Нью-Йоркте және Бейжіңде жұмыс істейді. Еуропа зерттеушілеріне жақын болу үшін Мюнхенде де кеңсе ашылды. Wikipedia келтіретін Journal Citation Reports дерегінше, 2025 жылы The Lancet-тің импакт-факторы 109,0 болды. Жалпы және ішкі медицина санатында журнал бірінші орында тұрды, The New England Journal of Medicine-нен жоғары.

Журналдар отбасы мен комиссиялар (2000 жылдан)

2000 жылы алғашқы бейінді ай сайынғы басылым — The Lancet Oncology шықты. Одан кейін The Lancet Infectious Diseases (2001) мен The Lancet Neurology (2002) келді. Әрі қарай тізім ұзара берді: респираторлық медицина, диабет, психиатрия, гастроэнтерология және басқа бағыттар. Журнал сайтының дерегінше, қазір The Lancet Group құрамында 24 басылым бар. Олардың қатарында аймақтық The Lancet Regional Health және ашық eClinicalMedicine мен eBioMedicine журналдары да бар. Отбасы журналдарының әлеуметтік желілердегі жалпы аудиториясы — шамамен 1,8 млн жазылушы.

Жеке жанр — The Lancet сериялары мен комиссиялары. Комиссия бір үлкен мәселені жылдар бойы талдайтын сарапшылар тобын жинайды. Соңында саясаткерлерге арналған тұжырымдар мен ұсыныстары бар баяндама шығарады. Осылайша журнал дәрігерлерге ғана емес, мемлекеттің денсаулық сақтау саясатына да ықпал етуге тырысады. Соның бір мысалы — XXI ғасырдағы денсаулыққа төнетін жаһандық қатерлер жөніндегі The Lancet комиссиясы. Ол туралы 2022 жылғы желтоқсанда жарияланды. Тең төрағалары — Вашингтон университетінің Денсаулық көрсеткіштері мен бағалау институтының (IHME) директоры Кристофер Мюррей және сол кездегі БҰҰ Халықты қоныстандыру қорының атқарушы директоры Наталия Канем.

Мәселелер мен даулы эпизодтар

Уэйкфилдтің MMR вакцинасы туралы мақаласы (1998–2010)

1998 жылғы 28 ақпанда The Lancet Эндрю Уэйкфилд пен он екі серіктес автордың 12 бала туралы мақаласын жариялады. Онда қызылша, паротит пен қызамыққа қарсы құрама вакцина (MMR) мен аутизм арасында байланыс бар деген болжам айтылды. Жарияланымнан кейін Ұлыбритания мен Ирландияда екпе алатындар айтарлықтай азайып, қызылша мен паротит көбейді.

2004 жылғы ақпанда журналист Брайан Дир The Sunday Times газетінде жасырын мүдделер қақтығысы туралы жазды: зерттеу ішінара вакцина өндірушілеріне қарсы сот талаптарымен байланысты қаржыландырылған. Сол айда 13 автордың 10-ы аутизммен байланыс туралы тұжырымнан бас тартты. Түпкілікті шешім 2010 жылы келді. 28 қаңтарда Ұлыбританияның Бас медициналық кеңесі Уэйкфилд «арамдықпен және жауапсыз» әрекет етті деп тапты. 2 ақпанда The Lancet мақаланы толық кері қайтарды. 24 мамырда Уэйкфилд дәрігерлік құқығынан айырылды. 2011 жылы BMJ редакциясы бұл жұмысты «мұқият ойластырылған алаяқтық» деп атады. Сыншылар Хортонды кері қайтару 12 жылға созылды деп кінәлады. Хортонның өзі мақаланы жариялағанына өкінбейтінін айтты.

Ирактағы шығын бағалары (2004–2006)

2004 жылы журнал 2003 жылғы басып кіруден кейін Иракта шамамен 100 000 адам қаза тапқаны туралы бағаны жариялады. 2006 жылы жаңа зерттеу шықты: 654 965 артық өлім. Әдістемеге соғысты қолдаушылар мен кейбір мамандар дау айтты, Ирак денсаулық сақтау министрі сандар асыра көрсетілген деді. Хортон 2006 жылғы қыркүйекте соғысқа қарсы акцияда Джордж Буш пен Тони Блэрді өтірік айтты деп айыптады.

Surgisphere және гидроксихлорохин (2020)

2020 жылғы 22 мамырда, пандемия қызып тұрған шақта, The Lancet COVID-19 науқастарындағы гидроксихлорохин мен хлорохин туралы зерттеу басты. Ол америкалық Surgisphere компаниясының деректер базасына сүйенді. Жарияланымнан кейін ДДСҰ гидроксихлорохин сынақтарын тоқтата тұрды. Бірақ деректерге бірден сұрақ туды: базадан анық қателер табылды, деректердің қалай жиналғаны түсіндірілмеді. 28 мамырда 200-ден астам зерттеуші мен дәрігер редакторға ашық хат жолдады. 3 маусымда журнал деректерге күмән туралы ескерту шығарды, ДДСҰ сол күні сынақтарды қайта бастады.

4 маусымда мақала кері қайтарылды. Оны үш серіктес автор — Мехра, Рушицка және Патель сұрады. Олар бастапқы деректердің шынайылығына енді кепіл бола алмайтынын мәлімдеді. Surgisphere негізін қалаушы, мақаланың серіктес авторы Сапан Десаи бұл өтінішке қол қоймады. Сол күні The New England Journal of Medicine де сол компания деректеріне негізделген мақаласын кері қайтарды. 2020 жылғы қыркүйекте The Lancet редакциясы «Бір кері қайтарудың сабақтары» деген бағанда редакциялық саясатын өзгертетінін жариялады.

