Қасым хан

Қасым хан Қазақ хандығын он жылдай ғана биледі, бірақ осы аз уақытта көп нәрсеге үлгерді. Оның тұсында қазақ рулары моңғол шапқыншылығынан кейін алғаш рет бір мемлекетке бірікті. Халық саны миллионнан асты, шекара Сырдариядан Еділге дейін созылды. Ол Мұхаммед Шайбанидің әскерін талқандады, Сайрамды және Ташкентке апаратын жерлерді алды. Соңғы астанасын Жайық бойындағы көне Сарайшыққа көшірді. Аңыз бойынша, сонда жерленді де. 2020 жылы археологтар оның зиратын тапқан болуы мүмкін деп хабарлады.

Шыққан тегі және отбасы

Қасым — Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошының ұрпағы, төре. Әкесі Жәнібек XV ғасырдың ортасында Керей екеуі өз елін өзбек ханы Әбілқайырдан бөліп, Моғолстанға көшірді. Қазақ хандығы осылай құрылды. Анасы — Жаған бегім. Қасым Жәнібектің үшінші ұлы еді.

Туған жылы дереккөздерде әртүрлі: 1445 не 1455. Қазақстан тарихшылары көбіне 1445 жылды алады. 2025 жылы елде оның туғанына 580 жыл толғаны атап өтілді.

Әкесі қайтыс болған соң Қасым оның ұлысын басқарды, Қаратал бойы мен Балқаш маңында көшіп жүрді. Ол кезде хан Керейдің ұлы Бұрындық болатын, ал Қасым сұлтан күйінде қалды. Бірақ нақты билік бірте-бірте соның қолына ауысты.

Билікке жол

Атақ Бұрындықта, билік Қасымда болды. Дереккөздер мұны қосбилік деп сипаттайды. Ол соғыспен емес, кетумен аяқталды: Бұрындық Самарқанға кетіп, сонда қайтыс болды. Тарихшылардың бағалауынша, Қасым хан атағын 1511 жылдың күзінен ерте алмаған.

Тарихшы Жақсылық Сабитов ресми сайлауды 1513 жылмен белгілейді. Ол жазба деректерге сүйенеді: сайлауға 1200 әмір қатысқан, оған шайбанилық Жәнібек куә болған. Сабитов хрестоматиядағы сабырлы, ақкөңіл билеуші бейнесімен де келіспейді. Оның айтуынша, бұл беделдің артында «есепшіл әрі нәтижелі саясаткер» тұрған.

Шайбанилармен соғыс (1509–1515)

Қасымның басты қарсыласы — өзбек-шайбанилардың билеушісі, шешесі жағынан алыс туысы Мұхаммед Шайбани. Екеуі Сырдария бойындағы қалалар үшін ұзақ күресті. Бұл қалалар сауда, қолөнер және қыстау берді.

1509 жылдың соңы мен 1510 жылдың басында Шайбани әскері Қасымның ұлысына аттанды. Қасым бірден ұрысқа шықпай, Ұлытау етегіне шегінді. Өзбектер тастап кеткен қосты тонады. Ал түнде Қасымның барлау жасағы күзетсіз тұрған әскерге шабуыл жасап, оны талқандады. Шайбани кері бұрылды. Сол жылдың күзінде ол Иран шахы Исмаилға қарсы аттанып, Мерв түбіндегі шайқаста қаза тапты. Хиуалық тарихшы Әбілғазы Шайбанидің құлауына Қасымды тікелей кінәлі деп санады.

Бұдан кейін Қасым шабуылға шықты:

• 1513 жылы хандыққа Сайрам қосылды, Түркістан өңірі мен Ташкент маңы қазақтардың бақылауына өтті;
• 1514 жылы мемлекет құрамына Жетісудың негізгі аудандары кірді;
• 1514–1515 жылдары Шайбанилар мен Шағатайлардың хандыққа жасаған жорықтары сәтсіз аяқталды.

Бірнеше жақтан қысым көрген Шайбанилар бітім іздеді. Тарихшылардың деректеріне қарағанда, Убайдулла хан тіпті құда болуды ұсынып, Қасымның қыздарының біріне үйленбек болған.

Хандықтың шарықтау шегі (1515–1521)

Оңтүстікті тыныштандырған соң Қасым батысқа бет бұрды. Ноғай Ордасы дағдарысқа ұшырап жатты, көптеген ноғай мырзалары оның жоғары билігін мойындады. Тарихшылардың деректері бойынша, 1516–1517 жылдарға қарай хандық иелігі Еділге жетті. Батыста Қасым ноғайлардың бұрынғы астанасы Сарайшықты алып, ордасын сонда көшірді. Өмірінің соңғы бес жылын осында өткізді.

Мемлекеттің ауқымын сандар көрсетеді. Мырза Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и Рашиди» еңбегінде Қасымның әскері миллионнан асты деп жазған. Тарихшылар мұны хандықтың бүкіл халқы деп түсінеді. Сабитов Иран жылнамаларына да сүйеніп, өсу динамикасын келтіреді: 1509 жылы шамамен 200 мың адам, 1513 жылы шамамен 700 мың, ал ноғай жерлерінің бір бөлігі қосылғаннан кейін — миллионға жуық.

