Саманта Харви

Ол ешқашан ғарышта болған емес, болмайтынын да мойындайды. ХҒС-тағы алты астронавт туралы романын «мен кіммін, мұны жазатындай?» деген оймен тастап кете жаздады. Ал кейін «Орбиталық» 2024 жылғы Букер сыйлығын алды — сыйлық тарихындағы ғарыш туралы алғашқы роман, 55 жылдағы ең қысқа жеңімпаздардың екіншісі. Саманта Харви — Баттан шыққан британ жазушысы әрі оқытушы. Ол уақыт, жады және ұйқысыздық туралы жазады, мобильді телефонсыз өмір сүреді. 2026 жылы оның кітабын бүкіл Чикаго оқып жатыр.

Шыққан тегі және білімі

Саманта Харви 1975 жылы Кент графтығындағы Мейдстон маңындағы Диттонда туды. Алғашқы он жылы сонда өтті. Ата-анасы ажырасқан соң анасымен бірге Ирландияға көшті, ал жасөспірім шағында Йоркте, Шеффилдте және Жапонияда тұрып үлгерді.

Философияны Йорк және Шеффилд университеттерінде оқыды. 1998 жылы Йоркті «философия және ағылшын тілі» бағдарламасы бойынша бітірді. Кейін Бат-Спа университетіне жазушылық шеберлік магистратурасына келді, сонда PhD-ге қалды да, біртіндеп үстелдің арғы жағына өтті: магистратурада сабақ берді, докторанттарға жетекшілік етті. Қазір ол Бат-Спада ағылшын тілі мен creative writing бойынша Reader, яғни аға оқытушы.

Дебют және алғашқы романдар (2009–2014)

Алғашқы романы «The Wilderness» («Шөл дала») 2009 жылы шықты. Оның баяндаушысы — Альцгеймер ауруы басталған адам, кітап өрбіген сайын проза да оның жадымен бірге ыдырай береді. Дебют үшін нәтиже үлкен болды:

• Betty Trask сыйлығы;
• Orange Prize және Guardian First Book Award қысқа тізімдері;
• Букер сыйлығының ұзын тізімі.

2010 жылы BBC-дің The Culture Show бағдарламасы оны Ұлыбританияның ең үздік 12 жаңа романшысының қатарына қосты.

Әрі қарай Харви өзін қайталамады. «All Is Song» (2012) — Сократты қазіргі заманға еркін көшірген роман: отбасы алдындағы парыз туралы және бағынудың орнына сұрақ қоятын адамның басына не түсетіні туралы. «Dear Thief» (2014) бір әйелдің екіншісіне жазған ұзақ хаты ретінде жазылған, оған Леонард Коэннің «Famous Blue Raincoat» әні шабыт берген. Кітап Baileys Women’s Prize пен Джеймс Тейт Блэк сыйлығының ұзын тізімдеріне енді.

Орта ғасыр және ұйқысыздық (2018–2020)

«The Western Wind» («Батыс жел», 2018) оқырманды XV ғасырдағы Сомерсетке алып барады: оқиғаның ортасында — ауыл діни қызметшісі. Роман Уолтер Скотт атындағы тарихи сыйлықтың қысқа тізіміне кірді, ал 2019 жылы Staunch Book Prize-ды жеңіп алды.

2020 жылы оның жалғыз деректі кітабы — «The Shapeless Unease» («Пішінсіз мазасыздық») шықты. Бұл — ауыр ұйқысыздық туралы естелік. Кейін өзі айтқандай, бұл тәжірибе «Орбиталыққа» да ауысты: Жерді тәулігіне 16 рет айналатын станцияда уақыт туралы әдеттегі түсінік күйрейді.

«Орбиталық» және Букер (2023–2024)

Романды ол негізінен ковид локдаундары кезінде жазды. Компьютердің жұмыс үстелінде ХҒС-тан тікелей трансляциялар — төменгі орбитадан көрінетін Жер үнемі ойнап тұрды. «Адамдар ол жерде шынымен болып қайтқанда, Уилтширдегі үстел басында отырып ғарыш туралы жазатын әйелді кім тыңдағысы келеді?» — деп еске алды ол өз күдігін. Жобаны тастап кетті, кейін қайта оралып, аяқтады.

«Орбиталық» 2023 жылғы 2 қарашада Jonathan Cape баспасынан шықты. Бұл станциядағы бір күн: АҚШ, Ресей, Италия, Британия және Жапониядан келген алты астронавт пен космонавт, Жерді 16 айналу — әр айналымға бір тарау, 16 таң мен 16 кеш. Әдеттегі мағынадағы сюжет жоқтың қасы: кейіпкерлердің бірінің анасының қайтыс болуы, біреулердің жақындарына беттеп келе жатқан тайфун, дене мен аспаптардағы ұсақ өзгерістер. Харвидің өзі кітапты «ғарыштық пастораль — табиғат туралы прозаның бір түрі, тек ғарыштың сұлулығы туралы» деп атайды.

