Кристофер Мюррей

Кристофер Мюррей Алан Лопеспен бірге адамзаттың ауруларын бір өлшеммен санаудың жолын тапты. Олардың DALY бірлігі — ауру, мүгедектік немесе ерте өлім салдарынан жоғалған сау өмір жылы. Бүгін медициналық бағдарламалардың қайтарымын бағалағанда осы өлшем кеңінен қолданылады. Мюррей Гейтс қорының ақшасына Сиэтлде құрған институт әлемде адамдардың неден ауырып, неден өлетінін көрсететін картаны жыл сайын жаңартып отырады. 2020 жылы оның COVID-19 моделі Ақ үйде жиі айтылды, ал эпидемиологтар оны қатты сынады. 2026 жылдың қазанында Мюррей әріптестерімен бірге 2100 жылға дейін адамдардан ондаған миллиард сау өмір жылын тартып алуы мүмкін 17 қатерді атады.

Шыққан тегі және отбасы

Мюррей 1962 жылы Миннеаполисте туды. Ата-анасы Джон мен Энн — жаңазеландиялықтар. Олар Отаго университетінде оқып жүргенде пойызда танысқан. Анасы микробиолог, әкесі кардиолог болды. Екеуі де Мэйо клиникасына жұмысқа орналасты, кейін әкесі Миннесота университетінің профессоры атанды. Кристофер — отбасындағы төрт баланың кенжесі. Әпкесі Меган да ғылымға кетті: ол Т. Х. Чан атындағы Гарвард қоғамдық денсаулық сақтау мектебінде эпидемиология профессоры.

Отбасы көп саяхаттады: Тайланд, Кения, Ауғанстан, Мысыр, Үндістан, Ливан. 1973 жылы Мюррейлер Нигердің оңтүстік-шығысындағы Диффа қаласының аймақтық ауруханасында жұмыс істеді. Онда олардан басқа қызметкер болмады. Сол жерде олар бір оғаш жайтты байқады: арып-ашыған науқастарды тамақтандыра бастағанда безгек өршіп кетеді. Үйге оралған соң әкесі бұл болжамды егеуқұйрықтарға тексерді — көктамырға енгізілген темір паразиттің өсуін жылдамдатты. Бұл туралы мақала 1975 жылы The Lancet журналында шықты. Авторлардың арасында ата-анасымен қатар екі баласы да болды.

Гарвард, Оксфорд және Лопеспен танысу (1980-жылдар)

Гарвардта Мюррей диплом жұмысын атақты биолог Эдвард Уилсонның жетекшілігімен жазды. Тақырыбы — бір қорық қанша түрді асырай алады. Сонымен қатар ол Тунис, Мысыр, Үндістан мен Пәкістанды аралап, Let’s Go жолсілтеме кітаптарына мақала жазды. 1984 жылы бакалавр атанып, Родс стипендиясымен Оксфордқа аттанды. 1987 жылы сонда халықаралық денсаулық сақтау экономикасы бойынша докторлық қорғады. Кейін Гарвардқа оралып, медицина докторы дәрежесін алды.

Шешуші кездесу 1985 жылы Женевада болды. Мюррей ДДСҰ-да австралиялық демограф Алан Лопеспен танысты. Екеуі DALY-ды ойлап тауып, қалған жұмыстың бәрін жылдар бойы осы көрсеткіштің үстіне құрды. 1987 жылы-ақ Мюррей бірнеше белгілі эпидемиологиялық деректер базасының әдістемесін талдап, мақала жариялады. Өзгенің сандарына осындай қатаң қарау оның кейінгі жұмысына да тән.

Аурулардың жаһандық ауыртпалығы (1990-жылдар)

Global Burden of Disease жобасы 1993 жылғы Дүниежүзілік даму туралы баяндамадан басталды. Алғашқы зерттеу 107 ауру мен жарақатты сипаттап, оларды алғаш рет ортақ өлшеммен салыстырды. Өлімді жай санаудың орнына ауырып өткізген жылдарды да ескеретін көрсеткіш пайда болды.

1998–2003 жылдары Мюррей ДДСҰ-да бас директор Гру Харлем Брундтландтың тұсында «Саясатқа арналған деректер мен ақпарат» кластерін басқарды. Елдер бағалау өздерін күткеннен нашар етіп көрсетеді деп шағымданды. Кейін кейбір қорытындыны тәуелсіз комитет тексерді.

Қайтадан Гарвард (2003–2007)

Женевадан кейін Мюррей Гарвардқа Ричард Солтонстолл атындағы мемлекеттік саясат профессоры болып оралды. Ол Гарвардтың жаһандық денсаулық бастамасын басқарды, 2005–2007 жылдары Халық және даму зерттеулері орталығына жетекшілік етті. Сонымен бірге Disease Control Priorities жобасына қатысты. Бұл жоба медицинада қай шара жұмсалған әр долларға ең көп пайда беретінін зерттейді.

Сиэтл және Гейтстің ақшасы (2007)

Билл Гейтсті DALY идеясының өзі қызықтырды. Гейтс қоры Мюррей зерттеулерінің басты демеушісіне айналды. 2007 жылдың мамырында Мюррейді Вашингтон университетіне шақырды, ал шілдеде Денсаулық көрсеткіштері мен бағалау институтының (IHME) құрылғаны жарияланды. Гейтс қоры $105 млн, университет тағы $20 млн бөлді, өз үлесін Вашингтон штаты да қосты. Мюррей институт директоры болды.

