Карл Дейссерот

Телефон шырылдағанда ол ұйықтауға жатқан еді. «Отыз секундтай сөз құрай алмадым», — деді Карл Дейссерот Nature журналистеріне. 2026 жылғы 5 қазанда Стэнфорд профессоры екі неміс ғалымымен бірге медицина бойынша Нобель сыйлығын алды. Комитеттің сөзімен айтқанда, сыйлық «жарыққа сезімтал иондық арналар мен оптогенетика саласындағы ашылулары үшін» берілді. Құрғақ сөздің артында бір әдіс тұр: ол жеке нейрондарды жарық жарқылымен қосып-өшіруге мүмкіндік берді. Ең қызығы — миды лазер сәулесіне бағындырған адам әлі күнге дейін қарапайым психиатр ретінде пациент қабылдайды.

Тегі және отбасы

Карл Дейссерот 1971 жылғы 18 қарашада Массачусетс штатындағы Бостонда туған. Отбасында медицина таңсық емес: әкесі Альберт Дейссерот — онколог.

Білімі: Гарвард пен Стэнфорд

1992 жылы Дейссерот Гарвардты «биохимиялық ғылымдар» мамандығы бойынша үздік (summa cum laude) бітірді. Кейін батыс жағалаудағы Стэнфордқа көшті де, сонда біржола қалды. Ол MD–PhD қос бағдарламасын таңдады: зерттеуші мен дәрігер мамандығын қатар игерді.

• 1998 — нейроғылым бойынша PhD дәрежесі. Ғылыми жетекшісі — нейробиолог Ричард Цянь.
• 2000 — Стэнфорд медицина мектебінің дәрігер (MD) дипломы.
• 2001–2004 — сол жерде психиатрия бойынша интернатура мен резидентура, қатар нейробиолог Роберт Маленканың қасында постдокторлық жұмыс.
• 2006 — Американдық психиатрия және неврология кеңесінің сертификаты.

Стэнфордтың дерегінше, студент кезінде оған тонаушылар шабуыл жасаған. Осыдан кейін ол біраз уақыт көтеріңкі көңіл күйде жүрді, ұйқыға да аз зәру болды. Кейін бұл тәжірибе оның эмоциялар туралы ойларына арқау болды.

2004–2005: өз зертханасы және алғашқы табыс

2004 жылы Дейссерот Стэнфордта өз зертханасын ашты, 2005 жылы биоинженерия және психиатрия доценті болды. Алдына қойған мақсаты қарапайым естіледі: мидың қай жасушасы не үшін жауап беретінін түсіну. Ол кездегі құралдар бұған жарамады. Электрод айналасындағының бәрін қоса қоздырады, дәрі сағаттап әсер етеді, ал нейрондар бір-бірімен миллисекунд ішінде сөйлеседі.

Шешім жасыл балдырдан табылды. 2000-жылдардың басында Георг Нагель мен Петер Хегеман каналродопсинді сипаттады. Бұл — Chlamydomonas reinhardtii балдырының ақуызы, жарық түскенде мембранада иондарға жол ашады. Дейссерот осы ақуызды нейрондарға енгізуді ойлады. Оның командасы вирус арқылы каналродопсин-2 генін егеуқұйрық нейрондарының өсіндісіне жеткізді. Көк жарықтың қысқа жарқылдары жасушаларды миллисекунд дәлдігімен импульс шығаруға мәжбүрледі.

Мақала 2005 жылы Nature Neuroscience журналында шықты. Бірінші автор — Эдвард Бойден, жұмысқа аспирант Фэн Чжан да қатысты. Кейін екеуі де биотехнологияның жұлдызына айналды. 2006 жылы Дейссерот әдіске ат қойды: оптогенетика.

2007–2012: сынауықтан тірі миға дейін

Жасуша өсіндісіндегі жұмыс — істің жартысы ғана. Әдісті еркін қозғалып жүрген тірі жануардың миында жұмыс істетуге тура келді. 2007 жылға қарай зертхана бұл мәселені де шешті. Қажет ақуызды белгілі бір жасуша түріне ғана енгізді, ал жарықты тышқанның миына орнатылған жіңішке әрі иілгіш оптоталшық арқылы жеткізді. Импульс берілді — жануардың мінез-құлқы, эмоциясы, тіпті үйренген естеліктері өзгерді.

Дейссерот мәнін былай түсіндіреді: «Жарықпен жеке жасушаларды, олардың тұтас түрлерін немесе ми бөліктері арасындағы байланыстарды қосамыз не өшіреміз. Миллисекунд дәлдігімен, нақты уақытта, жануар әрекет етіп, ойланып жатқанда. Осылай мидың жұмысына не шын маңызды екені көрінеді». Жиырма жылда әдісті мыңдаған зертхана игерді. Онымен депрессияны, тәуелділікті, Паркинсон ауруын, жадыны және көруді қалпына келтіруді зерттейді.

Мансабы да қатар өсті: 2009 жылы Дейссерот ассоциирленген профессор, 2012 жылы толық профессор атанды. Қазір ол — D. H. Chen атындағы биоинженерия және психиатрия профессоры.