2024 жылғы 12 қарашада роман Букер сыйлығын алды — £50 000 және жүлде. Қазылар алқасының төрағасы, суретші әрі жазушы Эдмунд де Вааль: «Біз бәрін қаладық. „Орбиталық“ — біздің кітабымыз», — деді де, оны «жаралы әлем туралы кітап» деп атады. Рекордтары:

• оқиғасы ғарышта өтетін алғашқы жеңімпаз роман;
• 136 бет — сыйлық тарихындағы ең қысқа жеңімпаздардың екіншісі;
• оқиғаның ең қысқа уақыты — 24 сағат;
• 2019 жылдан бергі алғашқы әйел лауреат — сол жылы сыйлықты Маргарет Этвуд пен Бернардин Эваристо бөлісті — және 1969 жылдан бергі 21-ші әйел.

Харви сөзін былай бастады: «Мен мұны күтпеген едім. Бізге сөзде боқтауға болмайды деді — сонымен менің бүкіл сөзім осы». Сыйлықты ол «Жерге қарсы емес, Жер үшін, басқа адамдардың және басқа тіршіліктің қадір-қасиетіне қарсы емес, сол үшін» сөйлейтіндердің бәріне және бейбітшілікке шақырып, сол үшін еңбек ететіндердің бәріне арнады.

Сол 2024 жылы «Орбиталық» Hawthornden Prize-ды алды, Оруэлл сыйлығы мен Урсула Ле Гуин сыйлығының қысқа тізімдеріне енді, ал Барак Обама оны жылдың сүйікті кітаптары тізіміне қосты.

Ақша

Харвидің табысы туралы ресми дерек жоқ. Бірақ Букердің әсері қуатты болғаны белгілі: Booker Prize Foundation мәліметінше, «Орбиталық» Британияда шамамен 29 мың дана болып таралды — алдыңғы үш лауреатты бірге алғаннан көп, ал Penguin Random House баспасы жеңістен кейін 100 мың дана қосымша басуды жоспарлады. Сыйлықты неге жұмсайтынын да ол ашық айтты: мүсін жасаумен айналысу үшін оқытушылықтан үзіліс алу, жақсы велосипед және қымбат дат мия кәмпитін сатып алу.

Жеке өмірі

Харви серігі Рикпен бірге тұрады; үйлерінің артқы есігінің жанында адам бойындай мүсін тұр. Оның мобильді телефоны жоқ. «Үйден кетіп қалғанды қатты ұнатамын — болды, ешкім маған хабарласа алмайды», — деп түсіндірді ол Sunday Times-қа. Канадалық жазушы Эмма Хупермен бірге жыл сайын Испанияда жазушылық курстар өткізеді, сондай-ақ Arvon қорында сабақ береді және Rathbones Folio бағдарламасында тәлімгер болған.

Марапаттары

• Betty Trask Prize — 2009, «The Wilderness»;
• Staunch Book Prize — 2019, «The Western Wind»;
• Hawthornden Prize — 2024, «Орбиталық»;
• Букер сыйлығы — 2024, «Орбиталық»;
• Orange Prize, Guardian First Book Award, Уолтер Скотт сыйлығы, Оруэлл сыйлығы және Урсула Ле Гуин сыйлығының қысқа тізімдері.

Оның кітаптары қытай, нидерланд, француз, неміс, грек, итальян, испан, иврит, норвег, португал және румын тілдеріне аударылған.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

Харвидің жаңа романы әзірге жарияланған жоқ, есесіне «Орбиталық» өз өмірін жалғастырып жатыр. 2026 жылдың қыркүйегінде Чикаго қоғамдық кітапханасы оны One Book, One Chicago бағдарламасының мерейтойлық, 25-ші маусымының кітабы етіп таңдады — бұл 2001 жылы «Мазақ құсты өлтіру» кітабынан басталған жалпықалалық оқу. 19 қарашада Харви чикагалық оқырмандармен бейнебайланыс арқылы кездеседі. Канзас университеті романды 2026–2027 оқу жылының ортақ кітабы етті, ал 6–7 қарашада Оксфордтағы Schwarzman Centre-де «Orbiting Orbital» өтеді — 2024 жылғы Букер қазылар алқасында өзі отырған композитор Нитин Сонидің музыкалық қойылымы.

Дереккөздер: Wikipedia — өмірбаяны мен библиографиясы, Booker Prize — жеңіс туралы пресс-релиз, Booker Prize — «Орбиталық» туралы бәрі, The Bookseller — сатылым және сөз, The Johannesburg Review of Books — салтанаттағы сөз, Bath Spa University — түлек және оқытушы, University of York — 1998 жылғы түлек, PA / Jersey Evening Post — сыйлыққа қатысты жоспарлар, Chicago Sun-Times — One Book, One Chicago 2026, Schwarzman Centre — «Orbiting Orbital»