Visa

Visa — Сан-Францискодағы америкалық төлем желісі. Ол картаны өзі шығармайды әрі қарызға ақша бермейді: карталарды оның брендімен банктер шығарады, ал Visa төлемдерді өзінің VisaNet желісі арқылы өткізіп, өңдеу үшін комиссия алады. 2025 қаржы жылында VisaNet арқылы 257,5 млрд транзакция өтті, ал компанияның түсімі алғаш рет $40 млрд-қа жетті. Қазақстанда банк карталарының екінің бірі дерлік — Visa, әрі компания бірнеше жылдан бері Алматыдағы сән апталығына атын беріп келеді: келесі Visa Fashion Week Almaty 2026 жылғы 29–31 қазанда өтеді.

BankAmericard: сұраусыз таратылған карта (1958–1969)

Visa тарихы Bank of America-дан басталады. 1958 жылғы 18 қыркүйекте банк Калифорниядағы Фресно қаласында BankAmericard несие картасын іске қосты. Оған дейін қала тұрғындарына ешкім сұрамаған 65 мың карта жіберілді. Кейін Bank of America картаға басқа банктерге лицензия бере бастады.

Бірақ жүйені жалғыз Bank of America басқарды. 1968 жылы жобаға банк менеджері Ди Хок қосылды. Оған АҚШ-тың солтүстік-батысында картаны іске қосу тапсырылды, кейін ол лицензиаттар комитетін басқарып, Bank of America-ны бақылауды беруге көндірді.

Банктер қауымдастығы және жаңа атау (1970–2006)

1970 жылғы маусымда эмитент банктер National BankAmericard Inc. компаниясын құрды. Оның алғашқы президенті әрі CEO-сы Хок болды. Халықаралық бағдарлама 1974 жылы жеке құрылымға — International Bankcard Company-ге берілді. Осылайша жүйе бір банктің өнімі болудан қалып, банктер қауымдастығына айналды.

1976 жылғы 16 желтоқсанда желі Visa болып өзгертілетінін жариялады, ал 1977 жылғы 1 наурыздан бастап жаңа карталар ескілерін алмастыра бастады. National BankAmericard Visa USA болды, ал халықаралық құрылым Visa International деп аталды.

Өсумен бірге соттар да келді. 1998 жылы АҚШ Әділет министрлігі банктерге American Express пен Discover карталарын шығаруға тыйым салатын ережелерге қарсы талап арыз берді. Ведомство 2001 жылы істі жеңді, шешім апелляцияда да күшінде қалды. 2003 жылы Visa мен MasterCard саудагерлердің «Honor All Cards» ережесі туралы талабын жалпы $3,05 млрд-қа реттеді.

Сонымен қатар Visa атын спорт арқылы танытты. Серіктестіктер тізімі ұзын:

• 1986 жылдан бері — Олимпиада ойындарының дүниежүзілік демеушісі, ХОК-пен келісімшарт 2032 жылға дейін жарамды;
• 1995 жылдан бері — NFL мен регбиден Әлем кубогының демеушісі;
• 2002 жылы — Халықаралық паралимпиада комитетінің алғашқы жаһандық демеушісі;
• 2010 жылғы әлем чемпионатынан бері — FIFA демеушісі.

IPO және Visa Europe (2007–2016)

2007 жылға дейін Visa жеке-жеке коммерциялық емес компаниялардың жиынтығы еді. 2007 жылғы 3 қазанда олар Visa Inc.-ке біріктірілді, ал Visa Europe тәуелсіз қалды. 2008 жылғы 18 наурызда Visa Нью-Йорк биржасына шықты. Компания 406 млн акцияны $44-дан сатып, $17,9 млрд тартты — бұл сол кездегі АҚШ тарихындағы ең ірі IPO еді. Андеррайтерлер опционынан кейін сома $19,1 млрд-қа өсті.

2010 жылы компанияға екі жақтан қысым түсті. Қазанда АҚШ Әділет министрлігімен бітімгершілік келісім бойынша Visa саудагерлерге картаның жекелеген түрлерінен бас тартуға және сатып алушыларды арзанырақ төлем тәсілдеріне бағыттауға рұқсат берді. Желтоқсанда Еуропалық комиссиямен уағдаластық бойынша Еуропадағы дебет төлемдерінің комиссиясын сатып алу сомасының 0,2%-ына дейін төмендетуге міндеттенді.

2015 жылы Visa Visa Europe-ты сатып алуға келісіп, мәмілені 2016 жылғы 21 маусымда жапты. Осылайша желі қайтадан біртұтас болды.

VisaNet қалай жұмыс істейді

Visa транзакцияларының дерлік бәрі төрт дата-орталық арқылы өтеді: Ашберн (Вирджиния штаты), Хайлендс-Ранч (Колорадо), Лондон және Сингапур. Wikipedia дерегінше, желі бір мезгілде 30 мыңға дейін транзакцияны өңдей алады. 2025 жылы VisaNet арқылы $14,2 трлн-ға 257,5 млрд транзакция өтті.