2013: мөлдір ми

Зертхананың екінші ірі жаңалығы — 2013 жылы жарияланған CLARITY технологиясы. Бірінші автор — постдок Кванхун Чон, бірлескен автор — Вивиана Градинару. Ми тінін гидрогельге сіңіреді, сонда ол мөлдір болып шығады. Ақуыздар мен нуклеин қышқылдары орнында қалады, сондықтан ағзаны жұқа кесінділерге бөлмей-ақ 3D форматта тұтас көруге болады. Кейін осы негізде STARmap әдісі пайда болды. Ол әр жасушада қай гендер жұмыс істеп тұрғанын көрсетеді.

2014–2025: HHMI, Каролин институты және кітап

2014 жылдан бері Дейссерот — Говард Хьюз медицина институтының (HHMI) зерттеушісі. Бұл — АҚШ-тағы биомедициналық ғылымды қаржыландыратын ірі жеке ұйым. 2014–2019 жылдары ол Стокгольмдегі Каролин институтының шетелдік адъюнкт-профессоры болды. Медицина бойынша Нобель лауреаттарын дәл осы институт таңдайды. 2019 жылдан бастап Clarivate сарапшылары оны Нобель сыйлығының ықтимал үміткерлері тізіміне қосып жүрді.

Осы уақыт бойы ол дәрігерлігін тастаған жоқ. Дейссерот Stanford Health Care-де психиатр болып жұмыс істейді, оның бейіні — аффективті бұзылыстар мен аутизм спектрінің бұзылыстары.

2021 жылы Penguin Random House баспасы оның «Projections: A Story of Human Emotions» кітабын шығарды. Бұл — адам эмоциялары туралы көркем деректі шығарма. Әр тарауда пациенттердің тағдыры оптогенетиканың ми туралы ашқан жаңалықтарымен астасады. «Кітап шығып жатқанда өзімді өте осал сездім», — деп мойындады автор. Нобель лауреаты Роберт Лефковиц оны «баурап алатын шедевр» деп атады.

Марапаттары

Нобельге дейін Дейссеротта қырықтан астам ірі марапат болған. Негізгілері:

• 2005 — жас ғалымдар мен инженерлерге арналған АҚШ Президентінің сыйлығы;
• 2011 — У. Олден Спенсер сыйлығы;
• 2015 — өмір туралы ғылымдардағы Breakthrough Prize;
• 2018 — Киото сыйлығы: «оптогенетиканы ашқаны және себеп-салдарлық жүйелік нейроғылымды дамытқаны үшін»;
• 2021 — іргелі медициналық зерттеулер үшін Ласкер сыйлығы;
• 2022 — Луиза Гросс Хорвиц сыйлығы (бірлескен);
• 2023 — Жапония сыйлығы (Геро Мизенбокпен бірге);
• 2025 — медицина саласындағы Asan сыйлығы;
• 2026 — физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығы.

Ол АҚШ-тың үш ұлттық академиясының мүшесі: медицина (2011 жылдан), ғылым (2012 жылдан) және инженерия (2019 жылдан) академиялары.

Жеке өмірі

Дейссерот неврология профессоры Мишель Монхеге (Michelle Monje) үйленген. Олардың төрт баласы бар; неміс Уикипедиясы бесеу дейді, оның біреуі бұрынғы қарым-қатынастан. Зертхананың айтуынша, бос уақытын нахлыст балық аулауға және әдебиетке арнауға тырысады.

Қазір (2026 жылғы қазан)

2026 жылғы 5 қазанда Каролин институтының Нобель ассамблеясы сыйлықты Дейссеротқа, Петер Хегеманға (Берлиндегі Гумбольдт университеті) және Георг Нагельге (Вюрцбург университеті) берді. 12 млн швед кронасы үш лауреатқа тең бөлінеді. HHMI үшін бұл — институттың қазіргі және бұрынғы зерттеушілері арасындағы 36-шы Нобель лауреаты.

«Бұл мүлде күтпеген жағдай болды, — деді Дейссерот. — Абдыратып тастады, бірақ шынымен керемет». Нобель комитетінің төрағасы Пер Свеннингссон оптогенетика миды бұрын тек армандауға болатындай етіп картаға түсіруге мүмкіндік беретінін айтты. Лауреат әлі де Стэнфордтағы зертханасын басқарады, пациенттерін қабылдайды және өз әдісін «инженерия мен медицинаның шынайы тоғысуы» деп атайды.

Дереккөздер: Wikipedia (EN) — өмірбаяны, Wikipedia (DE) — мансабы мен отбасы, Nature — 2026 жылғы Нобель сыйлығы және сұхбат, Stanford Medicine — сыйлық берілуі туралы, HHMI — Дейссерот Нобель сыйлығын алды, Stanford Profiles — қызметі, білімі, марапаттары, Дейссерот зертханасы — өмірбаяны, ABC7 — өмірбаяны мен ашылуы, Neuroscience News — оптогенетика тарихы, Stanford ChemE — «Projections» кітабы туралы