Мырза Хайдар Қасымды ислам Шығысының ең құдіретті билеушілерімен қатар қойды — осман сұлтаны Селим I мен Иран шахы Исмаил I-ден кейін. Оның тұсында хандық шекарасы Жайықтан Сырдарияға дейін, Ұлытау мен Балқаштан әрі қарай созылды.

«Қасым ханның қасқа жолы»

Қасымның есімі қазақтың алғашқы заңдар жинағы — «Қасым ханның қасқа жолымен» байланысты. Оны ықпалды билермен ақылдасқаннан кейін, дала әдет-ғұрпы мен Алтын Орда және Ақ Орданың құқықтық дәстүрлері негізінде жасады. Жинақ мына мәселелерді реттеді:

• билік түрлері, билеушінің құқықтары мен міндеттері;
• халықты қорғау және жердің тұтастығы;
• қоғамдағы тәртіп және адамдар арасындағы қарым-қатынас;
• қылмыс пен жаза түрлері;
• жеке меншік, шығынды өтеу және айып мөлшері.

Жинақтың жазба мәтіні сақталмаған. Бірқатар зерттеушінің пікірінше, оны қағазға мүлде түсірмеген. Қасымның нормаларын Есім хан «Есім ханның ескі жолында» дамытты, ал Тәуке хан тұсында олар «Жеті жарғыға» енді.

Жеке өмірі

Қасымның әйелдерінің бірі — Ханық сұлтан ханым. Екінші әйелі Сұлтан Нигар ханым — Моғолстан ханы Жүністің қызы. Ол бұрын Қасымның ағасы Әдікке тұрмысқа шыққан, Әдік қайтыс болған соң Қасым оған үйленді. Қасымның Мамаш (Мұхаммед), Хақназар және Әбілқайыр атты ұлдары болды, Бұлдыр есімді қызы да белгілі.

Әкесінен кейін хан болған Мамаш 1521–1523 жылдары биледі. Оның тұсы алауыздыққа ұласты. Хандықты қайта көтерген — 1538–1580 жылдары билік құрған Хақназар.

Қазасы және зират құпиясы

Зерттеушілердің көбі Қасым 1521 жылдың қаңтарында Сарайшықта қайтыс болды деп санайды. Басқа даталар да кездеседі — 1518 және 1523–1524 жылдар. Оны сол жерде, аңыз бойынша Алтын Орда мен Қазақ хандығының жеті ханы жатқан қорымға жерледі.

Зираттың нақты орны уақыт өте келе жоғалды. Сақталған мәліметтерге қарағанда, 1840 жылдары Бөкей Ордасының ханы Жәңгір оны «Хан зираты» деп белгілеген, бірақ белгі жоғалып кеткен. 1861 жылы орыс зерттеушісі Алексей Алексеев «қасиетті сағананы» сипаттап жазды: күмбезі бар, үш жағында терезесі, шығыс жағында есігі бар кесене.

2020 жылдың қазанында тарихшы Әбілсейіт Мұқтардың экспедициясы Сарайшықтан осы сипаттамаға сәйкес келетін күмбез тапқанын хабарлады. «А. Алексеевтің жазбаларындағы ақпарат 99% расталды», — деді Мұқтар. Ғалымдар бірден ескертті: бұл — алдын ала тұжырым, оны әрі қарайғы қазба мен сараптама растауы керек.

Қасым хан бүгін

Қасымды Қазақ хандығы тарихындағы ең құдіретті билеушілердің бірі деп санайды, ал ол жинаған жерлер қазіргі Қазақстан аумағының негізіне айналды.

2022 жылғы 12 мамырда Ақан Сатаевтың оның билігі туралы «Рассвет Великой степи» тарихи драмасы прокатқа шықты. Ересек Қасымды Данияр Уразаев, жас Қасымды Берік Айтжанов сомдады. Премьераға орай «Қазақфильмнің» тапсырысымен суретшілер Карина Әзімжанова мен Ғафура Қайырбекова Алматыдағы Қабдолов пен Өтеген батыр көшелерінің қиылысындағы Grand Park СОО қасбетіне ханның муралын жеті күнде салып шықты.

Дереккөздер: Wikipedia — Kasym Khan, Wikipedia — 1503–1513 жылдардағы қазақ-өзбек соғыстары, e-history.kz — Қасым хан өмірбаяны, Kazinform — Қасым тұсындағы хандық халқы, Kazinform — «Қасым ханның қасқа жолы», Finratings — Жақсылық Сабитов Қасым хан туралы, NUR.KZ — Қасым ханның өмірбаяны мен жетістіктері, Zakon.kz — Сарайшықтағы ықтимал зират, Kazinform — «Рассвет Великой степи» фильмі, Kapital.kz — Алматыдағы Қасым хан муралы