Штаб-пәтер осы жылдары бірнеше рет көшті: Сан-Франциско, Сан-Матео, Фостер-Сити және қайтадан Сан-Франциско. 2024 жылғы маусымда компания Мишн-Бэй ауданында кеңсе ашты, бірақ оны ресми түрде штаб-пәтер емес, Market Support Center деп атайды.

Монополия күмән астында (2020–2024)

2020 жылғы қаңтарда Visa Plaid финтех компаниясын $5,3 млрд-қа сатып алатынын жариялады. Қарашада АҚШ Әділет министрлігі мәмілені тоқтату үшін сотқа жүгінді, ал 2021 жылғы 12 қаңтарда компаниялар одан бас тартты.

2022 жылғы наурызда, Ресей Украинаға басып кіргеннен кейін, Visa Ресейдегі бүкіл жұмысын тоқтататынын жариялады. 2023 жылғы ақпанда компанияны Эл Келлидің орнына Райан Макинерни басқарды.

2024 жылғы 24 қыркүйекте АҚШ Әділет министрлігі тағы сотқа жүгінді: ведомство Visa-ны дебет төлемдері нарығындағы монополиясын заңсыз әдістермен сақтап отыр деп айыптайды. Сол 2024 жылы Visa «Формула-1»-дегі Visa Cash App RB командасының титулдық демеушілерінің бірі болды.

Саудагерлермен соттар бұдан кейін де жалғасып жатыр. 2025 жылғы қазанда тараптар B&R Supermarket талабын $231,7 млн-ға реттеді, оның $119,7 млн-ын Visa төлейді.

Visa Қазақстанда

Ұлттық банктің дерегінше, 2025 жылғы 1 қазанда Қазақстанда 83 млн-ға жуық төлем картасы болған. Оның 39,5 млн-ы, шамамен 47,6%-ы — Visa. Жергілікті жүйелердің карталары — Ұлттық банк оларға Kaspi.kz карталарын жатқызады — 27,7 млн, Mastercard — 14,8 млн. Бір жыл бұрын Visa карталары сәл көбірек — 39,7 млн болған, ал жергілікті жүйелер мен Mastercard бір жылда өсті.

Төлемдерден бөлек, Visa қазақстандық сәнде де көзге түседі. Компания — Алматыдағы Visa Fashion Week Almaty сән апталығының титулдық серіктесі, ал Forbes Kazakhstan дерегінше, 2021 жылғы маусым осы серіктестіктегі төртінші маусым болған. Visa сондай-ақ жас дизайнерлердің Next Designer Award байқауының басты грантын береді — 2026 жылы $10 мыңды Нодира Дадажонова алды.

Ақша

Visa өз желісі арқылы өтетін төлемдерден табыс табады. Компания түсімді төрт бапқа бөледі: банктерден алынатын сервистік алымдар, транзакцияларды өңдеу ақысы, халықаралық операциялардан түсетін табыс және басқалары. Сомадан клиенттерге арналған ынталандырулар (client incentives) — банктер мен серіктестерге төленетін ақы шегеріледі. Деректер компания есептілігінен алынды.

• 2023 қаржы жылы — $32,65 млрд түсім, $17,27 млрд таза пайда;
• 2024 — $35,93 млрд және $19,74 млрд;
• 2025 — $40,0 млрд және $20,1 млрд.

30 қыркүйекте аяқталған 2025 қаржы жылында деректерді өңдеу $20,0 млрд, сервистік алымдар $17,5 млрд, халықаралық операциялар $14,2 млрд, басқа табыстар $4,1 млрд әкелді. Клиенттерге арналған ынталандырулар $15,8 млрд болды.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

2026 жылғы 28 шілдеде Visa 2026 қаржы жылының үшінші тоқсаны бойынша есеп берді. Түсім 14%-ға өсіп, $11,6 млрд болды, таза пайда 7%-ға өсіп, $5,6 млрд-қа жетті. Төлемдер көлемі 10%-ға, трансшекаралық төлемдер 13%-ға өсті, желі арқылы 71,7 млрд транзакция өтті. Сол есепте компания жұмыстан босату жәрдемақыларына $563 млн шығын көрсетті — Visa мұны тиімділікті арттыру шаралары мен жылдам өсіп жатқан бағыттарға салынатын инвестициялармен байланыстырды.

2025 қаржы жылының қорытындысы бойынша Visa-да 34,1 мың адам жұмыс істеген. Компанияны Райан Макинерни басқарады, директорлар кеңесінің төрағасы — Джон Лундгрен.

Дереккөздер: Wikipedia — Visa Inc., SEC — Visa-ның 2025 қаржы жылының нәтижелері, SEC — Visa-ның 2026 қаржы жылының үшінші тоқсанының нәтижелері, PYMNTS — Райан Макинерни Visa-ның CEO-сы болады, Қазақстан Ұлттық банкі — 2025 жылғы 1 қазандағы төлем карталары, Forbes Kazakhstan — Visa және Алматыдағы сән апталығы