Басқа даулар

• 2021 жылғы қыркүйекте журнал мұқабадағы «қынапты денелер» деген тіркес үшін сынға ұшырады. Хортон кешірім сұрады.
• 2022 жылы экономист Джеффри Сакс басқарған COVID-19 жөніндегі комиссия баяндамасы вирустың АҚШ-тағы зертханадан шығуы мүмкін екенін жоққа шығармады. Бұған басқа ғалымдар сын айтты.
• 2023 жылғы қазанда журнал хирург Паоло Маккиаринидің 2008 және 2014 жылдардағы екі мақаласын жалған деректер үшін кері қайтарды.
• 2026 жылғы 25 наурызда The Lancet косметикалық тальк туралы 1977 жылғы қол қойылмаған редакциялық жазбаны кері қайтарды. Оның авторы онколог Фрэнсис Роу Johnson & Johnson компаниясына кеңес бергені, бірақ мұны жасырғаны белгілі болды. Редакция мұны «баспа этикасын анық бұзу» деп атады.

The Lancet және Қазақстан

Журналдың Қазақстанмен ең көрнекі байланысы — COVID-19-ға қарсы отандық QazVac (QazCovid-in) вакцинасы туралы жарияланымдар. Вакцинаны Биологиялық қауіпсіздік проблемаларының ғылыми-зерттеу институты әзірледі. 2021 жылғы тамызда The Lancet отбасына кіретін EClinicalMedicine журналы сынақтардың бірінші және екінші фазаларының нәтижесін басты. Бұл туралы сол кездегі білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетов хабарлады. 2022 жылғы 25 маусымда сол журналда үшінші фаза туралы мақала шықты. Forbes Kazakhstan дерегінше, оған 3000 адам қатысты: 2400-і вакцина, 600-і плацебо алды, ал 180 күндегі қорғаныс тиімділігі 82% болды. Институт директоры Құнсұлу Закарьяның сөзінше, қолжазба шамамен бір жыл бойы рецензиядан өтті.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

Күздің басты жаңалығы — XXI ғасырдағы денсаулыққа төнетін жаһандық қатерлер жөніндегі The Lancet комиссиясының қорытынды баяндамасы. Баяндама мен оған редакциялық мақала журналда 10 қазанда шықты, ал 11 қазанда Берлиндегі World Health Summit-тің негізгі сессиясында таныстырылды. Сахнада тең төрағалар — IHME-ден Кристофер Мюррей мен Наталия Канем, сондай-ақ Ричард Хортон болды. Комиссия құрамында 37 сарапшы бар.

Комиссия қатер деп саясат ықпал ете алатын, денсаулықты болашақта едәуір жоғалтуға әкелетін себепті айтады. Оларды 2025–2100 жылдар аралығындағы мүгедектікке түзетілген өмір жылдарымен (DALY) салыстырады. Нәтижесінде пирамида шықты. Ең жоғарыда адамзаттың жойылуына әкелуі мүмкін екі қатер тұр: ядролық қақтығыс пен жасанды интеллектіні зиянды мақсатта пайдалану. Төменде тағы 15 ірі қатер бар. Euronews дерегінше, олардың қатарында:

• климаттың өзгеруі мен ауаның ластануы;
• микробтардың антибиотиктерге төзімділігі мен табиғи эпидемиялар;
• әдеттегі қарулы қақтығыстар;
• халықаралық көмектің қысқаруы мен табыс теңсіздігі;
• семіздік, жоғары қан қысымы, темекі шегу мен алкогольді шамадан тыс ішу;
• психикалық бұзылыстар, қартаю мәселелері, балалардың нашар тамақтануы және білім деңгейінің төмендігі.

Осы 17 қатерден төмен комиссия тағы 314 «ірі тәуекелді» бөліп көрсетті. Авторлардың есебінше, жаһандық жылынуды 4,4 °C емес, шамамен 1,8 °C деңгейінде ұстаса, шамамен 1,89 млрд жыл сау өмір сақталады. Ал халықаралық көмек құласа, бұл 1,5 млрд жылға дейін сау өмірге түседі, оның шамамен 70%-ы Сахарадан оңтүстіктегі Африкаға тиеді. Қатерлер тізімі жыл сайын жаңартылмақ. «17 қатердің бәрі өзара байланысты, сондықтан оларды бөлек емес, бірге шешу керек», — деді Мюррей. Тұжырымдар туралы толығырақ — біздің комиссия баяндамасы туралы жаңалықта.

2026 жылдың көктемінде журнал жарты ғасыр бұрынғы өз жазбасын да — 1977 жылғы тальк туралы мақаланы кері қайтарды.

Дереккөздер: Wikipedia — The Lancet, Википедия — The Lancet, The Lancet — журнал мен редакция туралы, Wikipedia — Томас Уэйкли, Wikipedia — Ричард Хортон, Wikipedia — Elsevier, Monocle — The Lancet профилі, Wikipedia — Уэйкфилд ісі, Wikipedia — Surgisphere, Retraction Watch — тальк туралы жазбаның кері қайтарылуы, Kazinform — EClinicalMedicine-дегі QazVac, Forbes Kazakhstan — QazVac үшінші фазасы, IHME — жаһандық қатерлер комиссиясының құрылуы, World Health Summit — баяндама таныстырылған сессия, IFLScience — денсаулыққа төнетін 17 қатер, Euronews — 17 қатер тізімі