Тоғыз жылдан кейін институтта үш адамның орнына 300-ден астам қызметкер жұмыс істеді. Ол жылына 200-ден астам ғылыми мақала шығарды. 2017 жылдың қаңтарында Гейтс қоры IHME-ге он жылға $279 млн бөлді. Бұл сол кезде университет тарихындағы ең ірі жеке сыйлық еді.

Сандар төңірегіндегі даулар

Мюррейдің әдісі — ресми деректерді қайта есептеу. Сондықтан ол сандарын қайта санаған ұйымдармен жиі қақтығысты.

• Екпелер, 2008. The Lancet-тегі зерттеу көп елдің дифтерия, көкжөтел және сіреспеге қарсы екпе алған балалар санын асырып көрсеткенін анықтады. Осыдан кейін Gavi альянсы төлемдерді тоқтатып, тексеріс бастады.
• Ана өлімі, 2010. IHME есебі бойынша ана өлімі үш онжылдықта айтарлықтай азайған. Бұл саладағы кейбір мамандар үшін тосын жаңалық болды. The Lancet бас редакторы кейбір құқық қорғау топтары жарияланымды кешіктіруге тырысқанын айтты.
• COVID-19, 2020. IHME-нің АҚШ-тағы өлім туралы болжамын Ақ үйдегі брифингтерде «Крис Мюррейдің моделі» деп атады. 2020 жылдың сәуірінде STAT басылымы сындарды жинады. Гарвардтан Марк Липсич модель вирустың берілуін модельдемейтіндіктен эпидемияны болжауға нашар келетінін айтты. Сидней университетінен Салли Криппс келесі күнгі нақты өлім саны болжамның 95 пайыздық аралығынан жағдайлардың 70%-ында шығып кеткенін есептеді. IHME болжамдар жаңа деректер түскен сайын өзгеретінін айтып жауап берді.

GBD ауқымы (2010–2020-жылдар)

Global Burden of Disease-тің 2010 және 2013 жылғы есептерін 50 елдегі 302 институттан 486 зерттеуші дайындады. 2013 жылғы шығарылым 800 миллионнан астам өлім туралы деректер базасына сүйеніп, 240 ауру мен жағдайды бағалады. 2012 жылдың желтоқсанында The Lancet бір нөмірін тек Мюррей мен оның әріптестерінің жұмыстарына арнады. Бүгін GBD желісінде 156 елден 7700-ге жуық ғалым мен сарапшы бар, бағалаулар жыл сайын жаңартылады.

Пандемия кезінде IHME болжамдары мен сценарийлерін Ақ үй, Еуропалық комиссия, ДДСҰ-ның Еуропалық бюросы, Панамерикалық денсаулық сақтау ұйымы және Africa CDC пайдаланды. 2020 жылы Халықаралық қатынастар жөніндегі кеңес Мюррейді пандемияға дайындық жөніндегі жұмыс тобына енгізді.

Марапаттар

• 1984 — Родс стипендиясы.
• 2018 — Джон Диркс атындағы Гэрднер жаһандық денсаулық сыйлығы. Мюррей «аурулардың жаһандық ауыртпалығын түсіндіріп, сандық бағалаудағы жаңашыл жұмысы үшін» лауреаттардың бірі атанды.
• 2022 — Research!America ұйымының Building the Foundation сыйлығы.
• АҚШ Ұлттық медицина академиясының мүшесі болып сайланған.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

Мюррей әлі де IHME директоры және Вашингтон университетінің денсаулық көрсеткіштері ғылымдары кафедрасының меңгерушісі. 2026 жылдың тамызында Гейтс қоры он жылға, 2036 жылға дейін $540,2 млн грант бөлетінін жариялады. Бұл университет тарихындағы ең ірі қайырымдылық сыйлығы. Мюррей — гранттың бас зерттеушісі. Ақша GBD-ны шамамен 925 аумақтан 5000-ға жуық аумаққа дейін егжей-тегжейлі етуге, болжамдарға және денсаулық сақтау шығындарын қадағалауға жұмсалады. «Бұл инвестиция бізге сапалы деректерді әлдеқайда жергілікті деңгейде беруге мүмкіндік береді», — деді Мюррей. Бірақ институттың штаты қысқарып жатыр: 2026 қаржы жылында 425 қызметкер, ал бір жыл бұрын 469 адам болған.

2026 жылдың қазанында Мюррей Наталия Канеммен бірге The Lancet журналының жаһандық денсаулық қатерлері жөніндегі комиссиясын басқарды. Баяндама 2100 жылға дейінгі 17 қатерді атады: семіздіктен бастап зиянды ЖИ мен ядролық соғысқа дейін. Толығырақ — Lancet атаған 17 басты қатер туралы материалда. «Бұл қатерлердің қаншалықты ауқымды екені ғана емес, адамзаттың әлі де әрекет етуге мүмкіндігі бары таңғалдырады», — деді Мюррей.

Дереккөздер: Wikipedia — Кристофер Мюррейдің өмірбаяны, Gairdner Foundation — 2018 жылғы сыйлық, ДДСҰ — өмірбаян, UW News — IHME-нің 2007 жылы құрылуы, UW News — $279 млн грант, GeekWire — $540 млн грант, STAT — COVID-19 моделіне сын, Research!America — 2022 жылғы сыйлық